Legislator Giurisprudenza & Legislazione
III CZP 28/11 Generato dall'IA

Class action representative must be lawyer; non-lawyer complaint dismissed without cure attempt.

Numero d'incarto III CZP 28/11
Autorità giudiziaria
Giurisdizione Polonia (PL)
Esito del giudizio Respinto (Dismissed)

Sintesi Legislator

Generato dall'IA

The Supreme Court ruled that a county consumer ombudsman acting as a class action representative is subject to mandatory legal counsel requirements. The court held that a complaint filed without an attorney constitutes a fatal defect under civil procedure law. Consequently, the court ordered the dismissal of the case without giving the plaintiff an opportunity to cure the procedural error.

Regesto Legislator

Generato dall'IA

Art. 4 ust. 4 ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym; Art. 130 § 5 k.p.c.: Mandatory legal representation for class action representatives applies to consumer ombudsmen, and failure to comply results in dismissal without a chance to cure.

Parole chiave

Generato dall'IA
class action representative mandatory legal counsel consumer ombudsman procedural defect dismissal without cure civil procedure code group proceedings

Disposizioni normative citate

Generato dall'IA
Art. 4 ust. 4 of the Act on the pursuit of claims in group proceedings
Czy przewidziany w art. 4 ust.
Art. 130 § 5 of the Code of Civil Procedure
podlegającym uzupełnieniu stosownie do art. 130 § 1 k.p.c.?"
art. 130 § 1 k.p.c
podlegającym uzupełnieniu stosownie do art. 130 § 1 k.p.c.?"
art. 130 § 5 k.p.c
ma odpowiednie zastosowanie art. 130 § 5 k.p.c.
art. 871 § 2 k.p.c
art. 871 § 2 k.p.c.) – także
art. 633 k.p.c
Unormowaniu zawartemu w art. 633 k.p.c.
art. 13 § 2 k.p.c
Należy zarazem zaznaczyć, że art. 13 § 2 k.p.c.

Giurisprudenza citata

Generato dall'IA

Ti chiedi come si applica questa sentenza alla tua fattispecie?

Analizza questa decisione insieme alla legislazione federale e cantonale, ai commentari e alla giurisprudenza successiva in Legislator AI.

Apri in Legislator →

Testo completo

Uchwała z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 28/11

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Powiatowego Rzecznika

Konsumentów Powiatu T. jako reprezentanta grupy Krzysztofa K. (...) przeciwko

"A.Ż.T.U." S.A. w W. o nakazanie wypłacenia świadczeń, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 13 lipca 2011 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 7 marca

2011 r.:

"1. Czy przewidziany w art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 2009 r. – o

dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 44)

przymus adwokacko-radcowski, obowiązuje w przypadku, gdy reprezentantem

grupy jest powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów w sprawie o roszczenia o

ochronę konsumentów?

a w razie odpowiedzi twierdzącej:

2. Czy brak formalny polegający na wniesieniu pozwu w postępowaniu

grupowym przez osobę nie będącą adwokatem lub radcą prawnym jest brakiem

podlegającym uzupełnieniu stosownie do art. 130 § 1 k.p.c.?"

podjął uchwałę:

1. Obowiązkowe zastępstwo powoda przez adwokata lub radcę

prawnego, przewidziane w art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 2009 r. o

dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz.

44), dotyczy także powiatowego (miejskiego) rzecznika konsumentów,

będącego reprezentantem grupy.

2. Pozew w postępowaniu grupowym, wniesiony bez zachowania

obowiązkowego zastępstwa powoda przez adwokata lub radcę prawnego

przewidzianego w art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu

roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 44), podlega

zwrotowi bez wzywania do usunięcia braków.

Uzasadnienie

Powiatowy Rzecznik Praw Konsumentów Powiatu T. – jako reprezentant

grupy – wniósł pozew zbiorowy przeciwko "A.Ż.T.U." S.A. w W.

Zarządzeniem z dnia 21 stycznia 2011 r. przewodniczący w Sądzie

Okręgowym w Tarnowie zwrócił pozew, podnosząc, że w postępowaniu grupowym

obowiązuje zastępstwo powoda przez adwokata lub radcę prawnego, chyba że

powód jest adwokatem lub radcą prawnym. W tej sytuacji, skoro pozew nie został

sporządzony przez adwokata lub radcę prawnego, należało go na podstawie art.

130 § 5 k.p.c. – stosowanym przez analogię – zwrócić.

Przy rozpoznawaniu zażalenia Rzecznika Praw Konsumentów Sąd Apelacyjny

w Krakowie powziął poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz w zagadnieniu

prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Postępowanie grupowe unormowane ustawą z dnia 17 grudnia 2009 r. o

dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 44 –

dalej: „u.p.gr.” ) zostało oparte na idei reprezentacji, która oznacza, że określona

osoba lub osoby wytaczają powództwo i biorą udział w postępowaniu w interesie

grupy osób będącej w podobnej sytuacji. Idea ta została zrealizowana przez

ustanowienie reprezentanta grupy i przyznanie mu pozycji strony w znaczeniu

procesowym; reprezentant grupy prowadzi postępowanie w imieniu własnym, na

rzecz wszystkich członków grupy, a członkowie grupy, podmioty spornego stosunku

prawnego dysponujące dochodzonym roszczeniem (uprawnieniem), pozostają

stroną w znaczeniu materialnym (art. 4 ust. 3 u.p.gr.). Sytuacja ta jest nazywana w

piśmiennictwa „subrogacją” lub „podstawieniem procesowym”, a polega na tym, że

określony podmiot działa w procesie w imieniu własnym, lecz na rzecz osoby, której

dotyczy spór (por. np. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca

2008 r., III CZP 4/08, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 100).

W tym stanie rzeczy nie budzi wątpliwości, że powiatowy (miejski) rzecznik

konsumentów pełniący rolę reprezentanta grupy (art. 4 ust. 3 u.p.gr.) jest w

postępowaniu grupowym powodem i dotyczą go wszystkie przepisy ustawy o

dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym regulujące sytuację powoda. Do

przepisów tych należy art. 4 ust. 4, zgodnie z którym w postępowaniu grupowym

obowiązuje zastępstwo powoda przez adwokata lub radcę prawnego, chyba że

powód jest adwokatem lub radcą prawnym.

Za objęciem rzecznika konsumentów wymaganiem określonym w art. 4 ust. 4

u.p.gr. przemawia przede wszystkim wykładnia językowa tego przepisu, który jest w

omawianym zakresie jednoznaczny. Brak także jakichkolwiek argumentów

uzasadniających sięgnięcie do innych rodzajów wykładni, zwłaszcza że objęcie

rzecznika konsumentów przymusem adwokacko-radcowskim ma, zważywszy na

specyfikę postępowania grupowego, głębokie uzasadnienie. Należy zwrócić uwagę,

że członkowie grupy – osoby bezpośrednio zainteresowane wynikiem sprawy – są

w tym postępowaniu pozbawione w zasadzie wszystkich uprawnień tradycyjnie

przyznawanych stronie procesu. Osoby te, przystępując do grupy, powierzają swe

uprawnienia reprezentantowi i są związane skutkami jego działań. Jednocześnie

ustawa nie upoważnia sądu do badania ad casu, czy występujący w sprawie

reprezentant daje rękojmię należytej reprezentacji interesów grupy, ani do kontroli

jego czynności w toku postępowania, pomijając podstawowe akty dyspozycyjne, tj.

cofnięcie pozwu, zrzeczenie się lub ograniczenie roszczenia oraz zawarcie ugody

(art. 19 ust. 2 u.p.gr.). W tej sytuacji przymus adwokacko-radcowski po stronie

powoda staje się podstawową gwarancją ochrony procesowych interesów członków

grupy. Nie można przy tym pomijać uwag piśmiennictwa wskazujących, że użycie

instytucji przymusu adwokacko-radcowskiego zmniejsza także ryzyko wytaczania

powództw oczywiście nieuzasadnionych, co w postępowaniu grupowym ma

szczególne znaczenie.

Nie ma także jakichkolwiek istotnych argumentów przemawiających za

potrzebą zwolnienia z przymusu adwokacko-radcowskiego – oprócz osób

przewidzianych w art. 4 ust. 4 in fine u.p.gr. (por. art. 871 § 2 k.p.c.) – także

powiatowego (miejskiego) rzecznika konsumentów. Rzecznik wykonuje wprawdzie

zadania w zakresie ochrony praw konsumentów (art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 16

lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze

zm.), nie można go jednak uważać za osobę zajmującą się zawodowo

wykonywaniem funkcji pełnomocnika strony w postępowaniu sądowym, zwłaszcza

że ustawa nie wymaga od niego w sposób bezwzględny posiadania nawet

podstawowych kwalifikacji prawniczych (art. 40 ust. 2).

W związku z tym skład rozstrzygający analizowane zagadnienie prawne nie

podziela orzeczeń Sądu Najwyższego, z których wynika, że na gruncie przepisów

kodeksu postępowania cywilnego (art. 871 § 2 i art. 634) rzecznik konsumentów jest

zwolniony z przymusu adwokacko-radcowskiego (por. postanowienie z dnia 13

kwietnia 2005 r., V CZ 19/05, nie publ. oraz – pośrednio – postanowienie z dnia 26

marca 2008 r., I CNP 16/08, nie publ.).

Zważywszy głównie na podmiotowe aspekty udziału rzecznika konsumentów

w postępowaniu cywilnym, a zwłaszcza na fakt, że nie musi się on legitymować

wyższym wykształceniem prawniczym – nie wspominając o dalszych,

podwyższonych kwalifikacjach z tej dziedziny – należy przyjąć, iż zawarta w art. 633

k.p.c. klauzula odpowiedniego stosowania do rzecznika przepisów o prokuratorze

nie pozwala na odniesienie do niego zwolnienia przewidzianego dla prokuratora w

art. 871 § 2 k.p.c. Unormowaniu zawartemu w art. 633 k.p.c. (por. także art. 62 i 632)

należy przeciwstawić przepis art. 14 pkt 6 dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw

Obywatelskich (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 14, poz. 147 ze zm.), z którego jasno

wynika, że Rzecznik Praw Obywatelskich może występować w postępowaniu

cywilnym „na prawach przysługujących prokuratorowi”. Różnica sformułowań jest

oczywista i wynika z niej, że Rzecznik Praw Obywatelskich ma w postępowaniu

cywilnym wszystkie prawa prokuratora – ze zwolnieniem z przymusu adwokackoradcowskiego włącznie – nie dysponuje nimi natomiast rzecznik konsumentów; w

odniesieniu do niego przepisy o prokuratorze mają tylko odpowiednie zastosowanie,

co – stosownie do okoliczności oraz dyrektyw odpowiedniego stosowania prawa –

nie oznacza automatycznego przyznania mu wszystkich praw i powinności

prokuratora. Bez wątpienia nie ma przekonywających argumentów za stosowaniem

do powiatowego (miejskiego) rzecznika konsumentów zwolnienia przewidzianego w

art. 871 § 2 k.p.c., a w każdym razie należy uznać, że gdyby ustawodawca

zamierzał udzielić rzecznikowi takiego zwolnienia, zastosowałby formułę użytą w

ustawie o Rzeczniku Praw Obywatelskich.

W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stanowisko, że obowiązkowe

zastępstwo powoda przez adwokata lub radcę prawnego, przewidziane w art. 4 ust.

4 u.p.gr., dotyczy także powiatowego (miejskiego) rzecznika konsumentów,

będącego reprezentantem grupy.

Podjęcie rozważań nad drugim zagadnieniem prawnym przedstawionym do

rozstrzygnięcia wymaga podkreślenia, że przepisy ustawy o dochodzeniu roszczeń

w postępowaniu grupowym nie regulują w sposób wyczerpujący wszystkich sytuacji

procesowych, jakie mogą wystąpić w jego toku. Wynika to z faktu, że postępowanie

grupowe jest rodzajem postępowania cywilnego, w związku z czym – w razie

potrzeby – możliwe jest sięgnięcie do przepisów kodeksu postępowania cywilnego,

stanowiącego w obowiązującym porządku prawnym podstawową ustawę

procesową. W praktyce legislacyjnej wykorzystuje się w takich sytuacjach odesłanie

do odpowiedniego stosowania przepisów kodeksu, natomiast w razie braku takiego

odesłania organy stosujące prawo odwołują się zazwyczaj do analogiae legis.

W rozważanym przypadku problem polega na tym, że prawodawca odstąpił od

ustanowienia sprawdzonej i powszechnie wykorzystywanej w takich przypadkach

klauzuli odpowiedniego stosowania – w określonym zakresie – przepisów kodeksu

postępowania cywilnego, posługując się formułą mogącą wskazywać na nakaz

stosowania przepisów kodeksu w sposób bezpośredni, z pominięciem przepisów

wyraźnie wymienionych, sprzecznych z istotą postępowania grupowego (art. 24 ust.

1 u.p.gr.). Dodatkowe komplikacje powstają z tego powodu, że w projekcie ustawy

przygotowanym przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego wyraźnie

zastrzeżono, że stosowanie przepisów kodeksu postępowania cywilnego będzie

„odpowiednie”, jednak w toku prac legislacyjnych zastrzeżenie to zostało skreślone.

Z przebiegu dyskusji parlamentarnej wynika, że posłowie sejmowej Komisji

Sprawiedliwości i Praw Człowieka uznali, iż zastrzeganie odpowiedniego

stosowania przepisów kodeksu jest bezzasadne, możliwe bowiem i pożądane jest

ich stosowanie w niezmienionym kształcie

(http://orka.sejm.gov.pl/Biuletyn.nsf/wgskrnr6/SPC-167). Nie ulega wątpliwości, że

dyskusja podczas obrad Komisji wykazała – zwłaszcza w odniesieniu do niektórych

parlamentarzystów – niezrozumienie istoty „odpowiedniego” stosowania prawa (scil.

kodeksu postępowania cywilnego) i oczywistej potrzeby użycia tej formuły w

ustawie o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Mówiąc inaczej, w

czasie prac nad ustawą parlamentarzyści popełnili oczywisty błąd legislacyjny, gdyż

w kodeksie postępowania cywilnego jest wiele przepisów, które muszą być

stosowanie w postępowaniu grupowym, nie mogą być jednak użyte wprost;

konieczne jest stosowanie ich w sposób odpowiedni, a więc po dokonaniu

niezbędnych zabiegów adaptacyjnych. Do takich przepisów należy m.in. art. 130 §

5, określający skutki niezachowania przymusu adwokacko-radcowskiego w

postępowaniu przed Sądem Najwyższym, a więc niemogący mieć bezpośredniego

zastosowania przed sądem powszechnym w postępowaniu grupowym w razie

wniesienia pozwu przez osobę pozbawioną zdolności postulacyjnej.

Istotny błąd legislacyjny, który wkradł się do art. 24 ust. 1 u.p.gr., nie może

oczywiście prowadzić do unicestwienia działania ustawy, a w skrajnych wypadkach

– przez utratę funkcjonalności – do praktycznego pozbawienia jej mocy. W tej

sytuacji, zważywszy że podstawowym zadaniem sądu jest nadawanie sensu

stosowanemu prawu, należy zmniejszyć nacisk na wykładnię językową, mającą w

tym wypadku oddziaływanie destrukcyjne, i skupić się na innych sposobach

interpretacji. Należy także pozostawić na uboczu argumenty wypływające z

wykładni odwołującej się do tzw. woli i intencji ustawodawcy udokumentowanej w

ramach procesu legislacyjnego. Ta metoda interpretowania prawa, współcześnie w

zasadzie odrzucana przez naukę, niejednokrotnie zawodzi, a sądy posługują się nią

wyjątkowo, tylko wtedy, gdy niezbędne jest dopełnienie lub potwierdzenie wniosków

wysnutych z przepisu innymi sposobami wykładni. Przykładowo, w niniejszej

sprawie uzasadnione jest odwołanie się do woli ustawodawcy w odniesieniu do

obciążenia rzecznika konsumentów przymusem adwokacko-radcowskim, gdyż w

czasie prac legislacyjnych prawodawca wyraźnie wycofał się z podjętej próby

zniesienia tego przymusu (Sejm VI kadencji, druk nr 1829). Decyzja prawodawcy

potwierdza i wzmacnia wyniki językowej, funkcjonalnej i celowościowej wykładni art.

4 ust. 4, oznacza bowiem, że skreślenie projektowanego podczas debaty

parlamentarnej przepisu wyłączającego przymus adwokacko-radcowski w stosunku

do rzecznika konsumentów było zabiegiem świadomym i przemyślanym. Nie ma

natomiast takiego uzasadnienia – i nie przynosi twórczych rozwiązań –

odwoływanie się do przebiegu prac legislacyjnych nad art. 24 u.p.gr.

Należy podkreślić, że specyfika ustawy o dochodzeniu roszczeń w

postępowaniu grupowym – wynikająca z zastosowanych w niej odrębności

konstrukcyjnych, swoistych unormowań instytucjonalnych, a także z jej celów

procesowych i społecznych – powoduje brak pełnej spójności pomiędzy

poszczególnymi jej unormowaniami a przepisami kodeksu postępowania cywilnego.

Jest przy tym oczywiste, że ze względu na postulat zwięzłości i syntetyczności

tekstu oraz zapewnienie niesprzeczności nie było możliwe wyczerpujące

uregulowanie wszystkich kwestii w ustawie; konieczne, uzasadnione i

wystarczające było zastosowanie odesłania, które w tej określonej sytuacji

normatywnej musiało polegać – co zresztą trafnie zakładał projektodawca – na

odesłaniu do stosowania przepisów kodeksu w sposób odpowiedni (por.

uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 czerwca 2006 r., P

30/05, OTK-A Zb.Urz. 2006, nr 6, poz. 70). Zastosowanie takiej techniki

prawodawczej było uzasadnione tym bardziej, że postępowanie grupowe stanowi

jedną z form postępowania cywilnego regulowanego w sposób kompleksowy przez

kodeks. Mnożenie przepisów procesowych rozsianych w ustawach szczególnych,

często o podobnej lub zbliżonej treści i funkcji, osłabia rolę kodeksu, deprecjonuje

jego pozycję w systemie prawa oraz osłabia sam system. Należy przy tym

pamiętać, co podkreśla się także w piśmiennictwie poświęconym technice

prawodawczej, że rola kodeksów sprawia, iż – mimo braku prawidłowego odesłania

w ustawie – ich przepisy i tak mają zastosowanie, wprost lub odpowiednio, jeżeli

przepisy tej ustawy należą do danej, skodyfikowanej gałęzi prawa. Przykładem tego

sposobu podejścia do stosowania prawa procesowego jest rozstrzyganie kwestii

międzyczasowych; przyjmuje się, że jeżeli w danej ustawie obejmującej przepisy

prawa procesowego cywilnego nie przewidziano przepisów intertemporalnych lub

są one szczątkowe, jak też nie przewidziano jakichkolwiek odesłań, mają

odpowiednie zastosowanie przepisy ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Przepisy

wprowadzające kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 297 ze zm.),

stanowiącej normatywne complementum tego kodeksu (por. uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/10,

OSNC 2001, nr 4, poz. 53).

Mając na względzie te uwagi należy przyjąć, że pominięcie w art. 24 ust. 1

u.p.gr. wyrazu „odpowiednio” nie może mieć decydującego znaczenia dla jego

wykładni; w razie potrzeby sąd prowadzący postępowanie grupowe stosuje

określony przepis kodeksu postępowania cywilnego wprost lub odpowiednio. Można

ująć omawianą kwestię jeszcze prościej i – pozostawiając na uboczu aspekty

normatywne oraz kierując się wyłącznie względami pragmatycznymi – stwierdzić,

że ilekroć sięganie do przepisów kodeksu postępowania cywilnego okazuje się w

postępowaniu grupowym niezbędne, tylekroć sąd – z zastrzeżeniem przepisów

wyraźnie wyłączonych w art. 24 ust. 1 in fine u.p.gr. – musi to czynić, a konieczność

modyfikacji interpretacyjnych lub zabiegów dostosowawczych nie może temu stać

na przeszkodzie.

Potwierdzeniem takiego podejścia do analizowanego problemu jest

niekwestionowana praktyka odpowiedniego stosowania, mimo braku wyraźnego w

tym zakresie odesłania, przepisów o procesie „zwykłym” do postępowań odrębnych;

w wielu wypadkach w postępowaniach odrębnych – szczególnie w postępowaniu w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz w postępowaniu w sprawach z

zakresu ochrony konkurencji i konsumentów – stosowanie przepisów o procesie

bez ich modyfikacji byłoby niemożliwe, co prowadziłoby do niewydolności tych

postępowań. Należy zarazem zaznaczyć, że art. 13 § 2 k.p.c. nie może być w tym

wypadku narzędziem pomocniczym, gdyż zmusza on – i upoważnia – do

odpowiedniego stosowania przepisów o procesie w postępowaniach nienależących

do procesu, a postępowania odrębne są jego cząstką (por. uzasadnienie uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2010 r., III CZP 10/10, OSNC 2010, nr 10,

poz. 137).

Naturalnie, ułomności art. 24 u.p.gr. umożliwiają także sięganie po analogię

legis, która w niektórych przejawach zbliża się do odpowiedniego stosowania prawa

(por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2011 r., III CO

5/11, nie publ.). W tym jednak wypadku zakres analogii – w związku z szerokim

stosowaniem ustawy i jej rozległymi powiązaniami z kodeksem postępowania

cywilnego – byłby tak duży, że stawiałby pod znakiem zapytania integralność

ustawy, jej aksjologię oraz stabilność wykładni, a tym samym funkcjonalność. Z

tego względu tę metodę interpretacyjną trzeba odrzucić.

Zważywszy przedstawione argumenty należy przyjąć, że do pozwu

wniesionego w postępowaniu grupowym przez osobę niespełniającą wymagań

określonych w art. 4 ust. 4 u.p.gr. ma odpowiednie zastosowanie art. 130 § 5 k.p.c.

Oznacza to, że podlega on zwrotowi bez wzywania do usunięcia braków.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.