Supreme Court allows appeal against judge's order returning a participant's expense reimbursement request in non-procedural partition proceedings.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court ruled that an appeal is admissible against a district court president's order returning a participant's request for expense reimbursement in a non-procedural partition action. The lower courts had deemed the appeal inadmissible because the request was not the sole subject of the initiating petition, but the Supreme Court found the expense claim to be a distinct property right requiring separate adjudication. Consequently, the court held that such a decision functions as a partial judgment on a claim and must be subject to appellate review to protect the party's right to a court.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 394 § 1 pkt 1 k.p.c.; Art. 618 § 2, 3 k.p.c.: In non-procedural partition proceedings, a court order returning a participant's request for expense reimbursement constitutes a partial judgment on a distinct property claim and is subject to appeal.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III CZP 115/14 UCHWAŁA Dnia 6 marca 2015 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marta Romańska (przewodniczący)SSN Anna OwczarekSSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)Protokolant Bożena Kowalska w sprawie z wniosku R. S.przy uczestnictwie M. S. i T. S.o dział spadku i zniesienie współwłasności,po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnymw dniu 6 marca 2015 r.zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L.postanowieniem z dnia 16 września 2014 r., "Czy dopuszczalne jest zażalenie na zarządzenie przewodniczącego w sądzie pierwszej instancji, którego przedmiotem jest zwrot wniosku uczestnika o rozliczenie nakładów, złożonego w toku postępowania o dział spadku i zniesienie współwłasności?" podjął uchwałę: Na zarządzenie przewodniczącego w sądzie pierwszej instancji o zwrocie wniosku uczestnika postępowania o rozliczenie nakładów, złożonego w toku postępowania o dział spadku i zniesienie współwłasności, przysługuje zażalenie.
UZASADNIENIE
Zarządzeniem z dnia 3 grudnia 2013 r. przewodniczący w Sądzie Rejonowym w L. zwrócił wniosek, w którym uczestnik postępowania T. S. domagał się rozliczenia nakładów poniesionych na nieruchomość będącą przedmiotem postępowania w sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności. W uzasadnieniu zarządzenia wskazano, że uczestnik postępowania nie sprecyzował żądania rozliczenia nakładów zgodnie z wezwaniem do uzupełnienia braku w tym zakresie. Na to zarządzenie uczestnik postępowania T. S. wniósł zażalenie, które zostało odrzucone postanowieniem Sądu Rejonowego w L. z dnia 19 grudnia 2014 r.
W ocenie Sądu Rejonowego było ono niedopuszczalne z uwagi na przedmiot zaskarżenia.Sąd Okręgowy w L., rozpoznając zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji z dnia 19 grudnia 2014 r., powziął wątpliwość co do dopuszczalności zażalenia na zarządzenie przewodniczącego w sądzie pierwszej instancji o zwrocie wniosku uczestnika postępowania o dokonanie rozliczenia nakładów, złożonego w sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności. Zagadnienie to przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 k.p.c. Odwołując się do treści art. 394 § 1 k.p.c. wskazał, że z jego brzmienia należałoby wywieść, iż w postępowaniu nieprocesowym zażalenie przysługuje jedynie na zarządzenie o zwrocie wniosku wszczynającego postępowanie w sprawie.
Podkreślił jednak, że w sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności rozliczenie nakładów następuje wyłącznie na wniosek, który może złożyć inny uczestnik postępowania niż wnioskodawca. Wszczyna on postępowanie, które w zakresie objętym wnioskiem nie różni się od postępowania procesowego. Wniosek powinien także odpowiadać wymogom pozwu. Nadto Sąd Okręgowy podkreślił, że uznanie, iż niedopuszczalne jest zażalenie na zarządzenie o zwrocie wniosku uczestnika postępowania o rozliczenie nakładów, oznaczałoby wyłączenie spod kontroli instancyjnej rozstrzygnięcia, które świetle art. 618 w zw. z art. 688 k.p.c. ma istotne znaczenie dla możliwości dochodzenia praw majątkowych z tytułu rozliczeń między spadkobiercami.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego przedstawionego Sądowi Najwyższemu przez Sąd Okręgowy w L. wymaga uwzględnienia nie tylko wyników wykładni art. 394 § 1 k.p.c., lecz także specyfiki postępowania nieprocesowego, charakteru żądania co do rozliczenia nakładów oraz charakteru regulacji zawartej w art. 618 k.p.c., a także zagadnienia dopuszczalności analogi na gruncie 394 § 1 k.p.c.Z brzmienia art. 394 § 1 k.p.c. wynika zasada, zgodnie z którą w postępowaniu cywilnym zażalenie przysługuje w przypadkach wskazanych w tym przepisie.
Zarządzenie o zwrocie wniosku o rozliczenie nakładów, złożonego w sprawie o zniesienie współwłasności i dział spadku, niewątpliwie nie należy do kategorii postanowień kończących postępowanie. Nie jest także wymienione odrębnie, jako zarządzenie przewodniczącego, od którego przysługuje zażalenie. To stwierdzenie nie przesądza jednak ostatecznie o sposobie rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L. W judykaturze widoczna jest bowiem wyraźnie tendencja stosowania rozszerzającej wykładni art. 394 § 1 k.p.c., dopuszczająca możliwość wniesienia zażalenia od postanowień i zarządzeń wprost niewymienionych w tym przypisie, poprzez jego stosowanie w drodze analogii.
Wydaje się to wręcz konieczne wobec konstrukcji art. 394 § 1 k.p.c., opartej na zasadzie enumeratywnego wskazania rodzaju orzeczeń i zarządzeń przewodniczącego, od których przysługuje zażalenie. Wykładnia tego przepisu, obowiązującego wprost w postępowaniu procesowym, powinna uwzględniać dużą różnorodność i specyfikę szeregu innych postępowań cywilnych, uregulowanych także poza kodeksem postępowania cywilnego. Przykładowo Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 września 2003 r., III CZP 58/03, OSNC 2004, nr 11, poz. 173 opowiedział się za dopuszczalnością zażalenia na postanowienie w przedmiocie wstrzymania wykonania nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym, dostrzegając w tym przypadku potrzebę zastosowania w drodze analogii art. 394 § 1 pkt 4 k.p.c., przy uwzględnieniu reguł wykładni systemowej i celowościowej tego przepisu.
W judykaturze opowiedziano się wielokrotnie także za dopuszczalnością zażalenia w przypadku zarządzeń o zwrocie różnego rodzaju wniosków wszczynających postępowanie, niekiedy o charakterze wpadkowym lub dotyczących innych postępowań niemających cech postępowania w sprawie. W uchwale z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP 65/08, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 112 Sąd Najwyższy uznał, że zażalenie przysługuje na zarządzenie przewodniczącego w sądzie pierwszej instancji o zwrocie wniosku o udzielenie zabezpieczenia. Sąd Najwyższy opowiedział się za dopuszczalnością zażalenia także na zarządzenia przewodniczącego o zwrocie wniosku o ogłoszenie upadłości (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP 111/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 62), o zwrocie wniosku o zgłoszenie wierzytelności (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2005 r., III CZP 98/04, OSNC 2006, nr 2, poz. 21), o zwrocie wniosku o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2001 r., III CZP 53/01), o zwrocie wniosku o wyjawienie majątku (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 1995 r., III CZP 90/95, OSNC 1995, nr 12, poz. 171).W świetle przywołanych wyżej orzeczeń Sądu Najwyższego wymaga odnotowania, że zagadnienie prawne powstało w sprawie rozpoznawanej w postępowaniu nieprocesowym, którego specyfiką jest między innymi krzyżowanie się różnych interesów majątkowych jego uczestników, z których tylko jeden może mieć status wnioskodawcy.
W postępowaniu nieprocesowym dopuszczalne jest jednak zgłaszanie przez innych uczestników postępowania wniosków zmierzających do wydania przez sąd określonych rozstrzygnięć, wykraczających poza przedmiot wniosku wszczynającego postępowanie, w ramach toczącego się już postępowania. W takim przypadku zgłoszenie przez uczestnika postępowania żądania podlegającego rozpoznaniu przez sąd stawia go na pozycji zbliżonej do wnioskodawcy, jeżeli przedmiot wniosku inicjuje postępowanie o właściwościach równorzędnych procesowi lub postępowaniu co do istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym.
W tym kontekście Sąd Okręgowy zasadnie zwrócił uwagę, że żądanie rozliczenia nakładów np. w postępowaniu o zniesienie współwłasności, ma charakter roszczenia majątkowego podlegającego co do zasady dochodzeniu w drodze powództwa i jego zgłoszenie w postępowaniu nieprocesowym przez inną osobę niż wnioskodawca, wymaga odpowiedniego sprecyzowania według wymagań dotyczących pozwu. Żądanie rozliczenia nakładów jest rozpoznawane w postępowaniu nieprocesowym z uwagi na istnienie szczególnej regulacji zawartej w art. 618 k.p.c. Umożliwia ona rozpoznanie w ramach postępowania o zniesienie współwłasności całego kompleksu stosunków istniejących między współwłaścicielami rzeczy i powstających na tym tle roszczeń.
Orzekanie przez sąd o żądaniu rozliczenia nakładów dokonanych na przedmiot współwłasności wymaga jednak zgłoszenia odpowiedniego wniosku przez zainteresowanego uczestnika postępowania. W części dotyczącej takiego żądania, mającego charakter roszczenia, postępowanie nie różni się istotnie od procesu. Wydane w tym zakresie rozstrzygnięcie sądu może być orzeczeniem częściowym oraz podlega odrębnemu zaskarżeniu apelacją. Zatem zarządzenie o zwrocie wniosku o rozliczenie nakładów, zgłoszonego w postępowaniu nieprocesowym, jest w istocie odpowiednikiem zarządzenia o zwrocie pozwu, na które przysługuje zażalenie na podstawie art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. Niezaskarżalność zarządzenia, tak istotnego z punktu widzenia interesu uczestnika postępowania zgłaszającego wniosek, pozostawałaby w sprzeczności w wykładnią celowościową art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c., tym bardziej, że w przypadku dochodzenia roszczenia o zwrot nakładów odrębnie w procesie zarządzenie o zwrocie pozwu w tym zakresie podlegałoby zaskarżeniu na ogólnych zasadach.
Za dopuszczalnością zażalenia na zarządzenie o zwrocie wniosku o rozliczenia nakładów przemawia także brzmienie art. 618 § 2 i § 3 k.p.c. Zgodnie z art. 618 § 2 k.p.c. z chwilą wszczęcia postępowania o zniesienie współwłasności wszczęcie odrębnego postępowania w celu dochodzenia roszczeń z tytułu nakładów na przedmiot współwłasności jest niedopuszczalne. Art. 618 § 3 wprowadza zaś ograniczenie o charakterze prekluzyjnym, wyłączając możliwość dochodzenia takich roszczeń po zakończeniu postępowania o zniesienie współwłasności.
Z tych względów niezaskarżalne zarządzenie o zwrocie wniosku mogłoby definitywnie zamykać możliwość domagania się rozliczenia nakładów, co godziłoby w konstytucyjną zasadę prawa do sądu.Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. orzekł jak w podjętej uchwale.