Supreme Court dismisses legal question submission due to procedural defects and lack of objective legal doubts.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court refused to accept the legal question submitted by the Court of Appeal regarding the tax authority's standing to sue. The lower court failed to demonstrate that the question raised genuine objective and subjective legal doubts, merely restating the first-instance dismissal. Furthermore, the submission contained internal contradictions regarding the procedural status of the tax control proceedings.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 390 § 1 k.p.c.; Art. 61 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym: A legal question submitted to the Supreme Court must raise serious objective and subjective doubts and cannot serve merely to confirm the second instance court's own view.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III CZP 113/09
POSTANOWIENIE
Dnia 12 stycznia 2010 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Barbara Myszka (przewodniczący)
SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)
SSN Marek Sychowicz
w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej
w B.
przeciwko Annie P. i Annie S.
o ustalenie,
po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym
w dniu 12 stycznia 2010 r.,
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny
postanowieniem z dnia 1 października 2009 r.,
"Czy organowi kontroli skarbowej prowadzącemu postępowanie
kontrolne zakończone nieostateczną decyzją w sprawie ustalenia
zobowiązania podatkowego w zryczałtowanym podatku dochodowym
od osób fizycznych z tytułu osiągnięcia nieznajdujących pokrycia
w ujawnionych źródłach dochodu, w sytuacji gdy podatnik jako źródło
przychodu powołuje umowę pożyczki i umowę darowizny zawartą
w formie aktu notarialnego, które wzbudziły wątpliwości organu co do
zawarcia tych umów, przysługuje legitymacja czynna do wystąpienia
do sądu cywilnego w oparciu o art. 189 1 k.p.c. w związku z art. 199a
§ 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U.
Nr 8, poz. 60 z 2005 r. ze zm.) i art. 31 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 ustawy
z dnia 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej (Dz.U. Nr 8, poz. 65
z 2004 r. ze zm.) z powództwem o ustalenie nieistnienia tych umów
(niezawarcia ich)?"
odmawia podjęcia uchwały.
Uzasadnienie
Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało przy
rozpoznaniu przez Sąd Apelacyjny apelacji powoda Skarbu Państwa – Dyrektora
Urzędu Kontroli Skarbowej w B. od wyroku Sądu Okręgowego w B. oddalającego
powództwo przeciwko Annie P. i Annie S. o ustalenie nieistnienia zawartych
pomiędzy pozwanymi umów pożyczki i darowizny.
W tym postępowaniu kontrolnym, jakie toczy się wobec Anny P. na podstawie
przepisów ustawy z dnia 28 września o kontroli skarbowej (Dz. U. z 2004 r., nr 8,
poz. 65 ze zm. – nazywanej dalej ustawą o kontroli skarbowej) została wydana dnia
21 września 2007 r. decyzja ustalająca zobowiązanie podatkowe na podstawie art.
30 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób
fizycznych (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r., Nr 14, poz. 176 ze zm.). W wyniku
odwołania Dyrektor Izby Skarbowej uchylił zaskarżoną decyzje i przekazał sprawę
do ponownego rozpoznania wskazując, że organ kontroli skarbowej nie był
uprawniony do samodzielnego stwierdzenia, że umowy pożyczki i darowizny, które
miały stanowić źródło przychodów Anny P. były pozorne. Zasadniczą przesłanką,
która zdecydowała o oddaleniu powództwa, był brak legitymacji procesowej do
wystąpienia na podstawie art.1891 k.p.c. z roszczeniem o ustalenie stosunku
prawnego. Sąd I instancji odwołał się do wykładni art. 189 1 k.p.c., jakiej dokonał
Sąd Apelacyjny w B. w wyroku z dnia 12 października 2006 r. w sprawie I ACa
395/06, OSAB z 2006, nr 2-3, poz. 3. Przyjął w nim, że z powództwem, o jakim
mowa w art. 1891 k.p.c., organ podatkowy może wystąpić tylko w toku
prowadzonego
postępowania
podatkowego,
powiązanego
bezpośrednio
z
czynnością prawną będącą przedmiotem sporu sądowego, jeżeli jest to niezbędne
dla oceny jej skutków podatkowych.. Art. 1891 k.p.c. podobnie jak art. 199a § 3
ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz. U. z 2005
r., Nr 8, poz. 60 ze zm., nazywanej dalej – ordynacja podatkowa) wszedł w życie z
dniem 1 września 2005 r. i ma zastosowanie do prowadzonego przeciwko Annie P.
postępowania kontrolnego w zakresie kontroli dochodów nieznajdujących pokrycia
w ujawnionych źródłach przychodów za 2004 r. Jednak postępowanie to nie jest
bezpośrednio powiązane z kwestionowanymi przez organ kontroli skarbowej
umowami
pożyczki
i
darowizny.
W
motywach
zaskarżonego
orzeczenia
podkreślono, że art. 1891 k.p.c., tak jak art. 199a § 3 ordynacji podatkowej, ma
szczególny, wyjątkowy charakter i nie powinien być interpretowany rozszerzająco.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wymienione przepisy można wykładać w inny
sposób. Wykładnia językowa art. 1891 k.p.c. nie wskazuje, iż ustawodawca
legitymację czynną organu podatkowego i organu kontroli skarbowej do wytoczenia
o
ustalenie
lub
nieistnienie
stosunku
prawnego
lub
prawa,
połączył
z
„bezpośredniością” skutków podatkowych czynności prawnej będącej przedmiotem
sporu sądowego. Dyrektywy wykładni systemowej skłaniają do wniosku, że
wystąpienie do sądu powszechnego staje się aktualne, jeżeli z dowodów
zgromadzonych w toku postępowania podatkowego wynikają wątpliwości co do
istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, a które to ustalenie jest
niezbędne do oceny skutków podatkowych w „toczącym się postępowaniu”. Do
zakresu kontroli, zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o kontroli skarbowej, należy między
innymi
kontrola
rzetelności
deklarowanych
podstaw
opodatkowania
oraz
prawidłowości obliczania i wpłacania podatków stanowiących dochód Państwa, jak
i kontrola dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów.
Trudno, wobec tego
akceptować stanowisko, że organowi kontroli skarbowej,
zgodnie z art. 1891 k.p.c., przysługiwałaby legitymacja czynna jedynie w razie
kontroli rzetelności deklarowanych podstaw opodatkowania oraz prawidłowości
obliczania i wpłacania podatków, a nie przysługiwałaby w postępowaniu kontrolnym
dochodów
nieznajdujących
pokrycia
w
ujawnionych
źródłach.
W
sytuacji
powoływania się przez podatnika na przychody w postaci darowizny środków
pieniężnych i pochodzących z umowy pożyczki, ustalenie istnienia tych umów
może być istotne dla podatnika.
Gdyby organowi kontroli skarbowej legitymacji czynnej odmówić legitymacji
czynnej, gdy podejmie, z uwagi na treść zgromadzonych w toku postępowania
kontrolnego
dochodów
nieznajdujących
przychodów,
wątpliwości
co
do
pokrycia
istnienia
w
umów,
ujawnionych
źródłach
przywołanych
przez
kontrolowanego jako źródło przychodu, tylko z tej przyczyny, iż od tych umów
zostały odprowadzone podatki, to mogłoby nastąpić nieuprawnione ograniczenie
kompetencji proceduralnych organu kontroli skarbowej do zbadania każdej
okoliczności z punktu widzenia prawa podatkowego.
Kierując się tymi względami Sąd Apelacyjny przedstawił na podstawie art. 390 § 1
k.p.c. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne jak w treści
postanowienia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Art. 390 § 1 k.p.c. przyznaje sądowi rozpoznającemu sprawę w drugiej
instancji, w wypadku powstania zagadnienia prawnego budzącego poważne
wątpliwości, możliwość przedstawienia tego zagadnienia do rozstrzygnięcia Sądowi
Najwyższemu.
W judykaturze trafnie podnosi się, że postanowienie wydane na podstawie
art. 390 § 1 k.p.c. powinno odpowiadać trzem wymogom: po pierwsze, odpowiedź
na przedstawione pytanie musi być niezbędna dla rozstrzygnięcia sprawy; po
drugie, pytanie musi dotyczyć zagadnienia prawnego postawionego ogólnie, a nie
sprowadzać się do kwestii, jak należy ocenić konkretny stan faktyczny
i w rezultacie, jak rozstrzygnąć daną sprawę; po trzecie, pytanie musi dotyczyć
zagadnienia, budzącego rzeczywiście poważne wątpliwości (por. postanowienie
Sądu Najwyższego z 9 lipca 2009 r. III CZP 38/09, nie publ.).
Przede wszystkim jednak przedmiotowe postanowienie sądu drugiej instancji
nie może naruszać przepisów regulujących właściwość i skład sądu oraz sposób
jego wydania. Jak wynika z akt sprawy, dnia 17 września 2009 r. Sąd Apelacyjny
zamknął rozprawę i odroczył ogłoszenie orzeczenia do 1 października 2009 r.
W tym dniu otworzył zamkniętą rozprawę na nowo i odroczył ją postanawiając
przedstawić Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne o treści
jak w postanowieniu, które wydał tego samego dnia na posiedzeniu niejawnym.
W związku z tym wskazać należy, że apelacja powoda podlegała niewątpliwie
rozpoznaniu na rozprawie (art. 375 k.p.c.). Jak wielokrotnie podkreślał Sąd
Najwyższy, przedstawienie na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., do rozstrzygnięcia
zagadnienia prawnego powstałego przy rozpoznaniu tego środka odwoławczego
wymaga wydania postanowienia na rozprawie. Istotne jest bowiem, aby strony nie
zostały pozbawione możliwości przedstawienia swojego stanowiska w tej kwestii.
Ewentualne nieprawidłowości proceduralne związane z wydaniem przedmiotowego
postanowienia stanowią wystarczającą podstawę do odmowy podjęcia uchwały
(zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1978 r., III CZP
64/78, OSP 1979, nr 5, poz. 84; z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 93/04, niepubl.;
z dnia 22 listopada 2007 r., III CZP 99/07, niepubl.; z dnia 25 czerwca 2008 r.,
III CZP 49/08, niepubl.; z dnia 19 marca 2009 r., III CZP 11/09, niepubl.).
Niezależnie
od
tej przyczyny,
nieprawidłowo
podjęte
postanowienie
o przedstawieniu zagadnienia prawnego nie spełnia także innych, wymienionych na
wstępie wymagań. Na sądzie drugiej instancji spoczywa obowiązek szczegółowego
wyjaśnienia, że przedstawione zagadnienie prawne budzi poważne wątpliwości
o charakterze obiektywnym i subiektywnym (por. postanowienie Sądu Najwyższego
z dnia 15 grudnia 2006 r., III CZP 112/06, nie publ., z dnia 24 lutego 2009 r., III CZP
144/08, nie publ.). W uzasadnieniu przedstawionego Sądowi Najwyższemu
zagadnienia sąd wskazał jedynie przyczyny oddalenia powództwa w pierwszej
instancji. Przedstawiając własną, odmienną wykładnię wskazanej w pytaniu normy
prawnej Sąd Apelacyjny nie wskazał żadnych argumentów za odmiennym
rozstrzygnięciem przedstawionego zagadnienia prawnego. Jak przyjmuje się
w judykaturze Sądu Najwyższego, muszą to być własne, samodzielne rozważania
sądu przedstawiającego zagadnienie i nie jest wystarczające ograniczenie się do
zaprezentowania
stanowiska
sądu
pierwszej
instancji
oraz
uczestników
postępowania (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2005 r.,
III CZP 102/05, nie publ.; z dnia 10 maja 2006 r., III CZP 1/06, nie publ.;
25 stycznia 2007 r., III CZP 100/06, nie publ.).
Jednocześnie należy zważyć, że sąd drugiej instancji w istocie dokonał
wyboru stanowiska, zaprezentował pogląd pozbawiony wątpliwości i przytoczył cały
szereg argumentów na jego uzasadnienie. Stanowisko sądu wskazuje, że samo
zagadnienie legitymacji czynnej nie budzi w istocie kontrowersji a rozstrzygnięcie
przez Sąd Najwyższy zagadnienia prawnego ma służyć jedynie potwierdzeniu jego
prawidłowości. Celem zwrócenia się do Sądu Najwyższego na podstawie art. 390
§ 1 k.p.c. nie może być jedynie uzyskanie wsparcia dla sformułowanego przez sąd
drugiej instancji własnego stanowiska, co do właściwej wykładni przepisów
stosowanych przy rozpoznawaniu apelacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego
z dnia 289 lutego 2008 r., III CZP 156/07, nie publ. oraz postanowienie z dnia 25
stycznia 2007 r.).
Niezależnie od już wskazanych przyczyn odmowy podjęcia uchwały celowe
jest zwrócenie uwagi na wadliwości związane z treścią przedstawionego
zagadnienia. Nie tylko wewnętrznie sprzeczne jest zawarte w nim stwierdzenie,
że postępowanie kontrolne prowadzone przez organ kontroli skarbowej zostało
zakończone nieostateczną decyzją ale z ustalonego stanu faktycznego wynika
jednoznacznie, że wobec uchylenia wymienionej decyzji z dnia 21 września 2007 r.,
postępowanie kontrolne toczy się w dalszym ciągu. Zresztą, szczególne
uprawnienia organów kontroli skarbowej oraz organów podatkowych z art. 189 1
k.p.c. przysługują tylko w toku prowadzonych przez nie postępowań. Poza tym,
w treści przedstawionego zagadnienia - bez bliższego wyjaśnienia w uzasadnieniu
- jako uprawnionego do wystąpienia z powództwem wskazano organ kontroli
skarbowej w sytuacji, kiedy stroną postępowania jest Skarb Państwa a Dyrektor
Urzędu Kontroli Skarbowej w B. jest jedynie jego statio fisci.
Z opisanych przyczyn Sąd Najwyższy postanowił jak wyżej na podstawie art.
390 § 1 k.p.c. w związku z art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie
Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.).