Supreme Court rejects erasing joint mortgage entries from some land registers while others remain valid.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court refused to issue a ruling on whether joint mortgage entries should be erased from only some land registers after a prior erasure from others. The creditor argued that the security remained valid, while the court noted that the underlying temporary security order was revoked due to missed appeal deadlines. The court decided that the legal status of each mortgage entry depends on the creditor's actions and that partial erasure is permissible when the security persists on other properties.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 76 ust. 1 i 2 u.k.w.h.; The court established that in joint mortgages, the extinction of the security on one property does not automatically extinguish it on others, allowing for differentiated erasure of entries based on the creditor's actions.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III CZP 101/09
POSTANOWIENIE
Dnia 4 grudnia 2009 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)
SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)
SSN Kazimierz Zawada
w sprawie z urzędu
przy uczestnictwie Jerzego G. i Leszka N.
o wykreślenie wpisu hipoteki przymusowej łącznej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 4 grudnia 2009 r.,
na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego
przez Sąd Okręgowy w S.
postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2009 r.,
„Czy w przypadku hipoteki przymusowej łącznej wpisanej z urzędu
w wielu księgach wieczystych dopuszczalnym jest utrzymanie
w mocy wpisu hipoteki łącznej jedynie w części ksiąg, jeżeli po
rozpoznaniu i prawomocnym wykreśleniu tej hipoteki z pozostałych
ksiąg, na etapie postępowania apelacyjnego, nastąpiła zmiana
okoliczności polegająca na uchyleniu prawomocnego orzeczenia
stanowiącego podstawę wykreślonego wpisu?"
odmawia podjęcia uchwały.
Uzasadnienie
Przedstawione
zagadnienie
prawne
wyłoniło
się
w
następujących
okolicznościach: wierzyciel – Leszek N. przed wytoczeniem powództwa o zapłatę
przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej „R.” w M. uzyskał w dniu 27 listopada 2000 r.
zabezpieczenie roszczenia pieniężnego m.in. przez obciążenie hipoteką przymusową
udziałów Spółdzielni „R.” w dwóch nieruchomościach, dla których prowadzone są
księgi wieczyste Kw 13611 i Kw 6757. Z nieruchomości tych wydzielane były następnie
lokale stanowiące przedmiot odrębnej własności. Do ich ksiąg wieczystych
dokonywano stosownych wpisów hipoteki zabezpieczającej roszczenie Leszka N.
Tak też, z mocy uregulowania zawartego w art. 76 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca
1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz.
1361 ze zm. dalej powoływana jako „u.k.w.h.”), w wyniku wyodrębnienie garażu
stanowiącego samodzielny lokal użytkowy, powstała hipoteka przymusowa łączna
ujawniona w Kw 37252, której wykreślenia dotyczy rozpatrywana aktualnie sprawa.
Na skutek wniosku o uchylenie zarządzenia tymczasowego zgłoszonego przez
Spółdzielnię Mieszkaniową „R.” Sąd Okręgowy w S. postanowieniem z dnia 28
września
2007
r.
uchylił
swoje
postanowienie
z
listopada
2000
r.
o zabezpieczeniu roszczenia hipoteką przymusową. W uzasadnieniu wskazał, że
zabezpieczenie wygasło z uwagi na niewystąpienie przez wierzyciela w 14-dniowym
terminie z powództwem przeciwko Spółdzielni „R.”.
Wierzyciel, który wykazywał, że pozew złożył we właściwym czasie i uzyskał
korzystne dla siebie orzeczenie zasądzające należność, uchybił terminowi do
złożenia zażalenia na postanowienie z 28 września 2007 r. Jego wniosek
o przywrócenie terminu został oddalony, a zażalenie prawomocnie odrzucone. Po
nieudanej próbie uzyskania orzeczenia „o przywróceniu mocy prawnej zarządzenia
tymczasowego", wierzyciel zwrócił się do Sądu Okręgowego z wnioskiem o uchylenie
postanowienia z dnia 28 września 2007 r. na podstawie art. 359 § 1 k.p.c., gdyż sąd
orzekający nie wiedział o fakcie wytoczenia przez niego powództwa w terminie.
Wniosek ten
został
oddalony przez Sąd
Okręgowy,
ale
Sąd Apelacyjny
postanowieniem z dnia 31 października 2008 r. uwzględnił zażalenie wierzyciela
i zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że na podstawie art. 359 § 1 k.p.c.
uchylił postanowienie Sądu Okręgowego w S. z dnia 28 września 2007 r. (uchylające
zabezpieczenie). Sąd odwoławczy zaznaczył, że oceny upadku zabezpieczenia należy
dokonywać w oparciu o przepisy kodeksu postępowania cywilnego sprzed zmiany
wprowadzonej w dniu 5 lutego 2005 r. (art. 7 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o
zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw
– Dz. U. Nr 172, poz. 1804), a nie na podstawie art. 7541 k.p.c. W jego ocenie
wydanie tytułu wykonawczego nie wpływa na byt wydanego wcześniej tytułu
zabezpieczającego.
W okresie pomiędzy uprawomocnieniem się postanowienia o uchyleniu
zabezpieczenia,
a
wydaniem
postanowienia
o
uchyleniu
postanowienia
uchylającego Spółdzielnia Mieszkaniowa „R.” wystąpiła o wykreślenie wpisu
hipoteki
przymusowej
na
nieruchomościach
Spółdzielni,
przedkładając
postanowienie Sądu Okręgowego w S. z dnia 28 września 2007 r. Na tej podstawie
wydane zostało zarządzenie o wykreśleniu hipoteki z księgi wieczystej Kw nr
1311 i Kw 6757 z udziałów wnioskodawczyni oraz ze współobciążonych udziałów
pozostałych współwłaścicieli nieruchomości i z ksiąg wieczystych założonych dla
wyodrębnionych lokali. Od powyższych wpisów (wykreśleń) wierzyciel wniósł
apelacje. W większości spraw Sąd Okręgowy apelacje te oddalił, powołując się
na prawomocne postanowienie z 28 września 2007 r. Natomiast w sprawie
niniejszej, dotyczącej wykreślenia hipoteki w księdze wieczystej Kw 37252,
prowadzonej dla nieruchomości położonej w M. przy ul. K. [...], postępowanie się
przedłużyło na tyle, że przed rozpoznaniem apelacji doszło do wydania przez Sąd
Apelacyjny postanowienia z 31 października 2008 r., uchylającego postanowienie z
28 września 2007 r.
W
konsekwencji
Sąd
Okręgowy
w
S. stanął
przed
problemem
przedstawionym w zadanym pytaniu. Jego wątpliwości wywołało zagrożenie,
jakie
uwzględnienie
zmian
spowodowanych
wydaniem
postanowienia
z 31 października 2008 r. stanowi dla spójności zabezpieczenia hipotecznego.
Zwrócił uwagę, że z istoty hipoteki przymusowej łącznej wynika konieczność
przyjęcia jednakowego rozwiązania w stosunku do wszystkich nieruchomości, na
których
ciąży
hipoteka,
a
różnicowanie
sytuacji
prawnej
właścicieli
jest
nieuzasadnione. Ustawodawca traktuje hipotekę łączną jako jedno prawo. Wskazuje
na to, zdaniem Sądu, regulacja zawarta w § 11 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg
wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 z późn. zm.,
powoływanego dalej jako „rozporządzenie”), nakazująca sądowi w przypadku
wykreślenia prawa, roszczenia, innego ciężaru lub ograniczenia, które wygasło
względem jednej nieruchomości i zostało z niej wykreślone, ujawnienie tego faktu
z urzędu w pozostałych księgach wieczystych prowadzonych dla współobciążonych
nieruchomości.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Na wstępie należy zwrócić uwagę na nieścisłość, jaka wkradła się do pytania
sformułowanego przez Sąd Okręgowy. Sąd ten przyczyny powstałych wątpliwości
upatruje w tym, że nastąpiła „zmiana okoliczności polegająca na uchyleniu
prawomocnego orzeczenia stanowiącego podstawę wykreślonego wpisu". Z ustaleń
faktycznych wynika jednak, że z księgi wieczystej wykreślony został wpis hipoteki,
którego podstawę stanowiło postanowienie o zabezpieczeniu (z 27 listopada 2000 r.),
a nie prawomocne postanowienie o uchyleniu postanowienia zabezpieczającego
(z 28 września 2007 r.). Dlatego zagadnienie prawne dotyczy w istocie dopuszczalności
utrzymania w mocy wpisu hipoteki łącznej jedynie w części ksiąg, jeżeli po
prawomocnym wykreśleniu tej hipoteki z pozostałych ksiąg nastąpiła zmiana
okoliczności polegająca na uchyleniu prawomocnego orzeczenia stanowiącego
podstawę wykreślenia (a nie „wykreślonego”) wpisu.
Przebieg postępowania zabezpieczającego i jego wieczystoksięgowych
skutków obciążony jest szeregiem uchybień, których konsekwencje dostrzegł Sąd
Okręgowy.
Pomijając
już
kwestię
prawidłowości
realizacji
ustanowionego
zabezpieczenia poprzez pierwotny wpis hipoteki łącznej na udziałach dłużnika
w dwóch nieruchomościach przed wejściem w życie art. 1111 u.k.w.h., o tyle
nieistotną, że wpis do księgi wieczystej Kw 37252 uwzględniał stan powstały z mocy
prawa w wyniku późniejszego podziału nieruchomości (art. 76 u.k.w.h.) wskutek
wyodrębnienia z niej garażu; niewątpliwie główną przyczyną powstałych komplikacji
było wadliwe ustalenie przez Sąd Okręgowy, że wierzyciel nie wytoczył w terminie
powództwa o zabezpieczone roszczenie. Problemy pogłębiło uchybienie przez
wierzyciela terminowi do zaskarżenia postanowienia stwierdzającego upadek
zabezpieczenia, które się uprawomocniło i stało podstawą wykreślenia szeregu
wpisów hipoteki łącznej z ksiąg wyodrębnionych lokali i garaży. Wreszcie doszło do
zmiany tego postanowienia na podstawie odpowiednio stosowanego art. 359 § 1 k.p.c.
(w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) chociaż – ze względu na szczególne unormowanie kwestii
zmiany lub uchylenia postanowień w postępowaniu zabezpieczającym (art. 742
k.p.c.), możliwość wykorzystania art. 359 § 1 k.p.c. nie jest oczywista.
Powstały splot zdarzeń procesowych wywołał stan na tyle szczególny, że
w jego kontekście udzielenie odpowiedzi na zadane pytanie, czy to twierdzącej, czy
przeczącej, w istocie prowadziłoby do przesądzenia przez Sąd Najwyższy wyniku
sprawy. Tymczasem instytucja pytań prawnych, prowadząca do związania sądów
orzekających
w danej sprawie poglądem Sądu Najwyższego
wyrażonym
w uchwale, musi być stosowana z rozwagą i poszanowaniem konstytucyjnej
zasady podległości sędziów tylko Konstytucji oraz ustawom (art. 178 ust. 1
Konstytucji), a także przy uwzględnieniu odmiennych zadań pełnionych przez sądy
powszechne i Sąd Najwyższy. Z tej przyczyny niedopuszczalne jest przedstawienie
jako zagadnienia prawnego pytania, odpowiedź na które byłaby równoznaczna
z rozstrzygnięciem
sprawy
(por.
postanowienie
Sądu
Najwyższego
z
22 października 2002 r., III CZP 64/02, Prok.i Pr.- wkł. 2003/7-8/37). Zgłoszone
przez Sąd Okręgowy wątpliwości, mają za cel uzyskanie wskazówki, czy –
w okolicznościach rozpatrywanej sprawy – dopuszczalne jest utrzymanie w mocy
wpisu hipoteki łącznej, stanowią więc pytanie o sposób rozstrzygnięcia sprawy,
a nie ogólnie sformułowany problem prawny. Z tych względów, na podstawie art. 61
§ 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240,
poz. 2052 ze zm.) należało odmówić podjęcia uchwały.
Zaznaczyć jednak trzeba, że problem z jakim zmierzyć się musi Sąd
Okręgowy wymaga oceny uwzględniającej ograniczony zakres badania sprawy
w postępowaniu wieczystoksięgowym. Sąd wieczystoksięgowy nie jest uprawniony
do dokonywania własnych ustaleń w kwestii tego, czy doszło do upadku
zabezpieczenia. Podstawą wykreślenia przezeń wpisów hipoteki jest dopiero
stosowne orzeczenie: postanowienie o uchyleniu postanowienia o zabezpieczeniu
roszczenia pieniężnego przez ustanowienie hipoteki przymusowej, postanowienie
o stwierdzeniu wygaśnięcia zabezpieczenia z mocy prawa albo wyrok wydany
w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem
prawnym. Skoro do zastosowania § 11 ust. 4 rozporządzenia, a tylko ten przepis
mógł stanowić podstawę wykreślenia z urzędu hipoteki ze wszystkich ksiąg
wieczystych prowadzonych dla nieruchomości współobciążonych, niezbędne jest
stwierdzenie, że doszło do wygaśnięcia hipoteki, ostanie się postanowienia
z 27 listopada 2000 r. o zabezpieczeniu roszczenia, stanowiące wynik
prawomocnego uchylenia przez Sąd Apelacyjny postanowienia o stwierdzeniu
wygaśnięcia (uchyleniu) zabezpieczenia hipotecznego, stwarza w postępowaniu
wieczystoksięgowym stan wyłączający zastosowanie § 11 ust. 4 rozporządzenia.
W doktrynie formułowane są różne koncepcje wyjaśniające charakter prawny
hipoteki łącznej. Za dominujące można uznać stanowisko o wielości praw
obciążających poszczególne nieruchomości, wyrażające myśl, że hipotek jest tyle,
ile jest obciążonych nieruchomości, przy czym hipoteki te cechuje wzajemny
związek wynikający z zabezpieczenia tej samej wierzytelności. Samodzielność
każdej z nich przejawia się w tym, że każda z nich może stanowić odrębny
przedmiot rozporządzenia. Podnoszony przez Sąd Okręgowy argument o potrzebie
zachowania
zbieżności
sytuacji
prawnej
wszystkich
współobciążonych
nieruchomości uzasadniony jest jedynie w wypadku wygaśnięcia hipoteki jako
całości, gdyż wówczas nastąpić powinno wykreślenie wpisów hipotek w księgach
wieczystych wszystkich obciążonych wcześniej nieruchomości. Jeśli natomiast
hipoteka łączna istnieje, losy hipotek obciążających poszczególne nieruchomości
mogą kształtować się różnie. Jak wynika z art. 76 ust. 2 u.k.w.h., zależą one od
działań podejmowanych przez wierzyciela, który według swego uznania może
dokonać podziału hipoteki pomiędzy poszczególne nieruchomości, a nawet zwolnić
niektóre nieruchomości z obciążenia hipotecznego. Przyjęcie konstrukcji zakładającej
istnienie tylu hipotek, ile jest obciążonych nią nieruchomości, powoduje, że nawet
wygaśnięcie hipotek na niektórych nieruchomościach nie pociąga za sobą
wygaśnięcia
pozostałych.
W
konsekwencji
dopuszczalne
zróżnicowanie sytuacji prawnej właścicieli tych nieruchomości.
jest
także
Kończąc należy zwrócić uwagę na aspekt sprawy pomijany w rozważaniach
przez Sąd Okręgowy. W sytuacji, w której – jak przyjmuje Sąd Apelacyjny
w uzasadnieniu postanowienia z 31 października 2008 r. i co akceptuje Sąd
Okręgowy – nie wygasło zabezpieczenie ustanowione zarządzeniem tymczasowym,
wątpliwości może budzić nie tyle istnienie podstaw do wykreślenia wpisów, ile
zasadność dokonanych wcześniej prawomocnych wykreśleń hipoteki przymusowej.
Argument o potrzebie zachowania równości między dłużnikami nie powinien usunąć
z pola widzenia interesu wierzyciela hipotecznego, któremu nadal przysługuje
zabezpieczenie.