Supreme Court quashes appeal decision for remand due to improper handling of optional claims in civil litigation.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the District Court's decision to dismiss the appeal and remanded the case for a new ruling on costs. The appellant argued that the Court of Appeal erred by not evaluating optional claims alongside the main claim, violating the principle of two-instance proceedings. The Court held that when a first-instance court accepts a main claim, the appellate court must rule on it first; evaluating optional claims simultaneously would bypass the constitutional requirement for two levels of review.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 317 § 1 k.p.c.; Art. 386 § 4 k.p.c.: When a first-instance court accepts a main claim, the appellate court must rule on it first; evaluating optional claims simultaneously violates the principle of two-instance proceedings and renders the decision on optional claims inadmissible.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IADecisioni correlate
Generato dall'IATesto completo
III CZ 194/23 POSTANOWIENIE 25 października 2023 r.Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Roman Trzaskowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 25 października 2023 r. w Warszawiezażalenia A. spółki jawnej w G.na wyrok Sądu Okręgowego w Gdańskuz 9 listopada 2022 r., III Ca 399/22,w sprawie z powództwa A. spółki jawnej w G.przeciwko P.C.o zapłatę, uchyla zaskarżony wyrok, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego do orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. (K.L.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 9 listopada 2022 roku Sąd Okręgowy w Gdańsku, na skutek apelacji pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego Gdańsk - Północ w Gdańsku z 16 lutego 2022 r. i zażalenia powódki na zawarte w punkcie 2. tego wyroku rozstrzygnięcie o kosztach postępowania, na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. uchylił w całości zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu Gdańsk - Północ w Gdańsku, pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej. Sąd Okręgowy za bezzasadne uznał uwzględnione przez Sąd pierwszej instancji żądanie główne pozwu, tj.
żądanie zapłaty, i wskazał na konieczność oceny przez Sąd pierwszej instancji żądania ewentualnego, które obejmowało żądanie uznania za bezskuteczną wobec powódki umowy cesji z […] 2017 r. w zakresie zwolnienia pozwanej z obowiązku zapłaty na rzecz dłużnika powódki A. sp. z o.o. w G. części ceny nieruchomości w kwocie […] celem ochrony wierzytelności powódki stwierdzonej wskazywanym przez nią tytułem wykonawczym oraz umowy sprzedaży nieruchomości z […] 2017 r. i umowy o ustanowieniu na rzecz pozwanej hipoteki umownej do kwoty […] zł z […] 2015 r. celem ochrony wierzytelności powódki stwierdzonej tym tytułem wykonawczym.W zażaleniu na powyższe rozstrzygnięcie powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i jego zmianę przez oddalenie apelacji, ewentualnie uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji oraz zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postępowania zażaleniowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Zarzuciła naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. przez uchylenie w całości wyroku Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ w Gdańsku w następstwie błędnego przyjęcia, że Sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy co do żądań ewentualnych, w sytuacji gdy:
1) Sąd pierwszej instancji, uznając za zasadne żądanie główne pozwu, nie dokonuje oceny żądań ewentualnych pozwu; a Sąd pierwszej instancji ograniczył rozprawę i tym samym wyrok do żądania głównego; 2) (a w takiej sytuacji) brak oceny o żądaniach ewentualnych pozwu nie stanowi nierozpoznania istoty sprawy i nie daje podstaw do uchylenia wyroku, 3) dokonując odmiennej oceny co do zasadności żądania głównego, Sąd drugiej instancji orzeka o nim merytorycznie, gdzie w niniejszym przypadku nietrafna jest ocena Sądu drugiej instancji odmawiająca zasadności żądania głównego.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W postępowaniu wywołanym wniesieniem zażalenia, uregulowanego w art. 3941 § 11 k.p.c., Sąd Najwyższy bada jedynie, czy sąd drugiej instancji prawidłowo przyjął, że zachodzi jedna z przyczyn uzasadniająca uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, objętych art. 386 § 2 i 4 k.p.c. Rozpoznanie zażalenia nie zmierza do oceny zasadności żądania pozwu, ani apelacji, czy też merytorycznego stanowiska prawnego sądu drugiej instancji.
Dokonywana kontrola ma charakter formalny. Zakres kontroli w postępowaniu zażaleniowym obejmuje więc zbadanie, czy sąd drugiej instancji prawidłowo pojmował przyczynę uzasadniającą wydanie orzeczenia kasatoryjnego i czy jego merytoryczne stanowisko uprawniało do podjęcia takiej decyzji procesowej. Kognicją Sądu Najwyższego w niniejszym postępowaniu nie jest więc objęta trafność dokonanej przez Sąd drugiej instancji oceny dotyczącej zasadności żądania głównego pozwu. Argumentacja skarżącej dotycząca tego zagadnienia nie mogła być w konsekwencji skuteczna i przekonywać o zasadności zażalenia.W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że żądanie ewentualne jest formułowane jedynie na wypadek nieuwzględnienia przez sąd żądania głównego, co ma w szczególności ten skutek, iż jeżeli żądanie główne okaże się uzasadnione, rozpoznanie żądania ewentualnego staje się bezprzedmiotowe i sąd w ogóle o nim nie orzeka (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 18 października 2013 r., III CZP 58/13, OSNC 2014, Nr 6, poz. 62 i powołane tam wcześniejsze orzecznictwo, wyroki Sądu Najwyższego z 21 października 2016 r., IV CSK 835/15, nie publ., z 18 stycznia 2017 r., V CSK 198/16, nie publ., z 7 marca 2017 r., II CSK 349/16, OSNC 2018, Nr 1, poz. 9 i z d 6 czerwca 2018 r., III CSK 403/16, nie publ., postanowienia Sądu Najwyższego z 4 października 2012 r., I CSK 100/12, nie publ. i z 28 sierpnia 2019 r., IV CZ 38/19, nie publ.).
Jeżeli zaś w pierwszej instancji żądanie główne zostało uwzględnione, a sąd drugiej instancji oddala je w całości albo w części, nie może samodzielnie przystąpić do rozpoznania i rozstrzygnięcia żądania ewentualnego, lecz żądanie to, wchodzące w miejsce żądania głównego, ma obowiązek rozpoznać sąd pierwszej instancji (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 sierpnia 2010 r., IV CSK 53/10, nie publ., z dnia 21 października 2016 r. IV CSK 835/15, z dnia 7 marca 2017 r., II CSK 349/16). W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie przesądzono jednolicie, jakiego rodzaju decyzję procesową winien podjąć Sąd drugiej instancji rozpoznając apelację od wyroku uwzględniającego powództwo główne, gdy uznaje je za niezasadne.
Wyrażono w tym przedmiocie stanowisko, że w takim wypadku zachodzą podstawy do uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Na poparcie tego poglądu wskazano w szczególności, że orzeczenie o istocie sprawy w odniesieniu do roszczenia głównego i ewentualnego, w sytuacji gdy roszczenie główne nie zasługuje na uwzględnienie, polega na rozstrzygnięciu o roszczeniu ewentualnym i oddaleniu powództwa w zakresie roszczenia głównego. Ze względu na konstrukcyjno-prawną więź pomiędzy tymi roszczeniami, gdy nie zasługuje na uwzględnienie roszczenie główne, nie ma podstaw do uznania, że jeżeli sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo główne, to w postępowaniu apelacyjnym sąd odwoławczy uznając, że roszczenie główne nie zasługuje na uwzględnienie, po przeprowadzeniu ewentualnie uzupełniającego postępowania dowodowego, zmienia wyrok sądu pierwszej instancji i oddala powództwo główne, gdyż w takim wypadku rozstrzygniecie sądu pierwszej instancji należałoby traktować jako wyrok częściowy.
Takiemu zaś uznaniu sprzeciwia się konstrukcja roszczenia ewentualnego oraz art. 317 k.p.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 sierpnia 2022 r., III CZ 209/22, niepubl.). W uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z 9 listopada 2021 r., III CZP 70/20 (OSNC 2022, nr 5, poz.
50) wskazano natomiast, że wewnątrzprocesowa zależność między rozstrzygnięciem o żądaniu głównym (zasadniczym) a rozstrzygnięciem o żądaniu ewentualnym, czyni celowym, aby sąd najpierw rozstrzygnął wyrokiem częściowym o żądaniu głównym (art. 317 § 1 k.p.c.), a dopiero po uprawomocnieniu się tego wyroku, jeśli oddalił nim żądanie główne, rozstrzygnął wyrokiem końcowym o żądaniu ewentualnym, jeśli bowiem sąd uwzględnia żądanie główne, to rozstrzyganie o żądaniu ewentualnym jest bezprzedmiotowe a nawet niedopuszczalne.
W sprawach dotyczących żądań kredytobiorców dotyczących kredytów indeksowanych i denominowanych wywodzonych z abuzywności postanowień umownych wyrażono zapatrywanie, że uznanie za niezasadne roszczenia głównego uwzględnionego przez sąd pierwszej instancji obliguje sąd odwoławczy do merytorycznego rozstrzygnięcia przez ten sąd o żądaniu głównym, dopiero bowiem prawomocne rozstrzygnięcie w tym przedmiocie rodzić będzie obowiązek Sądu pierwszej instancji rozstrzygania o żądaniu ewentualnym. W takich wypadkach, rozpoznanie żądania ewentualnego - do którego właściwy byłby wyłącznie Sąd pierwszej - byłoby przedwczesne tak długo, jak istnieje możliwość poddania kontroli kasacyjnej merytorycznego rozstrzygnięcia o roszczeniu głównym przez sąd odwoławczy (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 28 lutego 2023 r., III CZ 371/22, niepubl. i z 13 kwietnia 2023 r., III CZ 471/22, niepubl.).W okolicznościach niniejszej sprawy kumulacja żądań pozwu dotyczy roszczeń opartych na odmiennych podstawach prawnych i wywodzonych z różnych okoliczności faktycznych.
Sąd Apelacyjny zasadnie przyjął w konsekwencji, że nie mógł po raz pierwszy orzekać o roszczeniach ewentualnych. W tych okolicznościach czynienie przez Sąd Apelacyjny niezbędnych ustaleń faktycznych oraz ocen prawnych dotyczących tych roszczeń po raz pierwszy w postępowaniu apelacyjnym prowadziłoby do rozpoznania istoty sprawy w tym zakresie wyłącznie przez Sąd drugiej instancji, naruszenia w ten sposób konstytucyjnej zasady dwuinstancyjności postępowania i uniemożliwienia realizacji kontrolnej funkcji postępowania apelacyjnego.
Skarżący zasadnie jednak podnosi, że dokonana przez Sąd drugiej instancji ocena zasadności żądania głównego powinna znajdować wyraz w reformatoryjnym rozstrzygnięciu tego Sądu dotyczącym tego właśnie żądania, które dopiero zaktualizuje obowiązek rozpoznania roszczenia ewentualnego. Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. (K.L.)[ms]