Supreme Court quashes lower court ruling on adverse possession due to failure to examine prior owners' rights.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the lower court's decision granting adverse possession to the applicant, ordering a retrial. The applicant claimed ownership based on possession since 1980, but the lower court failed to consider whether the original owners had already acquired title through adverse possession before the applicant took possession. The court ruled that the lower court violated procedural rules by not examining this critical factual possibility, which could have affected the applicant's good faith status and the timing of the acquisition.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 172 § 1 k.c.; Art. 176 § 1 k.c.; Art. 610 § 1 k.p.c.; Art. 670 § 1 k.p.c.; Art. 677 § 1 k.p.c. The court must examine all relevant facts regarding prior ownership claims when adjudicating adverse possession, and failure to consider whether previous possessors acquired title first constitutes a procedural violation.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III CSK 79/09
POSTANOWIENIE
Dnia 4 grudnia 2009 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Katarzyna Tyczka-Rote
SSN Kazimierz Zawada
w sprawie z wniosku L.K.
przy uczestnictwie R.W., W.M. i D.C.
o stwierdzenie nabycia własności przez zasiedzenie,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 4 grudnia 2009 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy
od postanowienia Sądu Okręgowego w K.
z dnia 28 października 2008 r., sygn. akt [...],
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia
o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 2 kwietnia 2008 r. Sąd Rejonowy w W. stwierdził, że
wnioskodawca z dniem 30 czerwca 1990 r. nabył przez zasiedzenie własność
nieruchomości położonej w C., o powierzchni 0,1836 ha, oznaczonej na mapie
sporządzonej przez geodetę R.O. nr 462/2, dla której powadzona jest przez
wymieniony Sąd Rejonowy księga wieczysta Kw nr [...].
Sąd ustalił, że w C. znajdują się sąsiadujące ze sobą działki oznaczone
numerami 462 i 463. Działka nr 462, o łącznej powierzchni 1,44 ha, składa się z
zabudowanego domem siedliska o powierzchni 0,1836 ha i z części ornej o
powierzchni 1,2564.
W protokołach dokonanych w 1964 r. pomiarów gruntów w celu
sporządzenia ewidencji gruntowej wymienionej wsi omyłkowo ujawniono, że działkę
nr 462 posiada B.M., a działkę nr 463 – J.J., mimo że pierwszą z nich faktycznie
władał J.J., a drugą – B.M.
W dniu 29 listopada 1975 r. został wydany akt własności ziemi nr RWG-[...] i
nr RWG-[...]. Na podstawie pierwszego z nich W. i B. małż. M. nabyli z mocy prawa
własność m.in. działki nr 462, a w drugim stwierdzono, że J. i Z. małż. J. nabyli z
mocy prawa m. in. działkę nr 463. Faktycznie w latach siedemdziesiątych działkę nr
462 posiadali Z. i J.J., w jej zabudowanej części zamieszkiwali, a pozostałą
wykorzystywali rolniczo. W tym samym czasie działką nr 463 władali W. i B.M.
Na podstawie umowy zawartej przed Naczelnikiem Gminy K. w dniu 25
marca 1980 r. W. i B.M. przekazali gospodarstwo rolne, obejmujące także działkę
nr 462, następcy W.M. Z kolei J. i Z.J. umową zawartą przed tym samym
Naczelnikiem Gminy w dniu 30 czerwca 1980 r. również przekazali gospodarstwo
rolne, w tym działkę nr 463, następcy L.K.
Od 30 czerwca 1980 r. L.K. był samoistnym posiadaczem działki nr 462. W
1985 r. wyprowadził się do C., ale część siedliskową działki wykorzystywał jako
letnisko, a orną wydzierżawił sąsiadowi. Uważany był on za właściciela działki. W
połowie lat dziewięćdziesiątych L.K. i W.M. zorientowali się, że doszło do omyłki w
oznaczeniu działek. Wówczas wnioskodawca objął w posiadanie działkę nr 463, a
W.M. – część orna działki nr 462 i wydzierżawił ją D.C. Dnia 23 lutego 2004 r. W.M.
sprzedał działkę nr 462 R.W.
Sąd Rejonowy uznał, że wnioskodawca był posiadaczem samoistnym
spornej działki w dobrej wierze od dnia 30 czerwca 1980 r. Pozostawał bowiem
w błędnym, ale usprawiedliwionym przekonaniu, że włada działką na podstawie
posiadanego tytułu własności. Dopiero w połowie lat dziewięćdziesiątych dowiedział
się, że faktycznie posiada działkę oznaczoną innym numerem niż wpisany w akcie
własności. Sąd uznał, że podstawę prawną nabycia własności spornej działki
stanowi art. 172 § 1 k.c. w brzmieniu sprzed nowelizacji Kodeksu cywilnego,
dokonanej ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny
(Dz. U. Nr 55, poz. 321, dalej: ustawa nowelizująca).
Sąd Okręgowy w K. zaskarżonym postanowieniem – po rozpoznaniu apelacji
R.W. – zmienił postanowienie Sąd Rejonowego i oddalił wniosek o zasiedzenie
spornej działki. Sąd drugiej instancji podzielił zarzut apelującego, że wnioskodawca
w chwili objęcia działki w posiadanie był w złej wierze. Uznał, że mógł on zapoznać
się z pełną dokumentacją dotyczącą działki, ustalić jej położenie, wielkość i numery
sąsiednich działek. Nie ma zatem podstaw do stwierdzenia nabycia własności
przez zasiedzenie, albowiem nie upłynął jeszcze przewidziany dla posiadacza
nieruchomości w złej wierze termin do zasiedzenia.
W
skardze
kasacyjnej,
opartej
na
obu
podstawach,
pełnomocnik
wnioskodawczy zarzucił naruszenie art. 7 k.c. w związku z art. 172 § 1 k.c., art. 172
§ 2 w związku z art. 176 § 2 k.c., art. 610 § 1 w związku z art. 670 § 1 k.p.c.,
art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.c. Powołując się na te podstawy wniósł
o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania albo o uchylenie zaskarżonego postanowienia i oddalenie apelacji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzut naruszenia art. 7 k.c. w związku z art. 172 § 1 k.c. – oceniany
w powiązaniu z rozwinięciem uzasadniania podstawy kasacyjnej, zawartym
w uzasadnieniu skargi kasacyjnej – sprowadza się w istocie do wadliwego
w przekonaniu skarżącego uznania, że pozwany obalił działające na rzecz powoda
domniemanie istnienia dobrej wiary w chwili objęcia spornej nieruchomości
w posiadanie.
Nie ulega wątpliwości, że dobra wiara nie stanowi samodzielnej przesłanki
zasiedzenia nieruchomości. Nabycie posiadania w złej wierze nie wyłącza bowiem
zasiedzenia. Ma ona jednak istotne znaczenie dla oceny długości terminu
zasiedzenia. Nabycie własności nieruchomości w drodze zasiedzenia następuje
z upływem krótszego terminu (dwudziestoletniego), jeżeli uzyskanie posiadania
nastąpiło w dobrej wierze (art. 172 § 1 k.c.). W wypadku nabycia posiadania w złej
wierze obowiązuje natomiast dłuższy termin zasiedzenia, wynoszący trzydzieści lat
(art. 172 § 2 k.c.). Omawiane terminy zasiedzenia przed wejściem w życie ustawy
nowelizującej wynosiły – odpowiednio – dziesięć i dwadzieścia lat.
Wprawdzie pojęcie dobrej i złej wiary budziło kontrowersje, jednakże
ostatecznie – co trafnie podkreślił Sąd odwoławczy – zarówno w literaturze, jak
i w orzecznictwie opowiedziano się za tradycyjną koncepcją dobrej wiary
(por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991,
III CZP 1992, nr 4, poz. 48). W dobrej wierze jest zatem posiadacz, który pozostałe
w błędnym, ale usprawiedliwionym okolicznościami sprawy przeświadczeniu, że
przysługuje mu prawo własności. Dobrą wiarę posiadacza wyłącza więc jego
wiedza o rzeczywistym stanie prawnym (stanie własności) oraz jego niedbalstwo.
Pozostaje również w złej wierze osoba, która przy dołożeniu należytej staranności
mogła się dowiedzieć, że nie jest właścicielem nieruchomości.
Zgodnie z art. 7 k.c., jeżeli ustawa uzależnia skutki prawe od dobrej lub złej
wiary, domniemywa się istnienie dobrej wiary. Wspomniane domniemanie należy
do kategorii domniemań prawnych formalnych rozumianych jako sytuacje,
w których przepisy prawa nakazują uznawać istnienie określonego stanu
faktycznego, bez wymagania wykazania jakiejkolwiek okoliczności związanej
z faktem domniemanym i pozwalającej go uwiarygodnić. W myśl art. 234 k.p.c.
omawiane domniemanie wiąże sąd dopóki osoba podważająca je nie przeprowadzi
dowodu z przeciwieństwa. To oznacza, że musi ona udowodnić złą wiarę i nie
może poprzestać na wykazaniu, że dobra wiara samoistnego posiadacza
nieruchomości budzi wątpliwości.
Tymczasem z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika, jakie
dowody, zwłaszcza zaoferowane przez pozwanego, Sąd odwoławczy uznał za
podstawę ustalenia, że powód w chwili objęcia spornej nieruchomości był w złej
wierze. Należy podzielić zarzut skarżącego, że nie można – co do zasady –
wymagać od przejmującego gospodarstwo rolne na podstawie ustawy z dnia
27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla
rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), aby zapoznawał się z pełną
dokumentacją dotyczącą przekazywanego gospodarstwa. Nie powinno natomiast
ulegać wątpliwości, że takie działania powinien on podjąć, jeżeli towarzyszące
przejmowaniu gospodarstwa szczególne okoliczności przemawiają za taką
potrzebą (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 1983 r., I CR 362/83,
niepubl.). Z uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie wynika jednak, aby taka
sytuacja zaistniała w sprawie.
Wyrażone przez Sąd Okręgowy stanowisko, że J. i Z.J. nie mogli przekazać
następcy prawnemu prawa własności spornej działki (nie nabyli go bowiem na
podstawie aktu własności), można by podzielić w wypadku wykluczenia – co nie
nastąpiło w sprawie – nabycia już przez nich własności tej działki w drodze
zasiedzenia (z ustaleń faktycznych wynika, że J. i Z.J. mogli posiadać sporną
działkę nawet przed 1964 r.). Poza tym przeniesienie posiadania spornej działki na
podstawie umowy z dnia 30 czerwca 1980 r. nie wyklucza samo przez się dobrej
wiary powoda w chwili uzyskania posiadania. Umowa została bowiem zawarta z
zachowaniem formy przewidzianej w przytoczonej ustawie z dnia 27 października
1977 r. Sytuacja powoda jest więc inna niż tzw. nieformalnego nabywcy
nieruchomości, uznawanego za posiadacza w złej wierze ze względu na zawarcie
umowy przeniesienia własności nieruchomości bez zachowania formy aktu
notarialnego (por. przytoczona uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991
r., III CZP 108/91).
Reasumując, zarzut naruszenia art. 7 w związku z art. 172 § 1 k.c. należało
uznać za uzasadniony.
W orzecznictwie Sąd Najwyższego zostało wyjaśnione, że wynikająca
z art. 321 k.p.c. zasada rządząca rozstrzyganiem spraw w procesie, według której
zakres wyrokowania jest określony żądaniem pozwu, ma – zgodnie z art. 13 § 2
k.p.c. – odpowiednie zastosowanie także w postępowaniu nieprocesowym. Z tego
powodu w tym postępowaniu sąd jest – co do zasady – związany żądaniem
wniosku. W sprawie o zasiedzenie wspomniane związanie żądaniem wniosku
dotyczy przedmiotu zasiedzenia (np. określenia, czy chodzi o nabycie prawa
własności nieruchomości lub jej oznaczonej części, czy też o nabycie określonej
służebności gruntowej), nie zaś osoby, która nabyła prawo w drodze zasiedzenia
czy chwili, w której to nabycie nastąpiło (por. postanowienia Sąd Najwyższego:
z dnia 16 października 1997 r., I CKU 55/96, niepubl.; z dnia 7 października 2005 r.,
IV CK 133/05, niepubl. i z dnia 21 stycznia 2009 r., III CSK 229/08, niepubl.). Nie
można zatem odmówić racji skarżącemu, że zaskarżone postanowienie zostało
wydane z naruszeniem art. 610 § 1 w związku z art. 670 § 1 i 677 § 1 k.p.c.
polegającym na zaniechaniu rozważenia, czy spornej działki nie nabyli już przez
zasiedzenie J. i Z.J. Ponadto trafnie skarżący zarzucił, że Sąd odwoławczy
powinien – przyjąwszy zła wiarę powoda w chwili uzyskania posiadania spornej
działki – rozważyć nabycie przez powoda własności tej działki w drodze
zasiedzenia z doliczeniem obecnemu posiadaczowi czasu posiadania poprzednich
posiadaczy.
Zaniechanie
tego
nie
pozwala
odeprzeć
zarzutu
wydania
zaskarżonego postanowienia z naruszeniem art. 172 § 2 w związku z art. 176
§ 1 k.c.
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji
postanowienia (art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 398 21
i art. 391 § 1 k.p.c.).