Supreme Court dismisses appeal regarding notary's duty to call a trusted person for a blind testator. The court finds no procedural violation despite the testator's poor eyesight. The ruling clarifies that the statutory definition of blindness requires total vision loss, not just impairment. The court concludes that the notary's actions were sufficient and the will remains valid.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal filed by a daughter challenging her mother's will. The lower courts found that the testator, suffering from severe vision loss and memory issues, could not sign the notarial will and instead used a fingerprint, while a trusted person remained in the waiting room ready to assist. The Supreme Court ruled that the notary did not violate the statutory duty to call a trusted person because the testator was not legally 'blind' under the relevant law, as she retained some vision. Consequently, the court determined there were no procedural defects warranting the will's invalidation.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 87 § 1 pkt 3 Prawo o notariacie; Art. 232 k.p.c.: The duty of a notary to call a trusted person applies only to persons who are legally blind, deaf, mute, or deaf-mute; mere visual impairment does not trigger this obligation, and the will remains valid if the notary's conduct did not raise justified doubts about the authenticity of the events recorded.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III CSK 67/10
POSTANOWIENIE
Dnia 21 stycznia 2011 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Grzegorz Misiurek
SSN Irena Gromska-Szuster
w sprawie z wniosku I. P.
przy uczestnictwie K. Ł. I in. , o stwierdzenie nabycia spadku,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 21 stycznia 2011 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawczyni
od postanowienia Sądu Okręgowego w […]
z dnia 31 lipca 2009 r.,
oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 30 marca 2009 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że
spadek po M. Ł., zmarłej dnia 8 lutego 2007 r., na podstawie testamentu
notarialnego sporządzonego w dniu 6 czerwca 2006 r. w Kancelarii Notarialnej
przed notariuszem I. S. nabyła córka . P. w całości.
Wśród ustaleń Sądu pierwszej instancji znalazły się ustalenia dotyczące
stanu zdrowia spadkodawczyni, które wskazują, że jako osoba starsza, urodzona
w dniu 9 lutego 1938 r., żyjąca samotnie, po śmierci syna w dniu 22 lipca 2003 r. –
jednego z dziewięciorga dzieci – podupadła na zdrowiu. Pojawiły się zawroty głowy
i zaniki pamięci, wystąpiła niewydolność krążenia, a na skutek zaćmy znacznie
pogorszył się jej wzrok; widziała bardzo słabo – pod słońce jedynie kontury osób.
Stan
jej
zdrowia
stale
się
pogarszał,
była
nerwowa,
miała
problemy
z rozpoznawaniem osób, z którymi rozmawiała. Do jesieni 2005 r. stan zdrowia
spadkodawczyni umożliwiał jej podpisywanie potwierdzeń odbioru renty, później
jednak było to niemożliwe; odbiór pieniędzy kwitowała córka H. S. W 2006 r.
dolegliwości M. Ł. znacznie się nasiliły.
W dniu 6 czerwca 2006 r., czyli w dniu sporządzenia testamentu
spadkodawczyni była u lekarza, który stwierdził bóle brzucha i stawów oraz
trudności z formułowaniem dłuższych wypowiedzi. Po sporządzeniu i odczytaniu
testamentu testatorka nie była w stanie się podpisać, w związku z czym – zgodnie
z decyzją notariusza – złożyła na testamencie tuszowy odcisk kciuka prawej dłoni.
Sąd ustalił na podstawie opinii biegłych psychiatrów oraz zeznań świadków,
niektórym z nich odmawiając wiarygodności, a inne uznając za rzetelne
i przekonujące, że w dniu testowania u M. Ł. nie występowały jakiekolwiek zaburzenia psychotyczne lub dezorientacja co do miejsca i czasu; w czasie sporządzania
testamentu nie znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne
powzięcie decyzji i wyrażenie woli.
Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 31 lipca 2009 r. oddalił apelację
wnioskodawczyni I. P., podzielając ustalenia Sądu pierwszej instancji, jego ocenę
dowodów i konkluzje prawne. Odpowiadając na jeden z zarzutów apelacyjnych,
Sąd Okręgowy stwierdził, że nie zachodziła sytuacja opisana w art. 87 § 1 pkt 3
ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r.
Nr 42, poz. 369 ze zm. – dalej: „Pr.not.”), gdyż spadkodawczyni nie była osobą
niewidomą, głuchą, niemą lub głuchoniemą.
W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni podniesiono zarzut naruszenia art.
87 § 1 pkt 3 Pr.not. polegającego na przyjęciu, że w czasie testowania nie
zachodziła sytuacja opisana w tym przepisie, a także zarzut obrazy art. 232 zdanie
w związku
drugie
z art. 13 §
2 oraz art.
670 k.p.c. polegającej na
nieprzeprowadzeniu dowodów z urzędu co do okoliczności wpływających na
ważność testamentu. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
skarżąca podniosła m.in., że zachodzi konieczność oceny, czy osoba cierpiąca na
zaćmę,
tj.
zaawansowaną
chorobę
wzroku
w
stopniu
uniemożliwiającym
rozpoznawanie otoczenia za pomocą tego zmysłu, może być traktowana jako
osoba niewidoma w rozumieniu art. 87 § 1 pkt 3 Pr.not.
Prokurator Generalny – zajmując stanowisko w sprawie na podstawie art.
398 § 1 k.p.c. – wyraził pogląd, że skarga kasacyjna powinna być oddalona.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 87 § 1 pkt 3 Pr.not., jeżeli osoba biorąca udział
w czynnościach jest niewidoma, głucha, niema lub głuchoniema, notariusz – na
życzenie takiej osoby – powinien przywołać do czynności wskazaną przez nią
zaufaną osobę; o powyższym notariusz powinien uprzedzić osoby zainteresowane.
Skarżąca ma rację, że pojęcie „osoby niewidomej” nie zostało zdefiniowane, nie
powinno być jednak wątpliwości, zważywszy także na cele wymienionego przepisu,
że chodzi o osobę dotkniętą utratą wzroku lub znacznym zaburzeniem widzenia,
niezależnie od czasu i przyczyny powstania tego upośledzenia, a więc
o niewidomych,
inwalidów
wzroku,
niewidzących
od
urodzenia,
oraz
o ociemniałych, tj. osoby, które utraciły zdolność widzenia w wieku późniejszym.
Przemawiają za tym także argumenty historyczne. Przykładowo, w tych
sytuacjach, w których współcześnie ustawodawca posługuje się pojęciem
„osoba niewidoma”, w starszych aktach prawnych używano sformułowania „osoba
ślepa”, obejmującego osoby dotknięte ślepotą wrodzoną lub nabytą; chodziło
o osoby niewidzące, bez względu na przyczynę i czas powstania tego upośledzenia
(np. art. 36 ustawy z dnia 25 maja 1951 r. – Prawo o notariacie, jedn. tekst: Dz.U.
z 1963 r. Nr 19, poz. 106 ze zm., albo art. 86 dekretu z dnia 8 października 1946 r.
– Prawo spadkowe (Dz.U. Nr 60, poz. 328 ze zm.). W tej sytuacji przedstawioną
przez skarżącą wątpliwość dotyczącą wykładni art. 87 Pr.not. należało rozstrzygnąć
w kierunku sugerowanym w skardze kasacyjnej, nie może to jednak prowadzić do
jej uwzględnienia.
Z ustaleń dokonanych przez Sądy meriti, wiążących Sąd Najwyższy przy
rozpoznawaniu skargi (art. 39813 § 2 in fine k.p.c.), wynika, że testatorka była
w kancelarii notarialnej wraz z S. P., która wprawdzie nie uczestniczyła w czynnościach testowania, ale cały czas pozostawała w poczekalni, gotowa świadczyć
niezbędną pomoc. Poza tym należy pamiętać, że spadkodawczyni oświadczała
swoją wolę ustnie, po czym sporządzony akt został jej odczytany, a jako niemogąca
pisać opatrzyła go tuszowym odciskiem kciuka prawej dłoni. Przebieg wydarzeń
wskazuje więc, że nie doszło w postępowaniu przed notariuszem do poważnych
uchybień, a w każdym razie takich, które mogłyby doprowadzić do nieważności
dokonanej czynności (testamentu). Sąd Najwyższy wyjaśnił już zresztą, że
nieważność testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego powodują tylko
takie uchybienia, które wywołują uzasadnione wątpliwości dotyczące prawdziwości
ujętych w akcie zdarzeń, a takich w niniejszej sprawie nie podnoszono (por.
postanowienia z dnia 15 maja 2003 r., I CKN 367/01, nie publ., z dnia 9 marca 2005
r., II CK 478/04, OSNC 2006, nr 2, poz. 35 lub z dnia 25 stycznia 2006 r., I CK
277/05, nie publ.).
W tym stanie rzeczy zarzut obrazy art. 87 Pr.not., w takim zakresie, w jakim
mógłby prowadzić do stwierdzenia nieważności testamentu, jest bezskuteczny.
Nie doszło też do naruszenia art. 232 w związku z art. 670 k.p.c., zwłaszcza że nie
podniesiono ani nie stwierdzono występowania okoliczności mogącej wpływać na
ważność testamentu. W tej sytuacji nie miał także istotnego znaczenia fakt, czy
testatorka była osobą niewidomą w rozumieniu, jakie należy przypisać formule
użytej w art. 87 § 1pkt 3 Pr.not.
W konsekwencji Sąd Najwyższy orzekł, jak na wstępie (art. 39814 k.p.c.).
jz