Legislator Giurisprudenza & Legislazione
III CSK 230/09 Generato dall'IA

Supreme Court quashes appeal judgment regarding usurious penalty interest and statute of limitations in loan dispute.

Numero d'incarto III CSK 230/09
Autorità giudiziaria
Giurisdizione Polonia (PL)
Esito del giudizio Parzialmente accolto (Partially Allowed)

Sintesi Legislator

Generato dall'IA

The Supreme Court quashed the appellate judgment and remanded the case for retrial due to errors in applying civil code provisions. The appellant argued that the loan was commercial and thus subject to a three-year limitation period, while also claiming penalty interest rates were void. The court rejected the limitation defense but held that the agreed penalty interest of 360% annually constituted usury contrary to public policy, rendering the contract void only to the extent of the excessive rates.

Regesto Legislator

Generato dall'IA

Art. 58 § 2 k.c.; Art. 118 k.c.; A contract clause establishing penalty interest rates that are usurious is void to the extent of the excess, and the commercial nature of the borrower does not exempt the lender from the prohibition of usury.

Parole chiave

Generato dall'IA
usury prohibition public policy penalty interest statute of limitations loan contract validity commercial activity contractual penalty

Disposizioni normative citate

Generato dall'IA
art. 58 § 2 k.c.
materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 58 § 2 k.c. oraz
art. 118 k.c.
podlega trzyletniemu przedawnieniu na podstawie art. 118 k.c. Ponadto, umowne
art. 398 § 1 k.p.c.
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 orzekł, jak w
art. 108 § 2 k.p.c.
sentencji, rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 108 §
art. 391 § 1 k.p.c.
2 w związku z art. 391 § 1 i 39821 k.p.c.
art. 118 k.c
podlega trzyletniemu przedawnieniu na podstawie art. 118 k.c.
art. 359 k.c
art. 359 k.c. i wprowadzenia odsetek maksymalnych nie jest sprzeczne z zasadami
art. 58 § 2 k.c
materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 58 § 2 k.c.
art. 3531 k.c
korzystając z zasady swobody umów, wyrażonej w art. 3531 k.c.
art. 388 k.c
przy tym aż o sytuację wypełnienia przesłanek wyzysku (art. 388 k.c.), jak wynika

Giurisprudenza citata

Generato dall'IA

Ti chiedi come si applica questa sentenza alla tua fattispecie?

Analizza questa decisione insieme alla legislazione federale e cantonale, ai commentari e alla giurisprudenza successiva in Legislator AI.

Apri in Legislator →

Testo completo

Sygn. akt III CSK 230/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. G.

przeciwko M. Ł.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 marca 2009 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu

i

pozostawia

postępowania kasacyjnego.

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

o

kosztach

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 11 marca 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego

M. Ł. od wyroku Sądu Okręgowego w N. z dnia 20 listopada 2008 r. W ustalonym w

sprawie stanie faktycznym chodziło o nie zwrócenie przez pozwanego pożyczki w

wysokości 100.000 złotych oraz należnych odsetek umownych i tzw. odsetek karnych, w

związku z umowami pożyczki udzielonej pozwanemu kilkakrotnie przez powoda J. G.

w 2002 r., zabezpieczanej za każdym razem wekslem in blanco. Po wypełnieniu weksla

na kwotę 484.578,08 złotych kwoty pożyczki wraz z odsetkami i skierowaniu sprawy na

drogę sądową, najpierw został wydany na powyższą kwotę nakaz zapłaty w

postępowaniu nakazowym, następnie wyrokiem Sądu pierwszej instancji nakaz ten

został utrzymany w mocy powołanym wyrokiem Sądu Okręgowego, a wskutek oddalenia

apelacji rozstrzygnięcie to zostało utrzymane w mocy. Sąd Apelacyjny ustalił w

szczególności, że udzielona pożyczka nie wiązała się z prowadzeniem działalności

gospodarczej, a samo to, że roszczenie przysługiwało przedsiębiorcy nie jest

wystarczające do uznania, że jest ono związane z działalnością gospodarczą i przez to

podlega trzyletniemu przedawnieniu na podstawie art. 118 k.c. Ponadto, umowne

określenie odsetek, zwanych „karnymi” za opóźnienie w spełnieniu świadczenia

pieniężnego, nawet w wysokości 20% miesięcznie, przed wejściem w życie nowelizacji

art. 359 k.c. i wprowadzenia odsetek maksymalnych nie jest sprzeczne z zasadami

współżycia społecznego, powodując nieważność umowy w tej części na podstawie art.

58 § 2 k.c.

Skarga kasacyjna pozwanego została oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 58 § 2 k.c. oraz

art. 118 k.c. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz uchylenie

wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozpoznania wymaga zarzut naruszenia art. 118 k.c., to

znaczy nie uwzględnienia przedawnienia roszczenia powoda. W toku postępowania

pozwany podnosił już, że udzielona mu przez powoda pożyczka pozostawała w związku

z prowadzoną działalnością gospodarczą przez powoda, za czym przemawiać miało

trzykrotne dowiedzione udzielenie mu pożyczki przez powoda, tylko w 2002 r. na łączną

kwotę 400.000 złotych. Za każdym razem określone między stronami oprocentowanie

tych pożyczek dawało powodowi takie korzyści finansowe, że mógł się z nich

utrzymywać. Tylko ta pożyczka, o której mowa w niniejszej sprawie dawała miesięczny

dochód z tytułu odsetek w wysokości dziesięciu tysięcy złotych, jako że było to 2,5% w

skali miesięcznej, a zatem 30% rocznie. Wskazywało to jednoznacznie – zdaniem

pozwanego – na zarobkowy charakter udzielanych pożyczek, a to decydowało o

prowadzeniu tego rodzaju działalności gospodarczej powoda. Świadczyć za tym mają

też powoływane w skardze kasacyjnej i we wcześniejszych pismach kolejne pożyczki

udzielone pozwanemu przez powoda, który liczył jakoby na korzyści związane z

działalnością gospodarczą pozwanego, a na jej rozwój te pożyczki miały być

przeznaczone.

W sprawie jest bezsporne, że obie strony postępowania są przedsiębiorcami i

prowadzą działalność gospodarczą. Z ustaleń faktycznych wynika, że powód prowadzi

Zakład Transportowo-Sprzętowo-Handlowy „T.(...).”, a pozwany przedsiębiorstwo o

nazwie „M.(...)” – Usługi Budowlane, Transportowe i Handlowe. Z przedmiotowej umowy

pożyczki wynika, że została ona udzielona przez J. G., występującego bez odniesienia

się do działalności gospodarczej, czyli - jak to określono w uzasadnieniu Sądu pierwszej

instancji – występującego jako osoba fizyczna, firmie pozwanego „M.(...)” M. Ł.

Rozważenia wymaga zatem, czy powód udzielił firmie pozwanego pożyczki w ramach

swojej działalności gospodarczej, czy też poza nią, ponieważ samo sformułowanie

umowy o tym nie przesądza.

Istotne jest, czy mimo brzmienia i przedmiotu zarejestrowanej działalności

powoda, udzielał on pożyczek pieniężnych, traktując to za rodzaj działalności

gospodarczej, czy też pożyczki udzielane pozwanemu nie łączyły się z jego

działalnością gospodarczą. Jak wiadomo, o prowadzeniu określonej działalności

gospodarczej nie decyduje wskazanie przedmiotu działalności przez przedsiębiorcę, ani

treść wpisu do rejestru przedsiębiorców, tylko faktyczne prowadzenie danego rodzaju

działalności. W przypadku powoda byłaby to działalność usługowa o charakterze

finansowym w postaci udzielania oprocentowanych pożyczek (por. tezę pierwszą

wyroku NSA z dnia 18 maja 1994 r., SA/Wr 2290/93, Prawo Bankowe 1996, nr 3, s. 53).

Tego zaś w sprawie nie dowiedziono. Poza kilkoma przypadkami wykazanych pożyczek

udzielonych pozwanemu przez powoda nie ma żadnych dowodów na to, że powód

udzielał pożyczek komukolwiek innemu. Przeciwnie, łącząca strony w czasie

dokonywania pożyczek bliska ich znajomość oraz ich rodzin, odwiedzanie się wzajemne

w domach przy okazji różnych uroczystości rodzinnych, myślenie o wspólnych

interesach itp. wskazuje na postępowanie wobec siebie w zaufaniu i o prywatnym

charakterze przedmiotowej pożyczki ze strony powoda. Nic nie wskazuje też w sprawie,

aby dowodzono poprzez jakieś dokumenty z firmy powoda, że przekazywał on z niej

pewne kwoty na poczet tej pożyczki lub pożyczek udzielanych innym osobom.

Pozwany wskazuje na zarobkowy charakter udzielonej pożyczki i tym dowodzi

prowadzenia przez powoda działalności gospodarczej w zakresie usług finansowych

polegających na zarobkowym pożyczaniu pieniędzy.

Jednakże

zarobkowość

nie

jest

ani

jedyną,

ani

wystarczającą

cechą

przedsiębiorczości. Muszą być spełnione łącznie cechy wymienione dawniej w art. 2

ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. prawo działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 101, poz.

1178 ze zm.), a obecnie w tożsamych pod względem treści art. 2 i 4 ustawy z dnia 2

lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. 2007 r. Nr 155,

poz. 1095 ze zm.). Odnoszą się one do przedmiotowej strony statusu przedsiębiorcy, a

art. 118 k.c. dotyczący terminu przedawnienia roszczeń nie wymaga, wbrew wywodom

uzasadnień Sądów w toku instancji, aby świadczący działalność był przedsiębiorcą. Dla

trzyletniego terminu przedawnienia wymagane jest tylko związanie roszczeń z

prowadzeniem działalności gospodarczej. W świetle powołanych przepisów prawa

działalności gospodarczej i ustawy o swobodzie działalności gospodarczej przedmiotem

działalności musi być jedna z wymienionych w nich sfer działalności. W przypadku

powoda byłyby to wymienione już usługi finansowe, polegające na odpłatnym udzielaniu

pożyczek pieniężnych.

Z punktu widzenia przepisów kodeksu cywilnego o przedawnieniu roszczeń,

działalność ta nie musi być umieszczona w rejestrze przedsiębiorców Krajowego

Rejestru Sądowego. Jednakże musi spełniać pozostałe cechy przedsiębiorczości, czyli

według powołanych przepisów, stanowiących o działalności gospodarczej musi być ona

zorganizowana, ciągła i zawodowa. (por. powołaną także przez Sąd Apelacyjny uchwałę

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991 r., III CZP 117/91,

OSNCP 1992, nr 5, poz. 65, uchwałę SN z dnia 9 marca 1993 r., III CZP 156/92,

OSNCP 1993, nr 9, poz. 152 oraz uchwałę SN z dnia 11 czerwca 1992 r., III CZP 64/92,

OSNCP 1992, nr 12, poz. 225). Z ustaleń faktycznych Sądów rozpoznających sprawę

niczego takiego nie można się dopatrzeć, jeśli chodzi tylko o kilkakrotne udzielenie

pożyczki pozwanemu; pozwany nie próbował nawet dowodzić występowania u powoda

wymienionych cech koniecznych dla działalności gospodarczej. W przypadku pożyczki,

udzielonej pozwanemu, o którą toczy się niniejszy spór nie można więc mówić, że była

dokonywana w ramach działalności gospodarczej powoda, a orzecznictwo Naczelnego

Sądu Administracyjnego powołane przez pozwanego w skardze kasacyjnej, choć trafne,

nie ma zastosowania w tej sprawie. Zawarta umowa pożyczki między stronami

stanowiła, jak można to określić, osobistą czynność prawną powoda, nie mającą

związku z jego działalnością gospodarczą, a to że została dokonana na rzecz firmy

pozwanego nie ma znaczenia dla jej kwalifikacji prawnej, co sprawia, że nie łączy się

ona z przedawnieniem roszczeń, o którym mowa w art. 118 k.c. W tym zakresie skarga

kasacyjna jest zatem nieuzasadniona.

Skarga jest natomiast zasadna w części dotyczącej wysokości tzw. odsetek

karnych, który to termin został przyjęty przez strony w umowie na oznaczenie odsetek

należnych w przypadku nie zwrócenia kwoty pożyczki w terminie. Miały się one należeć

niezależnie od odsetek umownych, wynikających z korzystania przez pozwanego przez

oznaczony czas z pieniędzy powoda. Odsetki za niespełnienie świadczenia pieniężnego

w terminie, co oznaczone zostało w zaskarżonym wyroku jako zwłoka, wynosiły według

umowy stron 20% od kwoty pożyczki w skali miesiąca, czyli osiągały 360% rocznie.

Przepisy kodeksu cywilnego w okresie, w którym powód postanowił skorzystać z

tak wysokich odsetek „karnych” nie zawierały ograniczenia procentowego lub

kwotowego odsetek maksymalnych (art. 359 k.c.). Dopiero od dnia 20 lutego 2006 r., tj.

od wejścia w życie ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 157, poz. 1316) wprowadzono ponownie do

kodeksu cywilnego odsetki maksymalne, nie pozwalające na umowne określanie

odsetek powyżej czterokrotnej wysokości stopy kredytu lombardowego NBP w stosunku

rocznym. Część doktryny i orzecznictwa uważała, że w okresie, w którym nie było

ustawowo określonych odsetek ustawowych, strony mogły je określać całkiem dowolnie,

korzystając z zasady swobody umów, wyrażonej w art. 3531 k.c.

Dominowało jednak stanowisko, z którym zgadza się skład orzekający

w niniejszej sprawie, że odsetki, jako dochód od kapitału powinien być zgodny z funkcją,

jaką pełnią odsetki, czyli refundować wierzycielowi spadek wartości pieniądza i dawać

dochód, jaki wynikałby z przeciętnej lokaty lub inwestycji pieniężnej w okresie, w którym

korzysta się z pieniędzy, nawet po terminie ich zwrotu (por. wyrok SN z dnia 27 lipca

2000 r., IV CKN 85/00, OSP 2001, nr 3, poz. 48). Nie powinien natomiast dawać zysków

nadmiernych, niemożliwych w normalnym obrocie do osiągnięcia, zwłaszcza jeśli

stanowi wykorzystanie sytuacji finansowej dłużnika otrzymującego pożyczkę. Nie chodzi

przy tym aż o sytuację wypełnienia przesłanek wyzysku (art. 388 k.c.), jak wynika

z uzasadnienia Sądu pierwszej instancji. W szczególności dochód z kapitału, również w

okolicznościach pozostawania w zwłoce ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, nie

powinien kojarzyć się z lichwą, a więc z zachowaniem pożyczkodawcy zawsze

uważanym za naganne moralnie i bardzo negatywnie oceniane.

Rozpowszechnienie się zachowań lichwiarskich w okresie, w którym zniesione

były ustawowe odsetki maksymalne i występowały trudności ze zwalczaniem tego

nagannego procederu spowodowały decyzję ustawodawcy o powrocie do ustawowej

regulacji i wprowadzenia odsetek maksymalnych. Zgodzić się wszakże należy z tą

częścią orzecznictwa sądowego, które i w czasie nieobowiązywania stosownych

przepisów uważało, że korzystanie z prawa podmiotowego właściciela pieniędzy, jako

dysponenta określonej wartości ekonomicznej z nadmiernego oprocentowania jest

sprzeczne z zasadami uczciwości, uczciwego zarobku, rzetelności strony stosunku

umownego i tych wartości, które kierują uczciwym społeczeństwem w potocznym

rozumieniu tych określeń. Podzielić także należy stwierdzenie orzecznictwa, popierane

przez doktrynę, że i przed wejściem w życie powołanej ustawy z 2005 r. postanowienia

umowy zastrzegające rażąco wygórowane odsetki okazały się nieważne w takiej części,

w jakiej – w okolicznościach sprawy – zasady współżycia społecznego ograniczają

zasadę swobody umów, wyrażoną przez wspomniany art. 3531 k.c. i czynią to w

odniesieniu zarówno do obrotu powszechnego, jak i profesjonalnego (por. wyrok SN z

dnia 8 stycznia 2003 r., II CKN 1097/00, OSNC 2004, nr 4, poz. 55).

Stanowisko co do tego, że wyrażonemu poglądowi nie sprzeciwiał się art. 5

powołanej ustawy z 2005 r., który nakazywał stosować przepisy przywracające odsetki

maksymalne do czynności prawnych dokonywanych po wejściu w życie tej ustawy,

znalazło poparcie orzecznictwa komentowanego pozytywnie przez doktrynę, a

mianowicie, że treść nowego art. 359 § 21 k.c. mogła stanowić przesłankę oceny

dokonywaną w toku procesu, czy konkretne odsetki umowne mieściły się w dozwolonej

dla stron swobodzie kształtowania treści stosunku prawnego, czy też nie (wyrok SN z

dnia 6 grudnia 2007 r., IV CSK 320/07, Lex nr 465901). Jest przy tym zgodnie

przyjmowane, że chodzi zarówno o odsetki będące wynagrodzeniem za wskazany w

umowie okres korzystania z pożyczonych pieniędzy, jak i odszkodowania z tytułu

opóźnienia (zwłoki) w zwróceniu tych pieniędzy (por. tezę drugą zdanie drugie wyroku

SN z dnia 23 czerwca 2005 r., II CK 742/04, Lex nr 180873).

Przenosząc poczynione ustalenia na grunt niniejszej sprawy staje się oczywiste,

że odsetki za zwłokę w spełnieniu świadczenia pieniężnego, określone przed wejściem

w życie powołanej ustawy z 2005 r. w wysokości 360% rocznie stanowią lichwę, czyli że

są wynikiem nagannego zachowania wierzyciela, sprzecznego z zasadami współżycia

społecznego, rozumianymi jako przyjmowane w społeczeństwie reguły moralnego,

słusznego postępowania człowieka. Nie można podzielić poglądu Sądu Apelacyjnego,

że funkcja odszkodowawcza odsetek za zwłokę pozwala z aprobatą odnieść się nawet

do bardzo wysokich odsetek, uważając takie ich określenie za zgodne z zasadami

współżycia społecznego. Wbrew uzasadnieniu tego Sądu uznać również należy, że nie

ma nic do rzeczy dla oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego w tej sprawie

i wysokości odsetek to, że pozwany był przedsiębiorcą i wymaga się od niego

profesjonalnej staranności, a to dlatego, że umowa pożyczki została zawarta nie tylko

poza działalnością gospodarczą powoda, ale także z zasadnym pominięciem takiej

działalności pozwanego.

Czynność prawna zawierająca postanowienia sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego jest nieważna w zakresie, w którym sprzeniewierza się tym zasadom (art.

58 § 2 i 3 k.c.). Nie stają się zatem nieważne w całości postanowienia umowy

zastrzegające nadmierne odsetki, a jedynie co do nadwyżki (por. tezę drugą zdanie

pierwsze powołanego wyroku SN z dnia 23 czerwca 2005 r., II CK 742/04). W zakresie

wysokości

zasądzonych

odsetek

należało

więc

uwzględnić

skargę

kasacyjną

pozwanego i zaskarżony wyrok uchylić.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 orzekł, jak w

sentencji, rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 108 §

2 w związku z art. 391 § 1 i 39821 k.p.c.