Supreme Court quashes appeal decision for failure to appoint mandatory legal representative for mentally incapacitated party.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the lower court's dismissal of the appeal because the court failed to appoint a mandatory legal representative for the mentally incapacitated applicant. The applicant, suffering from organic psychosis and unable to defend his rights, was denied procedural protections required by law. Consequently, the case was remanded to the district court for a new decision with proper representation.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 48 ust. 1 u.o.z.p.; Art. 232 k.p.c.; Art. 398 § 1 k.p.c.; Where a party lacks capacity to act due to mental illness, the court must appoint a mandatory legal representative; failure to do so violates procedural safeguards and requires quashing the decision.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III CSK 222/12
POSTANOWIENIE
Dnia 5 kwietnia 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)
SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)
SSN Maria Szulc
w sprawie z wniosku A. B.
przy uczestnictwie Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w M.
o zwolnienie z domu pomocy społecznej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 5 kwietnia 2013 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy
od postanowienia Sądu Okręgowego w K.
z dnia 6 marca 2012 r.,
uchyla
zaskarżone
postanowienie
do ponownego
rozpoznania
pozostawiając
temu
Sądowi
postępowania kasacyjnego.
Sądowi
i
przekazuje
Okręgowemu
rozstrzygnięcie
o
sprawę
w
K.,
kosztach
Uzasadnienie
Sąd Rejonowy w M. postanowieniem z dnia 5 stycznia 2012 r. oddalił
wniosek A. B. o zwolnienie z domu pomocy społecznej, w którym został
umieszczony bez zgody na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w M. z
dnia 27 grudnia 2006 r.
Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 6 marca 2012 r. oddalił apelację
wnioskodawcy.
Podstawa faktyczna i prawna obu rozstrzygnięć była tożsama. Sąd
Rejonowy w M. postanowieniem z dnia 27 grudnia 2006 r., na wniosek Gminnego
Ośrodka Pomocy Społecznej w M. orzekł o przyjęciu wnioskodawcy do domu
pomocy społecznej bez jego zgody. Orzeczenie powyższe zostało wykonane w
październiku 2009 r.. A. B. w dniu 8 kwietnia 2010 r. wniósł o zwolnienie z domu
pomocy społecznej. Sąd Rejonowy w M. postanowieniem z dnia 7 lipca 2010 r. w
sprawie sygn. akt III RNs …/10 oddalił powyższy wniosek. Postępowanie
dowodowe w obecnej sprawie dotyczyło ustalenia, jakie były przyczyny
umieszczenia w domu pomocy społecznej i czy nastąpiła zmiana okoliczności w
okresie po wydaniu poprzedniego postanowienia. Ustalono, że wnioskodawca jest
osobą niepełnosprawną, ma lewostronny niedowład po przebytym udarze,
porusza się na wózku inwalidzkim, przemieszcza samodzielnie przytrzymując mebli
na krótkich odcinkach w obrębie pokoju. Ostatnio jego stan zdrowia pogorszył się.
Wnioskodawca wymaga pomocy przy ubieraniu i kąpieli. Samodzielnie spożywa
posiłki, ale nie jest w stanie sam ich przygotować. Źródłem utrzymania jest zasiłek
stały w kwocie 444,00 zł. Obecnie nikt z rodziny i środowiska nie utrzymuje z nim
kontaktu. Wnioskodawca przed kilku laty darował bratu K. udział w prawie
własności lokalu mieszkalnego. W toku pozostaje postępowanie o zwrot
przedmiotu darowizny na skutek nieważności umowy bądź jej odwołania.
Wnioskodawca źle się czuje w domu pomocy społecznej. Sąd ustalił na podstawie
opinii biegłego psychiatry, przeprowadzonej w poprzedniej sprawie o zwolnienie
z domu pomocy społecznej, że u wnioskodawcy rozpoznano chorobę psychiczną
o obrazie zespołu psychoorganicznego z elementami urojeniowymi, występowanie
objawów otępiennych, zaburzenia zachowania. Biegły wskazał, że pacjent jest
chaotyczny w kontakcie, spowolniały psychoruchowo, niezdolny do samodzielnej
egzystencji.
Sąd odwoławczy podzielił stanowisko, że wnioskodawcę umieszczono
w domu pomocy społecznej w jego interesie, celem zapewnienia koniecznej opieki
oraz zadowalających warunków życiowych. Uznał, że względy te pozostają
aktualne, bowiem stan zdrowia fizycznego i psychicznego wnioskodawcy nie uległ
poprawie i nadal nie może on samodzielnie zadbać o podstawowe potrzeby
ani funkcjonować w warunkach domowych bez asysty, poza zakładem nie ma
zapewnionych odpowiednich warunków życia i opieki, a dochody nie pozwalają
na ich sfinansowanie. Ocenił, że odwoływanie się przez skarżącego do możliwości
korzystania z pomocy opiekunki socjalnej i bliżej nieokreślonego lokatora
ma jedynie charakter postulacyjny. W ocenie Sądu Okręgowego zwolnienie
wnioskodawcy z domu pomocy społecznej stanowiłoby zagrożenie dla zdrowia
i życia, stąd wzgląd na jego dobro przemawia za oddaleniem wniosku. Sąd
odwołał się do treści art. 41 ust. 1 oraz art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia
1994 roku o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. Nr 111, poz. 536 ze zm.)
- dalej: u.o.z.p.
Skargę kasacyjną od powyższego postanowienia złożył wnioskodawca.
Skarga, oparta na obu podstawach, zarzuca w ramach naruszenia przepisów
postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, uchybienie: art. 5
k.p.c. i 232 zd. 2 k.p.c. oraz art. 48 u.o.z.p. poprzez nieskorzystanie z możliwości
udzielenia wnioskodawcy pouczeń co do stosownych czynności procesowych, brak
dopuszczenia dowodów z urzędu oraz nie ustanowienie pełnomocnika z urzędu,
mimo występowania u wnioskodawcy objawów charakteropatii i cech otępiennych,
ustalenia iż nie jest on w stanie funkcjonować samodzielnie, a w czasie
postępowania widoczna była niezaradność, brak inicjatywy i nieskuteczność
działań procesowych oraz art. 227 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c. i 286 k.p.c. w związku
z art. 13 § 2 k.p.c., polegające na niedopuszczeniu dowodu z opinii
psychiatrycznej
na
okoliczność
aktualnego
stanu
zdrowia
wnioskodawcy,
nie przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, nie przesłuchanie pracowników
ośrodka opieki społecznej i oparcie rozstrzygnięcia na stanie rzeczy sprzed
wszczęcia postępowania bez weryfikacji prawdziwości i aktualności. W ramach
podstawy naruszenia prawa materialnego skarżący powołał art. 38 i 39 w zw. z art.
41 ust. 1 u.o.z.p. poprzez przyjęcie, że wnioskodawca nie jest zdolny
do samodzielnej egzystencji.
Uczestnik postępowania wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył:
Zgodnie z art. 31 Konstytucji RP wolność człowieka podlega ochronie
prawnej, a w myśl art. 52 Konstytucji RP każdemu zapewnia się wolność wyboru
miejsca zamieszkania i pobytu, z tym że podlega ona ograniczeniom wskazanym
w ustawie. Powyższe przepisy nakazują przyjąć, że wskazane prawo wyboru
oznacza niezależną od Państwa i jego ustaw możność postępowania według
własnej woli zainteresowanej osoby. Tak rozumianych wolności obywatelskich,
nie wynikających z prawa w znaczeniu przedmiotowym, Państwo nie może
jednostce przyznawać ani cofać, a ingerując w nie organ państwowy zawsze
powinien
wskazać
W odniesieniu
do
podstawę
prawną
wnioskodawcy
ograniczenia
podstawę
takiej
wolności
obywatela.
ingerencji,
polegającej
na orzeczeniu o przyjęciu do domu pomocy społecznej bez jego zgody, były art.
38 i art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 roku o ochronie zdrowia
psychicznego.
Kontynuowanie
ograniczenia
wolności
wyboru
miejsca
zamieszkania i pobytu podlega kontroli sądowej, dokonywanej m.in. przez sądy
powszechne w postępowaniu o zwolnienie z domu pomocy społecznej,
wszczynanym na wniosek umieszczonego. Oznacza to, że przedłużanie pobytu
we wskazanej placówce bez jego zgody, prowadząc do dalszego naruszenia
wolności wyboru miejsca zamieszkania i pobytu, podlega tym samym rygoryzmom
jak skierowanie z uwzględnieniem zasady aktualności podstaw na datę orzekania
(art. 316 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).
Preambuła cytowanej ustawy wskazuje, że jej celem jest zagwarantowanie
osobom z zaburzeniami psychicznymi ochrony ich praw, poszanowania sfery
wolności i godności osobistej. Konsekwentnie, zawarta w niej dyrektywa powinna
być uwzględniana przy wykładni przepisów wskazanego aktu prawnego. Jednym
z nich jest art. 48, przewidujący możliwość ustanowienia dla osoby, której
bezpośrednio dotyczy postępowanie, adwokata z urzędu, nawet bez złożenia
wniosku, jeżeli ta osoba ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolna
do złożenia wniosku, a sąd uzna udział adwokata w sprawie za potrzebny.
Judykatura jednolicie przyjmuje, interpretując wskazaną normę, że pojęcie „może"
nie oznacza dowolności i powinno być rozumiane jako obowiązek sądu w sytuacji,
gdy uczestnik postępowania ze wskazanych przyczyn nie jest zdolny do ochrony
swoich praw w postępowaniu sądowym (por. postanowienia Sądu Najwyższego
z dnia 27 września 2012 r., III CSK 13/12, niepubl., z dnia 5 kwietnia 2012 r.,
II CSK 575/11, niepubl., z dnia 16 lutego 2012 r., IV CZ 2/12, niepubl., z dnia
28 listopada 2002 r., II CKN 399/11, niepubl.). Zwraca się ponadto uwagę na
powinność stosowania gwarancji procesowych wynikających z przepisów kodeksu
postępowania cywilnego, tj. art. 5 k.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 212 k.c. w zw.
z art. 13 § 2 k.p.c. przewidujących powinność udzielania odpowiednich pouczeń
co do czynności procesowych oraz zwracania, stosownie do okoliczności, uwagi
stronie na celowość ustanowienia lub wystąpienia z wnioskiem o ustanowienie
pełnomocnika z urzędu oraz możliwość dopuszczenia na podstawie art. 232 k.p.c.
w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. dowodów z urzędu (por. m.in. cyt. postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 27 września 2012 r., III CSK 13/12). W indywidualnych
stanach faktycznych Sąd Najwyższy wskazał wręcz na konieczność ustanowienia
pełnomocnika z urzędu, a w braku tej czynności sądowej przyjął nieważność
postępowania na skutek pozbawienia możności obrony praw (por. postanowienie
z dnia 15 czerwca 2011 r., V CSK 390/10, niepubl.).
Trafnie wskazuje skarżący, że w postępowaniach przed sądami obu
instancji uczestniczył samodzielnie i, jakkolwiek został przesłuchany w charakterze
strony, to nie udzielono mu pouczeń co do czynności procesowych, w tym
o możliwości zgłoszenia wniosków dowodowych bądź wniosku o ustanowienie
pełnomocnika. Z uzasadnienia orzeczenia nie wynika aby sąd w ogóle rozważał
celowość zastosowania art. 48 u.o.z.p.. Wprawdzie termin od wydania orzeczenia
w poprzedniej sprawie toczącej się z wniosku A. B. o zwolnienie z domu pomocy
społecznej do złożenia ponownego był krótki, ale okoliczność ta sama w sobie nie
oznacza, że nie mogło dojść do zmiany przesłanek uzasadniających dalszy pobyt
w placówce opiekuńczej bez zgody zainteresowanego. Zasadnie wskazuje również
pełnomocnik skarżącego, że indywidualna ocena Sądu, oparta na własnych
spostrzeżeniach
powziętych
na rozprawie,
na
której
wnioskodawca
był
przesłuchiwany, i możliwość nawiązania z nim kontaktu nie wzrusza wątpliwości co
do zakresu jego rozeznania, wynikających z wcześniejszych opinii biegłych
psychiatrów, w tym wskazujących na postępujący proces chorobowy. W
szczególności, mimo wydania w 2006 r. orzeczenia o skierowaniu do zakładu,
wnioskodawca samodzielnie zamieszkiwał i zaspakajał, przy pomocy osób
trzecich, potrzeby życiowe aż do października 2009 r.. Z drugiej strony informacje
Dyrektora placówki wskazują na życzeniową postawę wnioskodawcy i niezgodność
jego twierdzeń ze stanem rzeczy. Niemniej procesowo informacje powyższe nie
stanowią dowodu, a wobec zaprzeczenia nie mogą być uznane za okoliczności
przyznane. Powyższe okoliczności oraz subiektywna ocena przez wnioskodawcę
własnego stanu zdrowia, sytuacji życiowej, podstaw kontynuowania pobytu w
placówce opiekuńczej połączone z poczuciem pokrzywdzenia i brakiem akceptacji
obecnej sytuacji, której przejawem jest złożenie ponownego wniosku o takiej samej
treści obligowały Sąd do podjęcia stosownych, wskazanych wyżej czynności. Ich
zaniechanie doprowadziło do naruszenia w przeprowadzonym postępowaniu
odwoławczym procesowych zabezpieczeń praw wnioskodawcy, co uzasadnia
podstawę kasacyjną naruszenia prawa procesowego, tj. art. 5 k.p.c. i 232 zd. 2
k.p.c. oraz art. 48 u.o.z.p., w sposób prowadzący do konieczności wydania
orzeczenia kasatoryjnego (art. 39815 § 1 k.p.c.). Rozważanie dalszych zarzutów
podniesionych w ramach tej podstawy oraz podstawy naruszenia prawa
materialnego jest zbędne i niecelowe.
O
kosztach
postępowania
kasacyjnego
przed
Sądem
Najwyższym
orzeczono w oparciu o art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 398 i w zw. z art.
13 § 2 k.p.c..
es