Supreme Court dismisses appeal on hidden contract validity, ruling external declarations do not invalidate the hidden agreement.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal regarding a dispute over a hidden exchange contract concealed behind a voided sales agreement. The appellant argued that the prior judgment's scope was insufficient because it only declared the external sales contract void without addressing the hidden exchange. The court ruled that the external sales contract and the hidden exchange constitute a single legal act, meaning the prior judgment's finding of invalidity for the external part implicitly invalidated the entire transaction.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 83 § 1 k.c.; Art. 398 § 1 k.p.c.: A hidden legal act is not invalid merely because it coexists with a void apparent act; rather, the apparent declarations are interpreted to determine the true intent, and if the apparent act is void, the hidden act is also invalid as they form a single legal operation.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III CSK 214/06
POSTANOWIENIE
Dnia 25 października 2006 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Iwona Koper
SSN Zbigniew Kwaśniewski
w sprawie z powództwa B.Z.
przeciwko M.S. i D.S.
o ustalenie,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 25 października 2006 r.,
skargi kasacyjnej powódki od postanowienia Sądu Apelacyjnego
z dnia 22 czerwca 2005 r., sygn. akt [...],
oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Sąd Rejonowy w B. wyrokiem z dnia 10.12.1991 r., w uwzględnieniu
powództwa M.S. przeciwko B.T., stwierdził nieważność umowy sprzedaży
dokonanej przez powódkę M.S. na rzecz pozwanej B.T. dotyczącej nieruchomości
oznaczonej jako działki nr 34, 44 i 270, o obszarze 5,21 ha wraz z budynkami
mieszkalno-gospodarczymi, położonej w K., sporządzonej w dniu 9.03.1985 r. w
formie aktu notarialnego. Sąd ten uwzględnił też skargę windykacyjną powódki
odnośnie do wydania przez pozwaną tych działek. W uzasadnieniu wyroku Sąd
Rejonowy wskazał, że umowa sprzedaży zawarta w dniu 9.03.1985 r. jest
nieważna, gdyż jest umową pozorną, ukrywającą inną umowę. Stwierdził też, że
także umowa dyssymulowana
jest nieważna z uwagi na nieskonkretyzowanie
ceny i nieekwiwalentność świadczeń. Sąd Wojewódzki w T. wyrokiem z dnia
21.05.1992 r. oddalił rewizję pozwanej wniesioną od wyroku Sądu Rejonowego.
Sąd Wojewódzki podzielił stanowisko Sądu I instancji m.in. w odniesieniu do
nieważności umowy dyssymulowanej.
W dniu 31.01.2003 r. pozwana
z tej sprawy B.T., obecnie B.Z. wniosła
pozew przeciwko M.S. (powódce z poprzedniej sprawy), w którym, po jego
sprecyzowaniu, domagała się ustalenia, że wskazaną wyżej umową z dnia
9.03.1985 r. została jednak przeniesiona na powódkę własność opisanej wyżej
nieruchomości, na podstawie ukrytej umowy zamiany. W toku procesu zgłosiła
dodatkowe żądanie, domagając się ustalenia bezskuteczności w stosunku do niej
umowy darowizny tej nieruchomości, zdziałanej przez pozwaną M.S. na rzecz D.S.
Sąd Okręgowy w T., rozstrzygając wniosek pozwanej w przedmiocie
odrzucenia pozwu w części obejmującej żądanie ustalenia, że na podstawie
umowy z dnia 9.03.1985 r. nastąpiło przeniesienie własności nieruchomości tytułem
zamiany, postanowieniem z dnia 12.04.2005 r. oddalił ten wniosek. Sąd ten przyjął,
że nie zachodzi tożsamość przedmiotu żądania w niniejszej sprawie i w sprawie
[...], prawomocnie zakończonej. Podniósł, że w sentencji wyroku wydanego
w sprawie [...] orzeczono o nieważności umowy sprzedaży, zaś przedmiotem
żądania w niniejszej sprawie jest ustalenie, iż na podstawie umowy sporządzonej
9.03.1985 r. nastąpiło przeniesienie własności nieruchomości na powódkę tytułem
zamiany, która była umową ukrytą. Bez znaczenia zaś jest, iż w motywach wyroku
wydanego w sprawie [...] wypowiedziano się także za nieważnością umowy ukrytej.
W wyniku rozpoznania zażalenia pozwanej Sąd Apelacyjny postanowieniem
z dnia 22.06.2005 r. uwzględnił wniosek pozwanej i pozew odrzucił w zakresie
żądania ustalenia, że umową z dnia 9.03.1985 r. przeniesiona została na powódkę
własność przedmiotowej nieruchomości tytułem umowy zamiany. W uzasadnieniu
Sąd Apelacyjny podniósł, że wprawdzie powagą rzeczy osądzonej objęta jest
zasadniczo sentencja orzeczenia, to jednak w sytuacji, gdy dokładniejsze
określenie treści rozstrzygnięcia wymaga sięgnięcia do motywów, to także te
niezbędne motywy objęte są powagą rzeczy osądzonej. Skoro w motywach
prawomocnego wyroku wydanego w sprawie [...] Sąd uznał za nieważną także
umowę ukrytą, to zasadny jest zarzut rei iudicate.
Powódka
zaskarżyła
to
postanowienie
skargą
kasacyjną.
Zarzuciła
naruszenie przepisów postępowania art. 199 § 1 pkt 2 i 366 k.p.c., co miało istotny
wpływ na wynik sprawy. Wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia
i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W literaturze przedmiotu, jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego panuje
dość zgodny pogląd, że powagą rzeczy osądzonej objęta jest zasadniczo sentencja
orzeczenia. Przyjmuje się jednak, że w takich sytuacjach, w których dla
dokładniejszego określenia treści rozstrzygnięcia konieczne jest posłużenie się
motywami rozstrzygnięcia, to niezbędne motywy wyroku też objęte są powagą
rzeczy osądzonej. Taki też pogląd przyjął Sąd Apelacyjny, a także prezentowany
jest w skardze kasacyjnej. Można więc stwierdzić, że w istocie nie zachodzi
rozbieżność stanowisk w zakresie wykładni art. 366 k.p.c. Rozbieżność ta ujawnia
się
wówczas,
gdy
rozważa
z
zastosowania
art.
się
k.p.c.
konsekwencje
w
procesowe
okolicznościach
wynikające
niniejszej
sprawy.
Sąd Apelacyjny – w przeciwieństwie do Sądu Okręgowego, z tej wykładni art. 366
k.p.c. wyprowadza w okolicznościach tej sprawy wniosek, że wprawdzie
w sentencji orzeczenia wydanego w sprawie [...] Sądu Rejonowego w B.
stwierdzono nieważność umowy sprzedaży zawartej w dniu 9.03.1985 r. jako
pozornej, to jednak w motywach tego wyroku wyraźnie przyjęto nieważność
umowy ukrytej m.in. z uwagi na brak skonkretyzowania ceny i nieekwiwalentność
świadczeń. Tym samym Sąd Apelacyjny uznał, że w istocie, z uwagi na motywy
orzeczenia, powagą rzeczy osądzonej objęta jest umowa pozorna, jak i umowa
ukryta, a przecież żądanie powódki dochodzone w niniejszej sprawie zmierza do
ustalenia nabycia przez nią własności nieruchomości na podstawie umowy ukrytej.
Odmienne konsekwencje procesowe przyjęto w skardze kasacyjnej.
Uznając, że art. 83 § 1 k.c. stanowi o dwóch czynnościach prawnych tj. pozornej
i ukrytej podnosi się, iż orzeczenie wydane w sprawie [...] dotyczy tylko umowy
sprzedaży jako umowy pozornej, a sądy orzekające w tej sprawie nie mogły – bez
narażenia się na zarzut orzekania ponad żądanie - stwierdzić nieważność umowy
ukrytej.
Rozważenia wymaga więc podstawowa kwestia, czy w art. 83 § 1 k.c. chodzi
rzeczywiście o dwie czynności prawne, czy też o jedną, połączoną czynność
prawną. Przyjęcie tej drugiej koncepcji oznacza, że dla ustalenia zakresu powagi
rzeczy osądzonej wynikającej z wyroku wydanego w sprawie [...] uzasadnione było
sięgnięcie do motywów orzeczenia.
Zgodnie przyjmuje się, że czynność ukryta nie jest nieważna tylko z tego
względu, że występuje wraz z nieważnymi pozornymi oświadczeniami woli,
natomiast nie ulega wątpliwości, iż czynność ukryta pozostaje w jakimś związku
z oświadczeniami woli wyrażanymi na zewnątrz. Jeśli w rozważanym przypadku
czynnością pozorna była umowa sprzedaży, a ukrytą – umowa zamiany, to
przecież jest oczywiste, iż w obu tych umowach wspólne jest to, że chodziło
o odpłatne przeniesienie własności tej samej nieruchomości. Już na tym
przykładzie widać, że tylko te oświadczenia woli ujawnione na zewnątrz są
nieważne, które pozostają w kolizji z oświadczeniami ukrytymi. Gdyby nie
uwzględnić ujawnionych na zewnątrz elementów oświadczenia woli (pozornych),
oświadczenie utajnione nie mogłoby być uznane za konstytuujące odrębną
czynność prawną z braku minimalnych elementów koniecznych do określenia
wynikających stąd skutków prawnych. Z tego też względu przyjąć należy, że droga
do rozwiązania tego dylematu prowadzi przez uwzględnienie reguł
wykładni
oświadczeń woli i ustalenie w ten sposób treści oświadczeń woli stron, które kreują
czynność prawną. Przy dokonywaniu tej wykładni nie można a limine wyłączyć
wszystkich oświadczeń wyrażanych „na zewnątrz”. Jeżeli strony w potajemnym
porozumieniu
zawarły
jakieś
odmienne
postanowienia
od
wyrażanych
„na zewnątrz”, to nie znaczy jeszcze, że wszystkie pozostałe ujawnione na
zewnątrz postanowienia, które nie są sprzeczne z tajnym porozumieniem,
pozbawione są doniosłości prawnej. W rezultacie takiej wykładni ustala się
miarodajne prawnie treść oświadczeń woli stron, które decydują o dokonaniu jednej
czynności prawnej. Za takim odczytaniem art. 83 § 1 k.c. przemawia jego treść.
W przepisie tym jest mowa tylko o jednej czynności prawnej, a mianowicie
o czynności dyssymulowanej. Zawarta w tym przepisie wzmianka o „innej
czynności prawnej” oznacza w istocie to, że strony chciały dokonać czynności
prawnej o innej treści niż rzeczywiście ujawniona. Pozornymi są więc nie wszystkie
oświadczenia woli ujawnione na zewnątrz (a więc czynność prawna pozorna),
a
tylko
te,
których
nie
da
się
pogodzić
z
postanowieniami
ukrytymi.
W konsekwencji bardziej przekonywujące jest stanowisko, że na tle art. 83 § 1
k.c. nie mamy do czynienia z dwiema czynnościami prawnymi, lecz z jedną
czynnością połączoną. Jeżeli więc przyjąć ten pogląd, który podziela skład
orzekający w niniejszej sprawie to ma rację Sąd Apelacyjny, iż dla prawidłowego
ustalenia zakresu powagi rzeczy osądzonej wynikającej z prawomocnego wyroku
wydanego w sprawie [...] niezbędne było sięgnięcie do motywów orzeczenia. Z
motywów tego orzeczenia wynika zaś, że prawomocne stwierdzenie nieważności
umowy zawartej w dniu 9.03.1985 r. sądy orzekające odniosły – przyjmując
koncepcję dwóch czynności prawnych – zarówno dla umowy pozornej, jak i ukrytej.
W przeciwnym razie nie byłoby możliwe uwzględnienie w tym procesie skargi
windykacyjnej. Jeśli przyjąć bardziej uzasadniony pogląd o jednej czynności
prawnej, to nie może być wątpliwości, iż określenie przez Sąd Apelacyjny zakresu
powagi rzeczy osądzonej, i w konsekwencji odrzucenie pozwu, było uzasadnione.
Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.