Supreme Court dismisses appeal; contract validity not challenged as bank approved misuse of funds.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal against a lower court ruling that declared an investment loan contract void. The plaintiff, a cooperative member, argued the loan was invalid because funds were misused for a different investment, threatening his property rights upon the cooperative's bankruptcy. The court held that since the contract text did not specify the misuse and the bank's internal decision allowed it, the agreement itself was not legally contradictory.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 58 § 1, 58 § 2 k.c.; Art. 19 ust. 2, 3; Art. 208, 226 ust. 1 Pr. spółdz.; A contract is not void for violating mandatory provisions if the specific breach was not stipulated in the agreement's terms and the counterparty consented to the deviation.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III CSK 204/07
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 4 stycznia 2008 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)
SSN Katarzyna Tyczka-Rote
SSA Michał Kłos (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa J. B.
przeciwko Bankowi (...) S.A. II Oddział w K. i Syndykowi masy upadłości Spółdzielni
Mieszkaniowej „L.(...)” w K.
o ustalenie nieważności czynności prawnej,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 stycznia 2008 r.,
skargi kasacyjnej powoda
od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10 listopada 2006 r., sygn. akt I ACa (…),
1. oddala skargę kasacyjną;
2. nie obciąża powoda kosztami postępowania kasacyjnego pozwanego
Banku (…) S.A. II Oddział w K..
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 14 marca 2006 r., Sąd Okręgowy w K. ustalił, że umowa kredytu
inwestorskiego nr (…)/99 zawarta pomiędzy pozwanymi Spółdzielnią Mieszkaniową
„L.(...)” w K. i Bankiem (…) SA II Oddział w K. w dniu 22 grudnia 1999 r. jest nieważna
i orzekł o kosztach procesu.
Sąd ten ustalił, że powód jest członkiem pozwanej spółdzielni i przysługuje mu
spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego. W dniu 22 grudnia 1999 r.,
pozwani zawarli umowę kredytu inwestorskiego nr (…)/99 celem sfinansowania kosztów
inwestycji polegającej na budowie domu wielomieszkaniowego przy ul. M., w którym
znajduje się lokal będący przedmiotem spółdzielczego prawa przysługującego
powodowi, i M. Zaciągnięty kredyt, wbrew wynikającemu z umowy przeznaczeniu, za
zgodą i wiedzą banku wykorzystany został przez pozwaną spółdzielnię na spłatę
uprzednio zaciągniętego kredytu na sfinansowanie innej inwestycji. Z uwagi na
wysokość wkładów mieszkaniowych wniesionych przez członków spółdzielni nie było
podstaw
ekonomicznych
do
zaciągnięcia
kwestionowanego
kredytu.
Pozwana
spółdzielnia w chwili obecnej znajduje się w upadłości.
W oparciu o powyższe ustalenia faktyczne Sąd pierwszej instancji uznał,
że powód ma interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności tej umowy, ponieważ
istnieje realne zagrożenie, że z chwilą zakończenia postępowania upadłościowego
przysługujące mu spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu ulegnie przekształceniu w
prawo
odrębnej własności lokalu. W
konsekwencji hipoteka ustanowiona
na
nieruchomości obciąży wszystkie lokale wyodrębnione w budynku stosownie do art. 1718
w zw. z art. 44 ust. 4 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych
(jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r., Nr 119, poz. 1116 ze zm. - dalej: „u.s.m.”).
W ocenie Sądu Okręgowego, przedmiotowa umowa jest nieważna na mocy art.
58 k.c. z uwagi na sprzeczność z bezwzględnie obowiązującymi przepisami art. 19 ust.
2 i 3 w zw. z art. 208 i 226 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze
(jedn. tekst: Dz. U. z 1995 r. Nr 54, póz. 288 ze zm. - dalej: „Pr. spółdz.”) w brzmieniu
obowiązującym przed dniem 14 stycznia 2003 r. Przepisy te wprowadzają zakaz
dokonywania przez spółdzielnię jakichkolwiek obciążeń finansowych swoich członków
poza zakres wyznaczony wniesionymi przez nich wkładami mieszkaniowymi, w tym
obciążania hipoteką zakupionych przez nich lokali, pomimo uiszczenia przez nich
całości wkładu mieszkaniowego. Ponadto zaskarżona umowa jest sprzeczna z
zasadami współżycia społecznego ponieważ prowadzi do obciążenia hipoteką lokali
stanowiących własność członków spółdzielni, którzy sfinansowali w całości koszty
inwestycji. Za sprzecznością z zasadami współżycia społecznego przedmiotowej umowy
przemawia również – w ocenie Sądu Okręgowego - wprowadzenie z dniem 14 stycznia
2003 r. art. 6 ust. 4 u.s.m., zgodnie z którym spółdzielnia ma obowiązek wykorzystania
środków finansowych pochodzących z kredytu wyłącznie na potrzeby nieruchomości,
którą obciążono hipoteką ustanowioną celem jego zabezpieczenia.
Zaskarżonym wyrokiem, zapadłym w następstwie wniesienia apelacji przez
pozwany bank, Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że
powództwo oddalił i orzekł o kosztach procesu.
W ocenie Sądu drugiej instancji, powód nie ma interesu prawnego w rozumieniu
art. 189 k.p.c. w żądaniu ustalenia nieważności spornej umowy. Przysługuje mu bowiem
inny środek, chroniący wystarczająco jego interes prawny, wynikający z art. 42 i 43 ust.
5 u.s.m. Zarząd spółdzielni, w razie konieczności wyodrębnienia własności lokali,
określa - na drodze uchwały - przedmiot odrębnej własności lokali, w tym również
przypadający na nie stan zadłużenia. Powodowi przysługuje prawo kwestionowania
uchwały spółdzielni w tym przedmiocie. Zarządzenie określające odrębną własność
lokali zostało wydane przez syndyka masy upadłości pozwanej spółdzielni i przez wielu
jej członków zostało zaskarżone.
Sąd Apelacyjny uznał również, że z mocy art. 313 ust. 2 ustawy z dnia 28 lutego
2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm. -dalej: „pr. up. i
n.”), z chwilą zawarcia umowy sprzedaży nieruchomości, gasną wszystkie prawa
rzeczowe w tym również hipoteki, obciążające tą nieruchomość. Interes powoda nie
zostanie zatem naruszony.
Skarga kasacyjna oparta została na pierwszej podstawie z art. 398 3 § 1 k.p.c. W
ramach tej podstawy skarżący zarzucił naruszenie przepisów: art. 189 k.p.c. przez
błędną wykładnię i przyjęcie, że nie ma on interesu prawnego w żądaniu stwierdzenia
nieważności przedmiotowej umowy; art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 19 ust. 2 i 3, 208 i 226 §
1 Pr. spółdz., obowiązujących przed ich uchyleniem przez ustawę z dnia 19 grudnia
2002 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw
(Dz. U. Nr 240, poz. 2058 ) przez ich niezastosowanie i pominięcie, że kwestionowana
czynność prawna jest sprzeczna z tymi przepisami; art. 58 § 2 k.c. przez jego
niezastosowanie i pominięcie sprzeczności przedmiotowej umowy z zasadami
współżycia społecznego, która wyraża się w tym, że jedynie część członków spółdzielni
odpowiadałaby za zobowiązania upadłej spółdzielni; art. 1718 w zw. z art. 44 ust. 4
u.s.m. poprzez ich niezastosowanie i art. 313 ust. 2 i 345 ust. 1 pr. up. i n. poprzez ich
błędną wykładnię.
W stanowisku wyrażonym na podstawie art. 3988 § 1 k.p.c., Prokurator Generalny
wniósł o uwzględnienie skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. nie jest uzasadniony. Interes prawny
w rozumieniu powyższego przepisu nie występuje, gdy powód może uzyskać ochronę
swoich praw w innym postępowaniu. Wypada zgodzić się z tezą skarżącego, że
powyższa
interpretacja
jest
ugruntowana
zarówno
w piśmiennictwie,
jak
i
w
orzecznictwie Sądu Najwyższego. Uznaje się bowiem powszechnie, że interes prawny w
rozumieniu art. 189 k.p.c. z reguły nie zachodzi wtedy, gdy osoba zainteresowana może
w innej drodze, np. w procesie o świadczenie, o ukształtowanie prawa lub stosunku
prawnego, a nawet w drodze orzeczenia o charakterze deklaratywnym, osiągnąć w pełni
ochronę swych praw (zob. np. wyrok z dnia 13 kwietnia 1965 r., II CR 266/64, OSPiKA
1966, Nr 6-8, poz. 166; wyrok z dnia 18 grudnia 1968 r., l PR 290/68, P i P 1969, z. 11,
s. 918; wyrok z dnia 6 czerwca 1997 r., II CKN 201/97, MoP 1998, Nr 2, s. 3; wyrok z
dnia 21 stycznia 1998 r., II CKN 572/97. niepubl.; wyrok SN z 9 maja 2000 r. IV CKN
686/00, niepubl.).
Przede wszystkim należy pamiętać, że problematyka bytu zabezpieczenia
hipotecznego nieruchomości w sytuacji jej podziału (a bezspornie wyodrębnienie
odrębnych własności lokali jest podziałem nieruchomości) uregulowana jest w art. 76
ust. 4 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U.
z 2001 r. Nr 124, póz. 1361 ze zm. - dalej „u.k.w.h."). Zgodnie z jego treścią, hipoteka
obciążająca nieruchomość zabezpieczająca kredyt udzielony na budowę domów
mieszkalnych ulega podziałowi zgodnie z postanowieniami umowy. Do nieruchomości
spółdzielczych zastosowanie znajduje natomiast art 44 u.s.m., który jest przepisem
szczególnym w stosunku do art. 76 ust. 4 u.k.w.h. Przepis ten w brzmieniu pierwotnym
w ust.
stanowił,
nieruchomościach
że
z chwilą
stanowiących
ustanowienia
własność
odrębnej własności lokali
spółdzielni
mieszkaniowych,
w
hipoteki
obciążające te nieruchomości wygasają. Na spółdzielni spoczywał obowiązek
obciążenia hipoteką innej nieruchomości i w ten sposób zabezpieczenia kredytu (art. 44
ust. 2 u.s.m.). Przepis ten znajdował zastosowanie do hipotek istniejących w dniu
wejścia w życie ustawy. Analogiczne stanowisko, aprobowane w doktrynie, wyraził Sąd
Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 14 lipca 2004 r., IV CK 568/03, (P.S.
2005, z. 3, s. 92). Również obecna treść tego przepisu, w brzmieniu ustalonym ustawą
dnia 14 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz o
zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 125, poz. 873), przewiduje wygaśnięcie
hipoteki obciążającej nieruchomość w dniu wejścia w życie ustawy w sytuacji podziału
nieruchomości (art. 44 ust. 21). Jak należy wnosić z ustalonego przez Sądy meriti stanu
faktycznego, nieruchomość przy ul. Mały Płaszów 6 została zabezpieczona hipoteką
przed dniem 23 kwietnia 2001 r. Dopiero jeśli spółdzielnia zaciągnie kredyt i
zabezpieczy go hipoteką po dniu 23 kwietnia 2001 r. wierzytelność zostanie podzielona
umowa pomiędzy wierzycielem a spółdzielnią i właścicielem lokalu w ten sposób, że
część kredytu obciążającego właściciela lokalu będzie wyodrębniona i zabezpieczona
hipoteką obciążającą nieruchomość lokalową (art. 44 ust. 4 u.s.m. w brzmieniu
pierwotnym).
Sąd Apelacyjny prawidłowo uznał, że interes prawny powoda zabezpieczają
również przepisy art. 42 i 43 w zw. z art. 54 1 u.s.m. Zgodnie z art. 43 ust. 5 u.s.m.,
osoby, którym służy prawo żądania przeniesienia na nich własności poszczególnych
lokali, mają prawo zaskarżyć uchwałę zarządu spółdzielni określającej przedmiot
odrębnej własności lokali do sądu. Jak to stanowi art. 42 ust. 3 pkt 5 u.s.m., uchwała ta
m.in. określa przypadający na każdy lokal stan zadłużenia z tytułu kredytu wraz ze
skapitalizowanymi odsetkami. Podstawę zaskarżenia uchwały zarządu może stanowić
jej niezgodność z prawem lub naruszenie przez uchwałę interesu prawnego lub
uprawnienia osób zainteresowanych. W toku tego postępowania powód może zatem
kwestionować obciążenie jego lokalu kredytem wynikającym z zawarcia przedmiotowej
umowy. Jak wynika z ustaleń Sądów meriti, z tej drogi część członków pozwanej
spółdzielni skorzystała.
Nie można również podzielić zarzutu naruszenia art. 1718 w zw. z art. 44 ust. 4
u.s.m. Ocena zasadności tego zarzutu wiąże się ściśle z oceną zarzutu naruszenia 313
ust. 2 i 345 ust. 1 pr. up. i n. Jak stanowi art. 17 18 u.s.m., jeżeli w toku likwidacji,
postępowania upadłościowego albo postępowania egzekucyjnego z nieruchomości
spółdzielni, nabywcą budynku albo udziału w budynku nie będzie spółdzielnia
mieszkaniowa, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu przekształca się w prawo
odrębnej własności lokalu lub we własność domu jednorodzinnego. Przepis ten
przewiduje inne źródło prawa odrębnej własności lokalu, niż art. 44, dochodzi tu bowiem
do powstania tego prawa z woli ustawodawcy, nie zaś na podstawie czynności prawnej
spółdzielni. Rację ma także skarżący, że z uwagi na treść art. 546 pr. up. i n., biorąc pod
uwagę
datę
ogłoszenia
upadłości
pozwanej
spółdzielni,
w
sprawie
znajdują
zastosowanie przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24
października 1934 r. - Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz.
512 ze zm. - dalej: „pr. up.”). Nie oznacza to jednak, że przepisy te nie zawierały normy
będącej odpowiednikiem zawartej w art. 313 ust. 2 pr. up. i n. Jak wynika z art. 118 w
zw. z art. 120 § 1 pr. up. w brzmieniu ustalonym art. 1 pkt 30 ustawy z dnia 31 lipca
1997 r. o zmianie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 21 października
1934 r. - Prawo upadłościowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 117, póz. 751),
sprzedaż nieruchomości dokonana w postępowaniu upadłościowym ma te same skutki,
jakie ma sprzedaż w postępowaniu egzekucyjnym. Zgodnie z art. 1000 § 1 k.p.c., z
chwilą uprawomocnienia się postanowienia o przysądzeniu własności wygasają
wszelkie prawa i skutki ujawnienia praw i roszczeń osobistych ciążące na
nieruchomości. Jak jednak wynika z powyższych rozważań, naruszenie tego przepisu
nie miało wpływu na kierunek rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego.
Podsumowując powyższe rozważania należy stwierdzić, że - w świetle
powyższych unormowań - nie zachodzi konieczność poszukiwania ochrony praw
powoda poprzez sięgnięcie po powództwo oparte na art. 189 k.p.c.
Nie są również zasadne zarzuty naruszenia art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 19 ust. 2 i
3, 208 i 226 § 1 Pr. spółdz., obowiązującymi w dacie zawarcia zaskarżonej umowy. Z
treści § 2 przedmiotowej umowy wynika bowiem, że kredyt udzielony został na
sfinansowanie inwestycji polegającej na budowie domu przy ul. M. Przeznaczenie
kredytu na sfinansowanie kosztów innej inwestycji wynikało zatem nie z treści tej
umowy, lecz z decyzji władz pozwanej spółdzielni. W tej sytuacji nie sposób przypisać
samej umowie zarzutu sprzeczności z prawem. Należy w tym miejscu zauważyć, że
Sądy obu instancji nie ustaliły nawet, że już w momencie zawierania kwestionowanej
umowy, pomiędzy pozwanymi istniało porozumienie co do innego, niż wynikający z
umowy, przeznaczenia kredytu.
Z tych samych przyczyn nie można uznać za uzasadniony zarzutu naruszenia art.
58 § 2 k.c. Sama treść kwestionowanej umowy nie jest bowiem sprzeczna z zasadami
współżycia społecznego.
Mając powyższe względy na uwadze, jak również treść art. 398 14 k.p.c., należało
skargę kasacyjną oddalić.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 102 w zw. z
art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c., kierując się szczególnymi okolicznościami sprawy.