Supreme Court dismissed appeal; State cannot transfer land without auction despite internal regulations.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal filed by R. S.A. against a lower court ruling that rejected the claim for free establishment of perpetual usufruct and transfer of ownership of state land. The plaintiff argued that internal ministerial regulations authorized the free transfer, but the court found these lacked legal force against the State. The court held that the Land Management Act requires an auction for such transfers, and internal regulations cannot override statutory procedures or the principle that state property must be managed according to public law.
Regesto Legislator
Generato dall'IAUstawa o gospodarce gruntami i wywłaszczeniem nieruchomości; art. 140 k.c.: Internal regulations of a state enterprise cannot authorize the free transfer of state land to a third party without compliance with the mandatory auction procedure prescribed by the Land Management Act.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III CSK 156/07
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 8 listopada 2007 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)
SSN Zbigniew Strus
SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa R. S.A. z siedzibą w W.,
przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Ministra Skarbu Państwa
i Starostę T.
o nakazanie złożenia oświadczenia woli,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 8 listopada 2007 r.,
skargi kasacyjnej strony powodowej
od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 15 listopada 2006 r.,
oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2006 r. Sąd Okręgowy w N. oddalił powództwo
o nakazanie Skarbowi Państwa, reprezentowanemu przez Ministra Skarbu Państwa
i Starostę T., aby złożył oświadczenie o nieodpłatnym ustanowieniu na rzecz
powoda użytkowania wieczystego gruntu oraz o nieodpłatnym przeniesieniu na
jego rzecz własności znajdujących się na nim budynków i nie obciążył powoda
kosztami procesu.
Sąd ustalił, że dochodzone roszczenie dotyczy nieruchomości położonej
w Z. przy ul. Z. 2, oznaczonej jako działka ewidencyjna nr 102/3 o pow. 781 m2
oraz działka ewidencyjna nr 102/5 o pow. 167 m 2, dla której Sąd Rejonowy w Z.
prowadzi księgę wieczystą nr […]. W wymienionej księdze jest wpisany jako
właściciel nieruchomości Skarb Państwa - Starosta Powiatu T.
Na podstawie decyzji Naczelnika Miasta Z. i Gminy T. z dnia 21 stycznia
1987 r. wymieniona nieruchomość wraz z budynkiem Klubu […] została przekazana
nieodpłatnie w użytkowanie wieczyste […] Spółdzielni Wydawniczej „P. "Z dniem 6
kwietnia 1990 r. „P." została postawiona w stan likwidacji na podstawie ustawy z
dnia 22 marca 1990 r. o likwidacji Spółdzielni „P." (Dz. U. Nr 21, poz. 125). Zgodnie
z uchwałą Rady Ministrów nr 172 z dnia 29 października 1991 r. (MP nr 3, poz. 13)
część majątku likwidowanej Spółdzielni przejął Skarb Państwa w celu utworzenia
spółki akcyjnej Skarbu Państwa.
Zarządzeniem z dnia 29 kwietnia 1991 r. Minister Przemysłu i Handlu
utworzył z dniem 1 maja 1991 r. - wykorzystując przejęty przez Skarb Państwa
majątek
zlikwidowanej
„P."
-
przedsiębiorstwo
państwowe
pod
nazwą
Przedsiębiorstwo „R". Na podstawie zarządzenia z dnia 20 stycznia 1992 r.,
zmieniającego pierwotne zarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu, utworzone
Przedsiębiorstwo zostało nieodpłatnie wyposażone w nieruchomości, wymienione
w załączniku nr 3 do zrządzenia zmieniającego, w ten sposób, że grunty oddano
mu w użytkowanie wieczyste, a znajdujące się na nich budynki – na własność. W
przytoczonym załączniku została wymieniona nieruchomość w Z. przy ul. Z. 2.
Dnia 14 października 1991 r. pomiędzy komisją likwidacyjną „P." a
przedstawicielem Ministra Przemysłu i Handlu została zwarta umowa, której § 7
stanowi, że ilekroć z mocy prawa, umowy lub zwyczaju dla skutecznego przejęcia
wymagana jest zgoda wierzyciela, zgoda organu administracji państwowej lub
organu samorządu, zmiana decyzji administracyjnej, wygaszenie prawa strony
przekazującej i ustanowienie w to miejsce prawa strony przejmującej, z
odpowiednim wnioskiem wystąpi strona przejmująca, a strona przekazująca nie
będzie uchylać się od niezbędnego współdziałania.
Na podstawie zarządzenia Prezesa Rady Ministrów nr 30 z dnia 24 stycznia
1992 r. oraz aktu notarialnego z dnia 24 marca 1992 r., który został sporządzony na
podstawie ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw
państwowych (Dz. U. Nr 51, poz. 298 ze zm.), Przedsiębiorstwo „R." zostało
przekształcone w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa „R." S.A., która przejęła
cały majątek przekształconego przedsiębiorstwa.
Sąd Okręgowy uznał, że nie ma podstaw do uwzględnienia powództwa.
W chwili tworzenia Przedsiębiorstwa „R." obrót nieruchomościami stanowiącymi
własność Skarbu Państwa regulowała ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o
gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1991 r.,
Nr 30, poz. 127 ze zm., dalej: u.g.g.). Zgodnie z art. 2 ust. 1 u.g.g. podmiotami
uprawnionymi do gospodarowania gruntami stanowiącymi własność Skarbu
Państwa byli właściwi wojewodowie i rejonowe organy rządowej administracji
ogólnej, chyba że przepisy szczególne stanowiły inaczej. Opierając się na analizie
stanu prawnego z chwili tworzenia Przedsiębiorstwa „R.", Sąd stwierdził, że
wówczas nie było w rozumieniu art. 2 ust. 1 u.g.g. przepisu szczególnego
uprawniającego
Ministra
Przemysłu
i
Handlu
do
gospodarowania
sporną
nieruchomością. Takiego charakteru nie miał zwłaszcza przepis art. 46 ust. 1
ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn.:
Dz. U. z 1991 r., Nr 18, poz. 80 ze zm. dalej: u.p.p.). To oznacza, że wymienione
zarządzenia Ministra Przemysłu i Handlu nie stanowiły ani podstawy prawnej
nabycia przez Przedsiębiorstwo „R." prawa użytkowania wieczystego spornych
gruntów oraz prawa własności znajdujących się na nim budynków, ani - źródła
dochodzonego w sprawie roszczenia. Również umowa z dnia 14 października 1991
r. - z tych samych powodów co zarządzenia Ministra Przemysłu i Handlu - nie
stanowi podstawy prawnej dochodzongo w sprawie roszczenia.
Sąd
Apelacyjny
zaskarżonym
wyrokiem
oddalił
apelację
powódki,
podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.
W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, pełnomocnik powódki
zarzucił naruszenie przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 7 ust. 1
w zw. z art. 46 ust. 1 u.p.p. i art. 140 k.c. Powołując się na tę podstawę wniósł
o uchylenie
zaskarżonego
wyroku
i przekazanie
sprawy do
ponownego
rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu bądź o uchylenie wyroków Sądów obu instancji
i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zasadnicze znaczenie dla oceny zasadności skargi kasacyjnej ma zarzut
dotyczący relacji między art. 46 ust. 1 u.p.p. a art. 2 ust. 1 u.g.g., w wersji
obowiązującej w chwili wyposażania Przedsiębiorstwa „R." m.in. w sporną
nieruchomość. Naruszenie przytoczonych przepisów polega - zdaniem skarżącej na uznaniu, że art. 46 ust. 1 u.p.p. nie jest przepisem szczególnym w stosunku do
art. 2 ust. 1 u.g.g.
Pierwszy z przytoczonych przepisów stanowi, ze organ założycielski
wyposaża przedsiębiorstwo w środki niezbędne do prowadzenia działalności
określonej w akcie prawnym o jego utworzeniu. Z przepisu art. 2 ust. 1 u.g.g. wnika
natomiast, że gospodarka gruntami stanowiącymi własność Skarbu Państwa należy
do właściwości wojewodów i rejonowych organów rządowej administracji ogólnej,
a gruntami stanowiącymi własność gminy - do właściwości rad gmin i zarządów
gmin, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej.
Unormowanie zawarte w art. 46 ust. 1 u.p.p. jest - jak podkreśla się
w piśmiennictwie
-
klasycznym
przykładem
wyposażania
osoby
prawnej
w określone uprawnienia do mienia państwowego. Wprawdzie użyte w tym
przepisie określenie „środki niezbędne" nie zostało bliżej sprecyzowane, jednakże
nie ulega wątpliwości, że obejmuje ono nieruchomości (grunty, budynki, urządzenia
trwale z gruntem związane), ruchomości (maszyny) i środki finansowe. W związku
z tą regulacją pojawił się problem, w jakim trybie następuje owo przekazanie
mienia, zwłaszcza nieruchomości.
Kwestię tę podjął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 9 czerwca 1995 r.,
III CZP 70/95 (OSNC 1995, nr 10 poz. 146), w której przyjął, że: „Wyposażenie
przez organ założycielski tworzonego przedsiębiorstwa państwowego w takie
składniki mienia, jak zabudowane grunty Skarbu Państwa, może nastąpić wyłącznie
na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami
i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.)". Również
w orzecznictwie administracyjnym przyjmuje się, że Minister Przemysłu i Handlu,
tworząc przedsiębiorstwo państwowe, nie miał podstaw prawnych do orzekania
o prawach do nieruchomości gruntowych, ponieważ gospodarka nieruchomościami
stanowiącymi własność Skarbu Państwa albo gminy nie należała do jego
kompetencji (por. wyrok NSA z dnia 26 lutego 1998 r., l SA 1768/96, Lex
nr 44 632).
Wyrażony wyżej pogląd spotkał się z krytyką w piśmiennictwie. Nawiązując
do niej, skarżąca zarzuciła, że przepis art. 46 ust. 1 u.p.p. jest przepisem
szczególnym w stosunku do art. 2 ust. 1 u.g.g., ponieważ nie sposób uznać, aby
przy wyposażaniu nowotworzonego przedsiębiorstwa państwowego w mienie
w postaci nieruchomości mogły być stosowane wymagania wynikające z ustawy
o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości, a więc przetargowy tryb
nabycia oraz odpłatność.
Tego zarzutu - jak trafnie przyjęły Sądy obu instancji - nie można podzielić.
Zastrzeżenia budzi bowiem - co słusznie podniesiono w piśmiennictwie - również
zapatrywanie, że przedsiębiorstwo państwowe powinno być wyposażane w mienie
w szczególnym trybie, tzn. na podstawie przepisów ustawy o przedsiębiorstwach
państwowych, z pominięciem ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu
nieruchomości. Rzecz w tym, że prowadzi ono do tworzenia - bez uzasadnienia
prawnego - przywilejów na rzecz państwowych osób prawnych. Dlatego
w piśmiennictwie
Postulowane
wskazywano
zmiany
na
ustawodawcze,
potrzebę
interwencji
nawiązujące
do
ustawodawczej.
kierunku
przyjętego
w uchwale Sądu Najwyższego III CZP 70/95, znalazły się w ustawie z dnia
21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn.: DZ. U. z 2004 r.
Nr 261, poz. 2603). Jednakże nie mają one zastosowania do przedsiębiorstw
utworzonych przed wejściem w życie ustawy.
Argumentu przeciwko stanowisku skarżącej dostarcza także - pominięta
przez skarżącą - ustawa z dnia 25 marca 1994 r. zmieniająca ustawę o zmianie
ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu (Dz. U. nr 51, poz. 201).
Wymieniona ustawa, dodając art. 2 lit. e, wyraźnie przyjęła, że przedsiębiorstwa
utworzone na podstawie zarządzeń Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej,
które przejęły mienie będące w zarządzie odpowiednich państwowych jednostek
organizacyjnych, nabywają z dniem ich wpisu do rejestru przedsiębiorstw
państwowych, z mocy prawa, użytkowanie wieczyste gruntów wchodzących
w skład tego mienia oraz własność położonych na nich budynków i innych urządzeń
oraz lokali. Potwierdza to wniosek - wbrew stanowisku skarżącej - że przepis art. 46
ust. 1 u.p.p. nie jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 2 ust. 1 u.g.g. oraz
że wyposażenie przez organ założycielski tworzonego przedsiębiorstwa w prawo
użytkowania wieczystego gruntów oraz własność położonych na nich budynków
następowało
na
podstawie
przepisów
ustawy
o
gospodarce
gruntami
i wywłaszczeniu nieruchomości lub na podstawie wyraźnego przepisu innej ustawy.
Reasumując, zarzut, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art.
7 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 46 ust. 1 u.p.p., polegającym - zdaniem skarżącej - na
błędnym uznaniu, iż nie stanowią one przepisów szczególnych w stosunku do art. 2
ust. 1 u.g.g., należało uznać za nieuzasadniony. W konsekwencji nie można także
podzielić zarzutu, że Sąd błędnie uznał, iż art. 7 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 46 ust. 1
u.p.p. nie uprawniał Ministra Przemysłu i Handlu do przeniesienia prawa
użytkowania wieczystego gruntu i prawa własności położonego na nim budynku,
a wyposażenie w te prawa - w rozumieniu art. 46 ust. 1 u.p.p. - tworzonego
przedsiębiorstwa wymagało zachowania postanowień ustawy o gospodarce
gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości.
Naruszenia art. 7 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 46 ust. 1 u.p.p., stanowiących
podstawę prawną wydanych przez Ministra Przemysłu i Handlu zarządzeń z dnia
29 kwietnia 1991 r. i z dnia 20 stycznia 1992 r., skarżąca dopatrzyła się także
w błędnym uznaniu Sądu, że przytoczone przepisy, w kontekście wymienionych
zarządzeń i umowy z dnia 14 lipca 1991 r., nie stanowią źródła przysługującego
powodowi roszczenia o nakazanie pozwanemu, aby złożył oświadczenie woli
o nieodpłatnym oddaniu w użytkowanie wieczyste gruntu oraz nieodpłatnym
przeniesieniu prawa własności położonych na nim budynków.
Również ten zarzut należało uznać za nieuzasadniony. W sytuacji, w której
przepis art. 46 ust. 1 u.p.p. nie uprawniał Ministra Przemysłu i Handlu jako organu
założycielskiego
tworzonego
Przedsiębiorstwa
„R."
do
oddania
temu
przedsiębiorstwu gruntu w użytkowanie wieczyste i przeniesienia prawa własności
położonych na nim budynków z pominięciem ustawy o gospodarce gruntami i
wywłaszczeniu, nie ma racjonalnych powodów do uznania, że wymieniony przepis,
będąc podstawą prawną wydanych przez Ministra zarządzeń z dnia 29 kwietnia i z
dnia 20 stycznia 1992 r., może stanowić źródło dochodzonego w sprawie
roszczenia. Przemawia przeciwko temu także konstrukcja tego przepisu. Ma on –
co trafnie podkreśliły Sądy obu instancji - charakter ogólny. Nie zwiera przesłanek,
których spełnienie pozwalałoby określić zasady żądania oddania gruntu w
użytkowanie wieczyste i przeniesienie prawa własności położonego na nim
budynku. Nie wynika z niego zwłaszcza to, aby organ założycielski tworzonego
przedsiębiorstwa był uprawniony do oddania gruntu w użytkowanie wieczyste i
przeniesienia prawa własności położonego na nim budynku nieodpłatnie i bez
przetargu, mimo że ustawa o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości
przewidywała odpłatność i tryb przetargowy jako zasadę przekazywania gruntów
Skarbu Państwa w użytkowanie wieczyste lub na własność (por. uzasadnienie
przytoczonej uchwały Sądu Najwyższego III CZP 70/95). Ponadto wymienione
zarządzenia Ministra Przemysłu i Handlu, które należałoby traktować jako tzw. akty
prawa wewnętrznego, mogłyby wiązać tylko jednostki podległe organowi, który je
wydał, i stanowić jedynie dla nich źródło uprawnień. Tymczasem takiego charakteru
nie miało Przedsiębiorstwo „R.", utworzone z dniem 1 maja 1991 r., a więc po
wejściu w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy - Kodeks
cywilny (Dz. U. Nr 3, poz. 11) znoszącej zasadę, że jedynie Skarbowi Państwa
może przysługiwać prawo własności mienia państwowego; w rezultacie państwowe
osoby prawne przestały być jednie zarządcami mienia państwowego i stały się
podmiotem praw i obowiązków w zakresie posiadanego mienia (por. uzasadnienie
uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 1995 r., III CZP 17/95, OSNC 1995,
nr 6, poz. 91, i przytoczone tam orzecznictwo).
Nieuzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 140 k.c. polegającego zdaniem skarżącej - na uznaniu, że przytoczony przepis nie stanowił podstawy
prawnej do rozporządzenia przez Skarb Państwa sporną nieruchomością.
Prawo własności stanowi najszerszą formę korzystania z rzeczy. Najszerszą
w tym znaczeniu, że spośród wszystkich praw, które polegają na korzystaniu
z rzeczy, forma ta zapewnia właścicielowi uprawnienia najdalej idące. Jednakże nie
oznacza to, że prawo własności daje właścicielowi absolutną władzę nad rzeczą.
Zgodnie z art. 140 k.c. granice własności wyznaczają ustawy i zasady współżycia
społecznego, a granice sposobu korzystania przez właściciela z przysługującego
mu prawa - jego społeczno-gospodarcze przeznaczenie. Dlatego Sądy obu
instancji słusznie uznały - wbrew stanowisku skarżącej - że art. 140 k.c. nie mógł
stanowić podstawy prawnej rozporządzenia nieruchomością z pominięciem ustawy
o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomościami, regulującej zasady
gospodarowania nieruchomościami stanowiącymi własność Skarbu Państwa.
Za stosowaniem tej ustawy przemawiał jej uniwersalny charakter w zakresie
gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa i gmin.
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku
(art. 39814 k.p.c.).