Supreme Court quashes psychiatric facility placement decision due to failure to appoint mandatory legal representative and proper procedural warnings.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the lower court's dismissal of a request to remove a woman from a social assistance home, finding procedural errors in the proceedings. The applicant, suffering from schizophrenia, had been placed in the facility without her consent, and while her mental state had improved, she remained unable to live independently or provide her own care. The court ruled that the lower courts failed to appoint a mandatory legal representative under the Mental Health Protection Act and did not adequately inform the applicant of her procedural rights, which could have significantly altered the case outcome.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 5, Art. 212 k.p.c.; Art. 48 u.o.z.p.: When a party in a psychiatric placement proceeding lacks capacity to understand instructions or act independently due to mental illness, the court must ex officio appoint a mandatory legal representative; failure to do so constitutes a procedural violation requiring the case to be remanded.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III CSK 13/12
POSTANOWIENIE
Dnia 27 września 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)
SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)
SSN Maria Szulc
w sprawie z wniosku Z. K.
o zwolnienie z Domu Pomocy Społecznej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 27 września 2012 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawczyni
od postanowienia Sądu Okręgowego
z dnia 4 października 2011 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 4 października 2011 r. Sąd Okręgowy
oddalił apelację wnioskodawczyni Z. K. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia
12 lipca 2011 r. oddalającego wniosek o zmianę orzeczenia o skierowaniu Z. K. do
domu pomocy społecznej bez jej zgody.
Sądy ustaliły między innymi, że wnioskodawczyni w latach 1970-2008 była
sześciokrotnie hospitalizowana w szpitalu psychiatrycznym z powodu schizofrenii
paranoidalnej. Nie ma poczucia choroby psychicznej i poza szpitalem leczyła się
niesystematycznie, była niedorzeczna, agresywna i urojeniowa, nie wpuszczała
brata do mieszkania. Postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 28 kwietnia 2008 r.
została umieszczona, bez swojej zgody, w domu pomocy społecznej na podstawie
art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego
(jedn. tekst: Dz. U. z 2011r., Nr 231, poz. 1375, ze zm. – dalej: „u.o.z.p.”).
Systematyczne leczenie i opieka w domu pomocy społecznej doprowadziły do
częściowej poprawy stanu jej zdrowia psychicznego. Wnioskodawczyni jest
spokojna i zorientowana, nawiązuje kontakt, jednakże wypowiada liczne utrwalone
urojenia i jest zupełnie bezkrytyczna w ocenie swojego stanu zdrowia, uważa się za
osobę zdrową i nie ma motywacji do leczenia. Obecnie ze względu na przewlekłe
zaburzenia psychotyczne nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji, wymaga
systematycznego zażywania leków i opieki innych osób, której brak stanowiłby, z
wysokim prawdopodobieństwem, ponowne zagrożenie dla jej zdrowia i życia.
Sądy obu instancji stwierdziły, że wprawdzie u wnioskodawczyni nastąpiła
poprawa stanu zdrowia psychicznego dzięki systematycznemu leczeniu i opiece,
jednak terapia ta musi być kontynuowana a wnioskodawczyni nie jest zdolna do
samodzielnej egzystencji ani do załatwiana własnych potrzeb, nie zna realiów życia
codziennego i jest bezkrytyczna w ocenie własnej sytuacji, zaś jej brat, wobec
którego wypowiada urojenia, nie jest w stanie zapewnić jej opieki. W tej sytuacji,
w ocenie Sądów, brak podstaw do przyjęcia, że wnioskodawczyni będzie mogła
kontynuować leczenie i prawidłowo funkcjonować poza domem pomocy społecznej,
zaś
brak
opieki
nad
nią
stwarzałby,
z
wysokim
prawdopodobieństwem,
ponowne zagrożenie dla jej życia i zdrowia. Dlatego Sądy uznał, że nie ustały
przyczyny, które spowodowały umieszczenie wnioskodawczyni w domu pomocy
społecznej na podstawie art. 39 ust. 1 u.o.z.p. i nie zachodzą przesłanki do zmiany
tego orzeczenia w oparciu o art. 41 tej ustawy.
W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie przepisów
postępowania przez niezastosowanie art. 48 u.o.z.p. w zw. z art. 5 i art. 212 k.p.c.
i nie ustanowienie dla niej pełnomocnika z urzędu ze względu na jej stan zdrowia
i nieporadność w realizacji uprawnień procesowych oraz nie udzielenie jej
niezbędnych
pouczeń
co
do
celowości
złożenia
wniosku
o ustanowienie
pełnomocnika z urzędu i o innych czynnościach procesowych, a także naruszenie
art. 46 ust. 2 zd. 2 u.o.z.p. w zw. z art. 232 i art. 382 k.p.c. przez ich
niezastosowanie
i
nie
dopuszczenie
z
urzędu
dowodu
z
dokumentów
zgromadzonych w sprawie o przyjęcie wnioskodawczyni do domu opieki społecznej
i nie poczynienie niezbędnych ustaleń co do tego, czy biegły wydający opinię w
rozpoznawanej sprawie nie uczestniczył w wydawaniu opinii w sprawie o przyjęcie
wnioskodawczyni do domu pomocy społecznej i tym samym nie był wyłączony z
mocy ustawy od udziału w rozpoznawanej sprawie.
Wnosiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania oraz przyznanie pełnomocnikowi z urzędu kosztów
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej w postępowaniu kasacyjnym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Celem ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego,
jest - jak wynika z jej preambuły - zagwarantowanie osobom z zaburzeniami
psychicznymi ochrony ich praw i poszanowania sfery ich wolności i godności
osobistej. Ustawa zawiera przepisy o charakterze ochronnym, a w postępowaniu
prowadzonym na jej podstawie sąd jest gwarantem zachowania praw osób, wobec
których może dojść lub już doszło do zastosowania środków ograniczających ich
wolności. Przepisy ustawy muszą być wykładane i stosowanie tak, by wskazany
wyżej nadrzędny jej cel został osiągnięty. W szczególności w toku postępowania
sądowego konieczne jest ścisłe przestrzeganie szczególnych gwarancji mających
na celu ochronę praw procesowych osoby z zaburzeniami psychicznymi i właściwe
ich wykorzystanie do zapewnienia prawidłowego zastosowania wobec niej
przewidzianych w ustawie środków leczniczych i ochronnych.
Jedną ze szczególnych gwarancji procesowych jest przewidziana w art. 48
u.o.z.p.
możliwość
ustanowienia
dla
osoby,
której
postępowanie
dotyczy
bezpośrednio, adwokata z urzędu, nawet bez złożenia wniosku, jeżeli osoba ta
ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolna do złożenia wniosku,
a sąd uzna udział adwokata w sprawie za potrzebny.
Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, użycie w tym przepisie zwrotu
„sąd może” nie oznacza dowolności i możliwość ustanowienia adwokata z urzędu
bez wniosku uczestnika przeradza się w obowiązek sądu, jeżeli okaże się,
że uczestnik postępowania, ze względu na stan swojego zdrowia psychicznego, nie
jest zdolny do obrony swoich praw w postępowaniu sądowym (porównaj między
innymi postanowienia z dnia 28 listopada 2002 r. II CKN 399/01, z dnia 16 lutego
2012 r. IV CZ 2/12 i z dnia 5 kwietnia 2012 r. II CSK 575/11, niepubl.).
Jednocześnie w postępowaniu sądowym toczącym się na podstawie
przepisów ustawy o ochronie zdrowia psychicznego obowiązują ogólne zasady
i przepisy, stwarzające możliwość udzielenia przez sąd uczestnikowi postępowania
występującemu bez adwokata lub radcy prawnego niezbędnych pouczeń co do
czynności procesowych oraz zwrócenia uwagi na celowość ustanowienia
pełnomocnika procesowego (art. 5 i art. 212, w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). I podobnie
jak w art. 48 u.o.z.p., możliwość udzielenia pouczeń, przewidziana w art. 5 i art. 212
k.p.c., staje się obowiązkiem sądu „w razie uzasadnionej potrzeby”, to jest
w sytuacji, gdy uczestnik postępowania ze względu na swój stan zdrowia,
nieporadność lub inne okoliczności, nie jest w stanie podjąć przed sądem
racjonalnej
obrony
swoich
praw
(porównaj
między
innymi
wyroki
Sądu
Najwyższego z dnia 19 lipca 1966 r. I PR 154/66, z dnia 4 maja 1973 r. II CR
145/73 i z dnia 3 grudnia 1997 r. I CKN 336/97, niepubl.).
W konsekwencji obowiązkiem sądu w takiej sprawie jest udzielenie
uczestnikowi postępowania stosownych pouczeń, o których mowa w art. 5 i art. 212
k.p.c., jeżeli stwierdzone zostanie, że cierpi on na zaburzenia psychiczne
uniemożliwiające lub utrudniające mu zrozumienie jego sytuacji procesowej
i podjęcie racjonalnej obrony swoich praw. W szczególności obowiązkiem sądu jest
pouczenie takiej osoby o możliwości złożenia wniosków dowodowych, także
wniosku o przesłuchanie na rozprawie biegłego psychiatry wydającego opinię na
piśmie oraz o możliwości ustanowienia zawodowego pełnomocnika procesowego
a także
o
możliwości
ustanowienia
przez
sąd
pełnomocnika
z
urzędu.
Jeżeli natomiast sąd, na podstawie zachowania uczestnika, treści jego pism
procesowych i wypowiedzi, oceny biegłego lub innych okoliczności stwierdzi,
że uczestnik ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolny do złożenia
wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu, a udział w sprawie adwokata jest
potrzebny - obowiązany jest ustanowić adwokata bez wniosku, na podstawie art. 48
u.o.z.p.
W
rozpoznawanej
sprawie
trafne
są
na
zarzuty
skarżącej
naruszenia
powyższych przepisów.
Z
ustaleń
Sądów
dokonanych
lekarza psychiatry
wynika,
że
podstawie
wnioskodawczyni
z
opinii
biegłego
powodu
choroby
psychicznej - schizofrenii paranoidalnej - nie jest zdolna do samodzielnej
egzystencji i do załatwiania własnych potrzeb, nie jest świadoma swojej sytuacji
zdrowotnej ani życiowej i cierpi na utrwalone urojenia. Jednocześnie z treści jej
pism procesowych, bardzo lakonicznych, wynika, że nie orientuje się także w swojej
sytuacji procesowej, w szczególności nie wie, jakie są ustawowe przesłanki
orzeczenia przymusowego pobytu w domu pomocy społecznej ani zmiany tego
orzeczenia.
W tych okolicznościach niewątpliwym obowiązkiem Sądów obu instancji było
zastosowanie art. 5 i art. 212 k.p.c. i stosowne pouczenie wnioskodawczyni
we wskazanym wyżej zakresie, a w razie stwierdzenia, że ze względu
na stan zdrowia nie rozumie ona pouczeń lub z innych przyczyn nie jest
zdolna do złożenia stosownych wniosków, w tym o ustanowienie pełnomocnika
z urzędu - obowiązkiem Sądów było rozważenie potrzeby zastosowania art. 48
u.o.z.p. i ustanowienie dla wnioskodawczyni pełnomocnika z urzędu bez jej
wniosku, a w razie stwierdzenia braku takiej potrzeby, szczegółowe uzasadnienie
swojego stanowiska w tym przedmiocie.
Niezastosowanie przez Sądy powyższych przepisów mogło mieć istotny
wpływ na wynik sprawy, gdyż wnioskodawczyni, nie pouczona o możliwości
składania wniosków dowodowych, nieświadoma okoliczności, które powinna
udowodnić i pozbawiona pomocy zawodowego pełnomocnika, nie wykazała żadnej
inicjatywy dowodowej, zaś Sądy ograniczyły się w tym zakresie w istocie jedynie do
dopuszczenia
dowodu
z
opinii
pisemnej
biegłego
i
bardzo
pobieżnego
przesłuchania wnioskodawczyni „na okoliczności zasadności wniosku”, nie
przesłuchując biegłego na rozprawie celem ustalenia, czy rzeczywiście brak opieki
nad wnioskodawczynią zagraża jej życiu, jak wymaga art. 39 ust. 1 u.o.z.p..
Nie jest natomiast uzasadniony zarzut naruszenia art. 46 ust. 2 zd. 2 u.o.z.p.
w zw. z art. 232 i art. 382 k.p.c. Wprawdzie rację ma skarżąca, że obowiązkiem
Sądów obu instancji było ustalenie z urzędu, z własnej inicjatywy dowodowej
podjętej w oparciu o art. 232 k.p.c. (Sąd pierwszej instancji) i art. 382 k.p.c. (Sąd
drugiej instancji) - czy biegły wydający opinię w rozpoznawanej sprawie nie jest
wyłączony z mocy ustawy jako uczestniczący w podjęciu decyzji o umieszczeniu
wnioskodawczyni w domu pomocy społecznej, jednak ewentualne naruszenie art.
232 i art. 382 k.p.c. mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy jedynie wówczas,
gdyby okazało się, że rzeczywiście biegły był wyłączony na podstawie art. 46 ust. 2
zd. 2 u.o.z.p. Natomiast w sytuacji, gdy skarżąca nie wykazała, że opinię w
rozpoznawanej sprawie wydawał taki biegły, brak podstaw do stwierdzenia
naruszenia powyższych przepisów. Nie jest bowiem wystarczająca sama
domniemana możliwość ich naruszenia, wyprowadzana jedynie z faktu, że Sądy
nie wypowiedziały się w tym przedmiocie ani nie dopuściły z urzędu dowodu
z odpowiednich
dokumentów
zawartych
w
sprawie
o
umieszczenie
wnioskodawczyni w domu pomocy społecznej. Obowiązek wypowiedzenia się sądu
w tym przedmiocie istnieje bowiem tylko w razie stwierdzenia, że biegły jest
wyłączony z mocy ustawy na podstawie art. 46 ust. 2 zd. 2 u.o.z.p.
Brak wypowiedzi nie uzasadnia zarzutu naruszenia powyższego przepisu ani art.
232 i art. 382 k.p.c.
Ponieważ jednak skarga kasacyjna okazała się skuteczna z uwagi na
naruszenie art. 5 i art. 212 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 48 u.o.z.p.,
Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie
i przekazał
sprawę
Sądowi
drugiej
instancji
do
ponownego
rozpoznania
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art.
391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).
jw