Legislator Giurisprudenza & Legislazione
III CSK 13/12 Generato dall'IA

Supreme Court quashes psychiatric facility placement decision due to failure to appoint mandatory legal representative and proper procedural warnings.

Numero d'incarto III CSK 13/12
Autorità giudiziaria
Giurisdizione Polonia (PL)
Esito del giudizio Parzialmente accolto (Partially Allowed)

Sintesi Legislator

Generato dall'IA

The Supreme Court quashed the lower court's dismissal of a request to remove a woman from a social assistance home, finding procedural errors in the proceedings. The applicant, suffering from schizophrenia, had been placed in the facility without her consent, and while her mental state had improved, she remained unable to live independently or provide her own care. The court ruled that the lower courts failed to appoint a mandatory legal representative under the Mental Health Protection Act and did not adequately inform the applicant of her procedural rights, which could have significantly altered the case outcome.

Regesto Legislator

Generato dall'IA

Art. 5, Art. 212 k.p.c.; Art. 48 u.o.z.p.: When a party in a psychiatric placement proceeding lacks capacity to understand instructions or act independently due to mental illness, the court must ex officio appoint a mandatory legal representative; failure to do so constitutes a procedural violation requiring the case to be remanded.

Parole chiave

Generato dall'IA
Mental Health Protection Act Mandatory Legal Representative Procedural Warnings Psychiatric Facility Placement Capacity to Act Social Assistance Home Remand for Redetermination

Disposizioni normative citate

Generato dall'IA
Art. 5 k.p.c.
postępowania przez niezastosowanie art. 48 u.o.z.p. w zw. z art. 5 i art. 212 k.p.c.
Art. 212 k.p.c.
postępowania przez niezastosowanie art. 48 u.o.z.p. w zw. z art. 5 i art. 212 k.p.c.
Art. 48 u.o.z.p.
postępowania przez niezastosowanie art. 48 u.o.z.p. w zw.
Art. 39815 k.p.c.
Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie
Art. 108 § 2 k.p.c.
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw.
Art. 391 § 1 k.p.c.
Art. 39821 k.p.c.
391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).
art. 212 k.p.c
postępowania przez niezastosowanie art. 48 u.o.z.p. w zw. z art. 5 i art. 212 k.p.c.
art. 382 k.p.c
art. 46 ust. 2 zd. 2 u.o.z.p. w zw. z art. 232 i art. 382 k.p.c. przez ich
art. 13 § 2 k.p.c
pełnomocnika procesowego (art. 5 i art. 212, w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). I podobnie

Giurisprudenza citata

Generato dall'IA

Ti chiedi come si applica questa sentenza alla tua fattispecie?

Analizza questa decisione insieme alla legislazione federale e cantonale, ai commentari e alla giurisprudenza successiva in Legislator AI.

Apri in Legislator →

Testo completo

Sygn. akt III CSK 13/12

POSTANOWIENIE

Dnia 27 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z wniosku Z. K.

o zwolnienie z Domu Pomocy Społecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 września 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 4 października 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 4 października 2011 r. Sąd Okręgowy

oddalił apelację wnioskodawczyni Z. K. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia

12 lipca 2011 r. oddalającego wniosek o zmianę orzeczenia o skierowaniu Z. K. do

domu pomocy społecznej bez jej zgody.

Sądy ustaliły między innymi, że wnioskodawczyni w latach 1970-2008 była

sześciokrotnie hospitalizowana w szpitalu psychiatrycznym z powodu schizofrenii

paranoidalnej. Nie ma poczucia choroby psychicznej i poza szpitalem leczyła się

niesystematycznie, była niedorzeczna, agresywna i urojeniowa, nie wpuszczała

brata do mieszkania. Postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 28 kwietnia 2008 r.

została umieszczona, bez swojej zgody, w domu pomocy społecznej na podstawie

art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego

(jedn. tekst: Dz. U. z 2011r., Nr 231, poz. 1375, ze zm. – dalej: „u.o.z.p.”).

Systematyczne leczenie i opieka w domu pomocy społecznej doprowadziły do

częściowej poprawy stanu jej zdrowia psychicznego. Wnioskodawczyni jest

spokojna i zorientowana, nawiązuje kontakt, jednakże wypowiada liczne utrwalone

urojenia i jest zupełnie bezkrytyczna w ocenie swojego stanu zdrowia, uważa się za

osobę zdrową i nie ma motywacji do leczenia. Obecnie ze względu na przewlekłe

zaburzenia psychotyczne nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji, wymaga

systematycznego zażywania leków i opieki innych osób, której brak stanowiłby, z

wysokim prawdopodobieństwem, ponowne zagrożenie dla jej zdrowia i życia.

Sądy obu instancji stwierdziły, że wprawdzie u wnioskodawczyni nastąpiła

poprawa stanu zdrowia psychicznego dzięki systematycznemu leczeniu i opiece,

jednak terapia ta musi być kontynuowana a wnioskodawczyni nie jest zdolna do

samodzielnej egzystencji ani do załatwiana własnych potrzeb, nie zna realiów życia

codziennego i jest bezkrytyczna w ocenie własnej sytuacji, zaś jej brat, wobec

którego wypowiada urojenia, nie jest w stanie zapewnić jej opieki. W tej sytuacji,

w ocenie Sądów, brak podstaw do przyjęcia, że wnioskodawczyni będzie mogła

kontynuować leczenie i prawidłowo funkcjonować poza domem pomocy społecznej,

zaś

brak

opieki

nad

nią

stwarzałby,

z

wysokim

prawdopodobieństwem,

ponowne zagrożenie dla jej życia i zdrowia. Dlatego Sądy uznał, że nie ustały

przyczyny, które spowodowały umieszczenie wnioskodawczyni w domu pomocy

społecznej na podstawie art. 39 ust. 1 u.o.z.p. i nie zachodzą przesłanki do zmiany

tego orzeczenia w oparciu o art. 41 tej ustawy.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie przepisów

postępowania przez niezastosowanie art. 48 u.o.z.p. w zw. z art. 5 i art. 212 k.p.c.

i nie ustanowienie dla niej pełnomocnika z urzędu ze względu na jej stan zdrowia

i nieporadność w realizacji uprawnień procesowych oraz nie udzielenie jej

niezbędnych

pouczeń

co

do

celowości

złożenia

wniosku

o ustanowienie

pełnomocnika z urzędu i o innych czynnościach procesowych, a także naruszenie

art. 46 ust. 2 zd. 2 u.o.z.p. w zw. z art. 232 i art. 382 k.p.c. przez ich

niezastosowanie

i

nie

dopuszczenie

z

urzędu

dowodu

z

dokumentów

zgromadzonych w sprawie o przyjęcie wnioskodawczyni do domu opieki społecznej

i nie poczynienie niezbędnych ustaleń co do tego, czy biegły wydający opinię w

rozpoznawanej sprawie nie uczestniczył w wydawaniu opinii w sprawie o przyjęcie

wnioskodawczyni do domu pomocy społecznej i tym samym nie był wyłączony z

mocy ustawy od udziału w rozpoznawanej sprawie.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania oraz przyznanie pełnomocnikowi z urzędu kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Celem ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego,

jest - jak wynika z jej preambuły - zagwarantowanie osobom z zaburzeniami

psychicznymi ochrony ich praw i poszanowania sfery ich wolności i godności

osobistej. Ustawa zawiera przepisy o charakterze ochronnym, a w postępowaniu

prowadzonym na jej podstawie sąd jest gwarantem zachowania praw osób, wobec

których może dojść lub już doszło do zastosowania środków ograniczających ich

wolności. Przepisy ustawy muszą być wykładane i stosowanie tak, by wskazany

wyżej nadrzędny jej cel został osiągnięty. W szczególności w toku postępowania

sądowego konieczne jest ścisłe przestrzeganie szczególnych gwarancji mających

na celu ochronę praw procesowych osoby z zaburzeniami psychicznymi i właściwe

ich wykorzystanie do zapewnienia prawidłowego zastosowania wobec niej

przewidzianych w ustawie środków leczniczych i ochronnych.

Jedną ze szczególnych gwarancji procesowych jest przewidziana w art. 48

u.o.z.p.

możliwość

ustanowienia

dla

osoby,

której

postępowanie

dotyczy

bezpośrednio, adwokata z urzędu, nawet bez złożenia wniosku, jeżeli osoba ta

ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolna do złożenia wniosku,

a sąd uzna udział adwokata w sprawie za potrzebny.

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, użycie w tym przepisie zwrotu

„sąd może” nie oznacza dowolności i możliwość ustanowienia adwokata z urzędu

bez wniosku uczestnika przeradza się w obowiązek sądu, jeżeli okaże się,

że uczestnik postępowania, ze względu na stan swojego zdrowia psychicznego, nie

jest zdolny do obrony swoich praw w postępowaniu sądowym (porównaj między

innymi postanowienia z dnia 28 listopada 2002 r. II CKN 399/01, z dnia 16 lutego

2012 r. IV CZ 2/12 i z dnia 5 kwietnia 2012 r. II CSK 575/11, niepubl.).

Jednocześnie w postępowaniu sądowym toczącym się na podstawie

przepisów ustawy o ochronie zdrowia psychicznego obowiązują ogólne zasady

i przepisy, stwarzające możliwość udzielenia przez sąd uczestnikowi postępowania

występującemu bez adwokata lub radcy prawnego niezbędnych pouczeń co do

czynności procesowych oraz zwrócenia uwagi na celowość ustanowienia

pełnomocnika procesowego (art. 5 i art. 212, w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). I podobnie

jak w art. 48 u.o.z.p., możliwość udzielenia pouczeń, przewidziana w art. 5 i art. 212

k.p.c., staje się obowiązkiem sądu „w razie uzasadnionej potrzeby”, to jest

w sytuacji, gdy uczestnik postępowania ze względu na swój stan zdrowia,

nieporadność lub inne okoliczności, nie jest w stanie podjąć przed sądem

racjonalnej

obrony

swoich

praw

(porównaj

między

innymi

wyroki

Sądu

Najwyższego z dnia 19 lipca 1966 r. I PR 154/66, z dnia 4 maja 1973 r. II CR

145/73 i z dnia 3 grudnia 1997 r. I CKN 336/97, niepubl.).

W konsekwencji obowiązkiem sądu w takiej sprawie jest udzielenie

uczestnikowi postępowania stosownych pouczeń, o których mowa w art. 5 i art. 212

k.p.c., jeżeli stwierdzone zostanie, że cierpi on na zaburzenia psychiczne

uniemożliwiające lub utrudniające mu zrozumienie jego sytuacji procesowej

i podjęcie racjonalnej obrony swoich praw. W szczególności obowiązkiem sądu jest

pouczenie takiej osoby o możliwości złożenia wniosków dowodowych, także

wniosku o przesłuchanie na rozprawie biegłego psychiatry wydającego opinię na

piśmie oraz o możliwości ustanowienia zawodowego pełnomocnika procesowego

a także

o

możliwości

ustanowienia

przez

sąd

pełnomocnika

z

urzędu.

Jeżeli natomiast sąd, na podstawie zachowania uczestnika, treści jego pism

procesowych i wypowiedzi, oceny biegłego lub innych okoliczności stwierdzi,

że uczestnik ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolny do złożenia

wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu, a udział w sprawie adwokata jest

potrzebny - obowiązany jest ustanowić adwokata bez wniosku, na podstawie art. 48

u.o.z.p.

W

rozpoznawanej

sprawie

trafne

są

na

zarzuty

skarżącej

naruszenia

powyższych przepisów.

Z

ustaleń

Sądów

dokonanych

lekarza psychiatry

wynika,

że

podstawie

wnioskodawczyni

z

opinii

biegłego

powodu

choroby

psychicznej - schizofrenii paranoidalnej - nie jest zdolna do samodzielnej

egzystencji i do załatwiania własnych potrzeb, nie jest świadoma swojej sytuacji

zdrowotnej ani życiowej i cierpi na utrwalone urojenia. Jednocześnie z treści jej

pism procesowych, bardzo lakonicznych, wynika, że nie orientuje się także w swojej

sytuacji procesowej, w szczególności nie wie, jakie są ustawowe przesłanki

orzeczenia przymusowego pobytu w domu pomocy społecznej ani zmiany tego

orzeczenia.

W tych okolicznościach niewątpliwym obowiązkiem Sądów obu instancji było

zastosowanie art. 5 i art. 212 k.p.c. i stosowne pouczenie wnioskodawczyni

we wskazanym wyżej zakresie, a w razie stwierdzenia, że ze względu

na stan zdrowia nie rozumie ona pouczeń lub z innych przyczyn nie jest

zdolna do złożenia stosownych wniosków, w tym o ustanowienie pełnomocnika

z urzędu - obowiązkiem Sądów było rozważenie potrzeby zastosowania art. 48

u.o.z.p. i ustanowienie dla wnioskodawczyni pełnomocnika z urzędu bez jej

wniosku, a w razie stwierdzenia braku takiej potrzeby, szczegółowe uzasadnienie

swojego stanowiska w tym przedmiocie.

Niezastosowanie przez Sądy powyższych przepisów mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy, gdyż wnioskodawczyni, nie pouczona o możliwości

składania wniosków dowodowych, nieświadoma okoliczności, które powinna

udowodnić i pozbawiona pomocy zawodowego pełnomocnika, nie wykazała żadnej

inicjatywy dowodowej, zaś Sądy ograniczyły się w tym zakresie w istocie jedynie do

dopuszczenia

dowodu

z

opinii

pisemnej

biegłego

i

bardzo

pobieżnego

przesłuchania wnioskodawczyni „na okoliczności zasadności wniosku”, nie

przesłuchując biegłego na rozprawie celem ustalenia, czy rzeczywiście brak opieki

nad wnioskodawczynią zagraża jej życiu, jak wymaga art. 39 ust. 1 u.o.z.p..

Nie jest natomiast uzasadniony zarzut naruszenia art. 46 ust. 2 zd. 2 u.o.z.p.

w zw. z art. 232 i art. 382 k.p.c. Wprawdzie rację ma skarżąca, że obowiązkiem

Sądów obu instancji było ustalenie z urzędu, z własnej inicjatywy dowodowej

podjętej w oparciu o art. 232 k.p.c. (Sąd pierwszej instancji) i art. 382 k.p.c. (Sąd

drugiej instancji) - czy biegły wydający opinię w rozpoznawanej sprawie nie jest

wyłączony z mocy ustawy jako uczestniczący w podjęciu decyzji o umieszczeniu

wnioskodawczyni w domu pomocy społecznej, jednak ewentualne naruszenie art.

232 i art. 382 k.p.c. mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy jedynie wówczas,

gdyby okazało się, że rzeczywiście biegły był wyłączony na podstawie art. 46 ust. 2

zd. 2 u.o.z.p. Natomiast w sytuacji, gdy skarżąca nie wykazała, że opinię w

rozpoznawanej sprawie wydawał taki biegły, brak podstaw do stwierdzenia

naruszenia powyższych przepisów. Nie jest bowiem wystarczająca sama

domniemana możliwość ich naruszenia, wyprowadzana jedynie z faktu, że Sądy

nie wypowiedziały się w tym przedmiocie ani nie dopuściły z urzędu dowodu

z odpowiednich

dokumentów

zawartych

w

sprawie

o

umieszczenie

wnioskodawczyni w domu pomocy społecznej. Obowiązek wypowiedzenia się sądu

w tym przedmiocie istnieje bowiem tylko w razie stwierdzenia, że biegły jest

wyłączony z mocy ustawy na podstawie art. 46 ust. 2 zd. 2 u.o.z.p.

Brak wypowiedzi nie uzasadnia zarzutu naruszenia powyższego przepisu ani art.

232 i art. 382 k.p.c.

Ponieważ jednak skarga kasacyjna okazała się skuteczna z uwagi na

naruszenie art. 5 i art. 212 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 48 u.o.z.p.,

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie

i przekazał

sprawę

Sądowi

drugiej

instancji

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art.

391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).

jw