Supreme Court quashes appeal ruling on binding force of prior judgment regarding possession and compensation claims.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the appellate court's decision to dismiss the plaintiff's claim for compensation, remanding the case for a new ruling. The lower court had incorrectly applied the principle of res judicata to the current dispute, ignoring a prior binding judgment that established the defendant's status as a possessor in bad faith. The Supreme Court held that the appellate court erred by failing to recognize the binding nature of the earlier decision, which precluded re-examining the core issues of possession and compensation.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 224, 225, 230 k.c.; Art. 365 k.p.c.; Art. 393 § 1 pkt 2 k.p.c.: The principle of binding force of a prior judgment (res judicata) does not prevent a higher court from examining the merits of a new claim if the lower court incorrectly applies the binding nature of a previous decision to the current case.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III CK 139/05
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 21 października 2005 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)
SSN Bronisław Czech
SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa Spółdzielni Gastronomicznej w K.
przeciwko S. K.
o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 21 października 2005 r., na rozprawie
kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 3 września 2004 r.,
sygn. akt I ACa (…),
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do
ponownego jej rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach procesu za instancję
kasacyjną.
Uzasadnienie
Sąd Apelacyjny zmienił wyrok w zakresie uwzględniającym powództwo i oddalił w
całości żądanie powodowej Spółdzielni oraz orzekł o kosztach procesu za obie
instancje. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd drugiej instancji zwięźle przytoczył – jak
to zostało określone – bezsporne fakty dotyczące władztwa pozwanego nad tymi
nieruchomościami. Pozwany S. K. jest właścicielem nieruchomości zabudowanej
położonej w K. przy ul. F., gdzie prowadzona jest kawiarnia „J.(...)”. W kawiarni tej
pozostały zabytki z okresu młodopolskiego jak malowidła naścienne, obrazy, litografie
oraz inne przedmioty wpisane do rejestru zabytków, w którym jako właściciel wpisany
jest Skarb Państwa. W 1991 r. pozwany zawarł umowę z Gminą K., na podstawie której
Gmina oddała mu ruchome wyposażenie kawiarni w „użytkowanie” za odpłatnością 2
000 000 zł (w obowiązującej w chwili zawarcia umowy walucie), która to kwota miała być
w całości przeznaczona na koszty konserwacji ruchomości i malowideł znajdujących się
w tej kawiarni. Prawomocnym wyrokiem z dnia 4 lipca 1996 r. w sprawie sygn. akt I ACr
(...) Sąd Apelacyjny nakazał Gminie K. złożenie oświadczenia woli przenoszącego
posiadanie zabytkowych ruchomości w terminie 14 dni, licząc od uprawomocnienia się
wyroku, a w razie niezłożenia oświadczenia powołany wyrok zastępował to
oświadczenie. Pozwany, który został zawiadomiony o treści tego wyroku, był wzywany
przez powodową Spółdzielnię do zawarcia umowy dotyczącej korzystania przez niego
z zabytkowego
wyposażenia
kawiarni,
nie
zawarł
takiej
umowy.
Wojewódzki
Konserwator Zabytków zajął stanowisko stwierdzające, iż sporne ruchomości nie mogą
być przeniesione w inne miejsce. Rozważając, na tle przytoczonych faktów, charakter
władania pozwanego zabytkowym wyposażeniem kawiarni Sąd Apelacyjny wskazał, że
to powodowa Spółdzielnia w wykonaniu powołanego powyżej wyroku stała się
samoistnym posiadaczem, co wyklucza zastosowanie art. 224 i 225 k.c. Pozwany S. K.
nie jest także posiadaczem zależnym spornych ruchomości (art. 230 k.c.). Pozwany
chce rzecz zwrócić właścicielowi, jednakże z uwagi na postawę właściciela, któremu
odpowiada zaistniała sytuacja, czy też z uwagi na przepisy obowiązującego prawa
rzeczy tej zwrócić nie może. Pozwany jest dzierżycielem. Wykluczył także Sąd
Apelacyjny możliwość zastosowania art. 753 § 2 k.c. Jedyną podstawę roszczeń o
zapłatę mogłyby stanowić przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Jednakże strona
powodowa takich twierdzeń nie wysunęła a Sąd Okręgowy bezpodstawnie prowadził z
urzędu postępowanie dowodowe i przedstawił w uzasadnieniu wyroku uwzględniającego
powództwo
rozumowanie
nie
dające
podstaw
do
przyjęcia
istnienia
takiego
wzbogacenia, a nadto jest nieudolne. Kasację wniosła powodowa Spółdzielnia
Gastronomiczna. Skarżąca z powołaniem się na art. 392 k.p.c. zaskarżonemu wyrokowi
zarzuciła:
1. naruszenie przepisów postępowania, tj.: art. 366 k.p.c. w związku z treścią art.
202 k.p.c. w związku z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. tj. poprzez błędne zastosowanie
przepisów dotyczących powagi rzeczy osądzonej w aspekcie wpływu prawomocnego
rozstrzygnięcia sądowego na dopuszczalność ponownego orzekania w przedmiocie
tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia w części, w
której rozstrzygnięcie to dotyczyło przesądzenia słuszności roszczenia co do zasady, a
mianowicie nieuzasadnione pominięcie faktu, iż wyrokiem Sądu Okręgowego w K. i
podzielającym jego ustalenia wyrokiem Sądu Apelacyjnego w sprawie I C (...)
prawomocnie przesądzone zostało, iż W.(...), będąca niekwestionowaną poprzedniczką
prawną
powódki,
jest
właścicielem
ruchomości
znajdujących
się
w
lokalu
gastronomicznym J.(...) przy ulicy F. w K., a zatem – wobec niewykazania przez
pozwanego, iż doszło do jakiejkolwiek zmiany stanu faktycznego w zakresie tegoż
prawa własności – ustalenia te pozostają aktualne i Sąd winien wziąć je pod uwagę z
urzędu, w każdym stanie sprawy;
co miało wpływ na:
2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: błędne zastosowanie art. 6 k.c.
określającego rozkład ciężaru dowodowego poprzez nietrafne stwierdzenie, iż mimo
faktu wydania w stosunku do poprzedniczki prawnej powódki wyroku ustalającego, iż
jest ona właścicielem przedmiotowych ruchomości, a następnie niekwestionowanego
faktu sukcesji generalnej powódki po W.(...) i powołania się przez powódkę na treść
wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 7 sierpnia 2001 roku wydanego w sprawie do
sygnatury akt I Aca (...), który w pełni podzielił ustalenia Sądu Apelacyjnego w sprawie I
C (...) przyjmując, iż „ustalenie Sądu, iż przysługujące powódce prawo własności do
wyposażenia ruchomego zabytkowego determinuje rozstrzygnięcie”, na powódce nadal
spoczywał obowiązek wykazywania prawa własności zabytkowych ruchomości, a nie na
pozwanym obowiązek przedstawiania dowodów na fakt, iż miała miejsce taka zmiana
stanu faktycznego i prawnego, która mogłaby uzasadnić wzruszenie prawomocnych
ustaleń Sądu z 1994 r. w przedmiocie prawa własności, która to zmiana nie miała
miejsca, a pozwany siłą rzeczy jej nie wykazał i w oparciu o powyższy tok rozumowania
zakwestionowanie legitymacji czynnej powódki do dochodzenia od pozwanego
odszkodowania za bezumowne korzystanie ze stanowiących jej własność ruchomości, z
których pozwany – będąc posiadaczem zależnym – czerpie istotne korzyści materialne i
w konsekwencji oddalenie powództwa;
a nadto:
3. naruszenie art. 224,225 i 230 k.c. w związku z art. 336 k.c. poprzez
nieuzasadnione przyjęcie, że powodowej Spółdzielni, która nie jest właścicielem
ruchomości, nie przysługuje legitymacja czynna do dochodzenia roszczeń o zwrot
pożytków z tytułu korzystania z zabytkowego wyposażenia kawiarni J.(...) wobec
pozwanego, który – wbrew stanowi faktycznemu i prawnemu przyjętemu przez Sąd
Apelacyjny w sprawie poprzedniej – jest „dzierżycielem” przedmiotowych ruchomości, a
nie posiadaczem zależnym.
Wskazując
na
powyższe
skarżąca
Spółdzielnia
wnosiła
o
uchylenie
zaskarżonego wyroku i – jak to zostało sformułowane - ewentualnie przekazanie sprawy
do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Pozwany S. K. w złożonej
odpowiedzi na kasację wnosił o jej oddalenie z zasądzeniem kosztów procesu za
instancję kasacyjną.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Stosownie do art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks
postępowania cywilnego oraz ustawy - prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z
2005 r. Nr 13, poz. 98) do rozpoznania tej kasacji stosuje się przepisy dotychczasowe.
Rozstrzygającymi o zasadności kasacji są zarzuty oparte na podstawie z art. 393 1
pkt 2 k.p.c. bowiem dotyczą one samej natury postępowania apelacyjnego i realizacji w
praktyce sądów drugiej instancji uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z
dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98 (OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124), mającej moc
zasady prawnej, przesądzającej o możliwości zmiany przez sąd drugiej instancji ustaleń
faktycznych stanowiących podstawę wydania wyroku sądu pierwszej instancji bez
przeprowadzania postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne ustalenia.
Wskazana w art. 382 k.p.c. kompetencja sądu odwoławczego, uprawniająca do
dokonywania własnych ustaleń na podstawie materiału zebranego w postępowaniu
pierwszoinstancyjnym,
zmierza
do
zapewnienia
realizacji
nakazu
sprawności
postępowania wyrażonego – w powołanym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku - art.
45 Konstytucji, jednakże z zachowaniem instancyjności (art. 176 ust. 1 Konstytucji).
Merytoryczny charakter postępowania apelacyjnego, podkreślany w powołanej uchwale
z dnia 23 marca 1999 r. zmierza do naprawienia błędów popełnionych przez sąd
pierwszej instancji i w tym znaczeniu postępowanie apelacyjne jest przedłużeniem
postępowania przeprowadzonego przed sądem pierwszej instancji. Przedmiotem
jednakże badania powinien być cały materiał zebrany w sprawie. Sąd Okręgowy
przeprowadził dowód m.in. z wyroku z uzasadnieniem w sprawie sygn. akt IX GC (...) i
wyroku Sądu Apelacyjnego z uzasadnieniem wydanego w tej samej sprawie sygn. akt
ACa (...). Strony nie kwestionowały takiego sposobu przeprowadzenia dowodu a w toku
postępowania wskazywały nie tylko na znajomość, lecz i na znaczenie tych orzeczeń dla
rozstrzygnięcia kolejnego między stronami sporu (por. uzasadnienie wyroku Sądu
Najwyższego z dnia 14 stycznia 1997 r. I CKN 42/96 – OSNC 1997, nr 5, poz. 62).
Pozwany S. K. nie kwestionował prawa własności powodowej Spółdzielni a Sąd
Apelacyjny w uzasadnieniu postanowienia oddalającego zażalenie interwenienta
ubocznego Gminy Miasta Krakowa, stwierdził, że przedmiotowy spór między stronami
dotyczy wynagrodzenia za korzystanie przez pozwanego z ruchomości stanowiących
własność strony powodowej. Powyższe potwierdził Sąd Okręgowy w wyroku
uwzględniającym powództwo i wskazał, że w powoływanej sprawie sygn. akt I ACa (...)
Sąd Apelacyjny przyjął, że pozwany był posiadaczem w złej wierze co najmniej od 1996
r. wskutek czego powodowa Spółdzielnia może skutecznie domagać się wynagrodzenia
za korzystanie z rzeczy na podstawie art. 225 w zw. z art. 224 k.c., powołanie art. 255
k.c. jest wynikiem oczywistej omyłki.
W ocenie Sądu Okręgowego zasadności żądania pozwu co do zasady jak i
podstawy prawnej nie można kwestionować, a do rozstrzygnięcia pozostaje wysokość
wynagrodzenia i zasadność zgłoszonego zarzutu potrącenia). Eliminacja wadliwości,
które w ocenie Sądu drugiej instancji związane są zarówno z podstawą faktyczną, jak i
prawną pierwszoinstancyjnego rozstrzygnięcia wymagała odniesienia się do skrótowo
wyrażonej argumentacji, którą kierował się Sąd Okręgowy, a dotyczy to instytucji
związania Sądu (innych sądów) w świetle art. 365 k.p.c., która to instytucja – wbrew
odmiennym i błędnym wywodom kasacji – jest niezależna od instytucji powagi rzeczy
osądzonej. Jeżeli w sprawie zachodzi powaga rzeczy osądzonej, to w ogóle nie bada się
kwestii mocy wiążącej a pozew podlega odrzuceniu. Podjęcie przez sąd odwoławczy
decyzji co do istoty sprawy powinno być poprzedzone kontrolą przeprowadzoną przez
ten sąd. Kontrola ta obejmuje także zakres mocy wiążącej wydanego orzeczenia i
możliwości badania kwestii już rozstrzygniętych w prawomocnym orzeczeniu.
Podstawą kwestionowania poczynionych w prawomocnym wyroku ustaleń oraz
dochodzenia do innych wniosków i w konsekwencji innego rozstrzygnięcia sprawy nie
może stanowić przekonanie, iż sposób rozstrzygnięcia ustalonych wcześniej kwestii jest
niewłaściwy. Sąd Apelacyjny pominął omawiane orzeczenie i jego znaczenie dla
rozstrzygnięcia tej sprawy. Nie można podzielić i aprobować praktyki zstępowania
własnym orzeczeniem, orzeczenia sądu pierwszej instancji. Praktyka taka koliduje z rolą
procesową sądu drugiej instancji, którego orzeczenia - ze względu na wprowadzane
ograniczenia dostępu do trzeciej instancji w ogóle nie podlegają jakiemukolwiek
sprawdzeniu. Nie do odosobnionych należałaby sytuacja w której sąd drugiej instancji
mógłby orzekać jako jedna i ostateczna instancja.
Z powyższych przyczyn podstawę kasacji z art. 3931 pkt 2 k.p.c. należy uznać za
wykazaną w stopniu pozwalającym na trwałą eliminację oceny rozumowania Sądu
pierwszej instancji wyrażanej w kategoriach nieudolności.
Z powyższych przyczyn i na podstawie powołanych przepisów należało orzec jak
w sentencji wyroku.