Supreme Court holds housing exchange permits do not require overcrowding conditions for allocated tenancies.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court ruled that granting a permit to exchange a local rented by administrative allocation does not require meeting the overcrowding condition specified in the Housing Needs Regulation. The President of the Supreme Administrative Court sought clarification on whether the 5 square meters per person rule applies to such exchanges. The Court determined that since the regulation was not issued under the specific delegation for housing exchanges, it applies only to explicit provisions regarding room counts, not general overcrowding.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 60 ust. 1 Prawa lokalowego; § 1 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 lipca 1988 r.: The requirement of overcrowding under the Housing Needs Regulation does not apply to permits for exchanging locally allocated tenancies, as the regulation applies only to explicit provisions regarding room counts.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego
z dnia 13 stycznia 1994 r.
III AZP 25/93
Przewodniczący: Prezes SN Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Teresa FlemmingKulesza, Józef Iwulski, Adam Józefowicz (współsprawozdawca), Jerzy Kwaśniewski,
Janusz Łętowski (sprawozdawca), Walery Masewicz,
Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Waldemara Grudzieckiego, po
rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 stycznia 1994 r. wniosku Prezesa
Naczelnego Sądu Administracyjnego skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu
Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej
odpowiedź na następujące zagadnienie prawne:
"Czy do wydania na podstawie art. 60 ust. 1 w związku z art. 58 ust. 2 Prawa
lokalowego zezwolenia na zamianę lokalu, którego najem wynika z decyzji
administracyjnej o przydziale, wymagane jest spełnienie warunków, określonych w art.
1 Prawa lokalowego w związku z § 1 ust. 2 pkt 1 i § 2 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Rady
Ministrów z dnia 18 lipca 1988 r. w sprawie zasad i trybu zaspokajania potrzeb
mieszkaniowych (Dz. U. Nr 27, poz. 187 ze zm.)?"
p o d j ą ł następującą uchwałę:
Do wydania na podstawie art. 60 ust. 1 w zw. z art. 58 ust. 2 ustawy z dnia
10 kwietnia 1974 r. - Prawo lokalowe (jednolity tekst: Dz. U. z 1987 r., Nr 30, poz.
165 ze zm.) zezwolenia na zamianę lokalu, którego najem wynika z decyzji o
przydziale, nie jest wymagane spełnienie warunku określonego w § 1 ust. 2 pkt 1
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 lipca 1988 r. w sprawie zasad i trybu
zaspokajania potrzeb mieszkaniowych (Dz. U. Nr 27, poz. 187 ze zm.).
Uzasadnienie
Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego przedstawiając wniosek o
wyjaśnienie rozbieżności występujących przy stosowaniu art. 60 ust. 1 ustawy z dnia 10
kwietnia 1974 r. - Prawo lokalowe (tekst jednolity: Dz. U. z 1987 r., Nr 30, poz. 165 ze
zm.) w uzasadnieniu powyższego wniosku zwrócił uwagę na następujące okoliczności:
Zgodnie z art. 36 ust. 1 Prawa lokalowego decyzję o przydziale lokalu
mieszkalnego może otrzymać osoba, dla której przydział lokalu jest uzasadniony ze
względu na warunki zamieszkiwania i sytuację materialną lub na inne okoliczności
określone w przepisach wykonawczych albo w odrębnych przepisach. Gdy chodzi o
warunki zamieszkiwania, o których mowa w tym przepisie, to określono je w § 1 ust. 2
pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 lipca 1988 r. w sprawie zasad i trybu
zaspokajania potrzeb mieszkaniowych, (Dz. U. Nr 27, poz. 187 ze zm.) stanowiąc, że
spełniają je osoby mieszkające w lokalach, w których na jedną osobę uprawnioną
przypada mniej niż 5 m2 powierzchni mieszkalnej (tzw. kryterium warunków
mieszkaniowych).
Na tle przytoczonych wyżej przepisów zarysowały się w orzecznictwie
Naczelnego Sądu Administracyjnego dwa odmienne stanowiska. Jedne składy
orzekające uważają, że do zamiany mieszkania w trybie art. 58 ust. 2 Prawa lokalowego ma zastosowanie art. 36 ust. 1 tego prawa, co oznacza, że jest ona dopuszczalna
jedynie wówczas, gdy powierzchnia mieszkalna w lokalu dotychczas zajmowanym
przez najemcę wynosi poniżej 5 m2 na osobę. Natomiast inne składy twierdzą, że przy
tego rodzaju zamianie nie bierze się pod uwagę kryterium warunków mieszkaniowych.
Analiza wydanych w tym przedmiocie orzeczeń prowadzi do wniosku, że u
podstaw istniejących rozbieżności leży niejednolita wykładnia art. 60 ust. 1 Prawa
lokalowego statuującego, że zezwolenie organu gminy na zamianę lokalu, którego
najem wynika z decyzji administracyjnej o przydziale, stanowi decyzję o przydziale.
Odwołanie się do "decyzji o przydziale" sprawia, że powstają rozbieżności co do tego,
czy przy stosowaniu przytoczonego wyżej przepisu ma zastosowanie art. 36 ust. 1
Prawa lokalowego i w jakim zakresie.
Wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego-Ośrodek Zamiejscowy w
Poznaniu z dnia 27 marca 1992 r. [...], stwierdzono nieważność decyzji zezwalającej na
zamianę lokalu mieszkalnego i przydział innego lokalu z tego powodu, że powierzchnia
mieszkalna na osobę w lokalu dotychczas zajmowanym przekraczała 5m 2. Stanowisko
to podzielił Sąd Najwyższy, który wyrokiem z dnia 24 czerwca 1993 r., III ARN 31/93,
oddalił rewizję nadzwyczajną Rzecznika Praw Obywatelskich złożoną od wyroku
Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zdaniem Sądu Najwyższego do "wydania - na
podstawie art. 60 ust. 1 w związku z art. 58 ust. 2 Prawa lokalowego - zezwolenia
terenowego organu administracji państwowej na zamianę lokalu, którego najem wynika
z decyzji administracyjnej o przydziale, wymagane jest spełnienie warunków określonych w art. 36 ust. 1 prawa lokalowego w związku z § 1 ust. 1 pkt 2 i § 2 ust. 1 pkt 4
rozporządzenia w sprawie zasad i trybu zaspokajania potrzeb mieszkaniowych".
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przeważał jednak pogląd,
wedle którego warunki zamieszkiwania (tzw. kryterium mieszkaniowe) nie stanowią
przesłanki, od spełnienia której zależy dopuszczalność zamiany mieszkania w trybie art.
58 ust. 2 prawa lokalowego. Jako przykłady orzeczeń, w których zaprezentowano
powyższe stanowisko można przytoczyć wyroki: z dnia 15 marca 1984 r. sygn. akt
SA/Wr 72/84 (ONSA 1984 z. 1 poz. 28) oraz z dnia 22 stycznia 1992 r., I SA 1076/91
(ONSA 1993 z. 1 poz. 15). W drugim z wyroków Naczelny Sąd Administracyjny
wyraźnie stwierdził, że "wprawdzie zamiana lokalu mieszkalnego z urzędu następuje w
drodze przydziału lokalu, jednakże nie są stosowane kryteria dotyczące sytuacji
materialnej i warunków zamieszkiwania, o których mowa w § 1 rozporządzenia Rady
Ministrów z dnia 18 lipca 1988 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 187 ze zm.); warunki takiego
przydziału reguluje wyłącznie § 2 ust. 1 pkt 4 tego rozporządzenia".
Prezes NSA w uzasadnieniu swego wniosku przychyla się do tego właśnie
stanowiska, stwierdzając, iż w świetle powołanych wyżej przepisów, a także z uwagi na
cel, dla którego stworzono instytucję zamiany lokali mieszkalnych, nie znajduje ani
potwierdzenia ani uzasadnienia pogląd ograniczający możliwość ich zamiany "z urzędu"
wyłącznie do osób zajmujących mieszkania, w których na jedną osobę przypada mniej
niż 5 m2 powierzchni mieszkalnej.
Zdaniem wnioskodawcy, założeniem, dla którego w prawie lokalowym
wprowadzono instytucję zamiany lokali mieszkalnych, było stworzenie podstaw do
poprawy warunków mieszkalnych najemców. Poprawa ta, gdy chodzi o powierzchnię
nowego mieszkania, może polegać na: uzyskaniu lokalu równorzędnego, ale
położonego w innej dzielnicy, inaczej usytuowanego itp., uzyskaniu lokalu o powierzchni
większej od dotychczas zajmowanego, uzyskaniu lokalu o powierzchni mniejszej od
zajmowanego dotychczas.
Ta ostatnia sytuacja ma szczególne znaczenie w okresach wzrostu wysokości
czynszu i ubożenia społeczeństwa. W tej sytuacji ograniczenie możliwości wystąpienia
z wnioskiem o zamianę "z urzędu" wyłącznie do osób wymienionych w § 1 ust. 2 pkt 1
wspomnianego rozporządzenia godzi w cel omawianej instytucji. Pozbawia bowiem
dużą grupę osób, najczęściej ludzi starych i niezbyt dobrze sytuowanych, możliwości
uzyskania mniejszego i przez to mniej kosztownego mieszkania.
Należy również zauważyć, że stanowisko to jest niezgodne z treścią § 2 ust. 1
pkt 4 rozporządzenia w sprawie zasad i trybu zaspokajania potrzeb mieszkaniowych.
Jego zwolennicy ograniczają swe rozważania wyłącznie do zdania pierwszego,
pozostawiając poza rozważaniami zdanie drugie, w którym unormowano sytuację, gdy u
osoby przekazującej lokal występuje nadwyżka co najmniej dwóch pokoi. Sytuacja taka,
co niewątpliwe, nie może wystąpić w mieszkaniu, w którym na osobę przypada mniej
niż 5 m2 powierzchni mieszkalnej. Odmienny pogląd czyni to unormowanie
bezprzedmiotowe.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Po pierwsze należy stwierdzić, iż zasady zamiany lokali mieszkalnych w świetle
cytowanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 lipca 1988 r. mogą
uwzględnić także i "inne okoliczności" niż wymienione w art. 36 ust. 1 Prawa
lokalowego, uzasadniające przydział lokalu "ze względu na warunki zamieszkania i
sytuację materialną". Ustawodawca nie traktuje zatem tych warunków jako
bezwzględnie wiążących. Podstawy do takiej wykładni można by dopatrywać się nie
tylko w przepisach obowiązującego prawa, ale także w powołanym wyżej orzecznictwie
sądowym, w którym oceniono charakter prawny drugiego warunku stosowania art. 36
ust. 1 Prawa lokalowego przy wydaniu decyzji o przydziale, a mianowicie kryterium
"trudniej sytuacji materialnej" osób samotnych i rodzin, których dochód miesięczny nie
przekraczał połowy średniego miesięcznego wynagrodzenia za pracę albo w
przeliczeniu na jedną osobę 30% średniego miesięcznego wynagrodzenia w roku
kalendarzowym, poprzedzającym zakwalifikowanie tych osób do przydziału lokalu.
Kryterium tego pracodawca nie traktował w rozporządzeniu wykonawczym
rygorystycznie, stanowiąc, że lokale mieszkalne mogą być przydzielone w różnych
sytuacjach faktycznych przewidzianych prawem, bez względu na wysokość dochodu,
np. osobom z mieszkań zakładowych, z budynków przeznaczonych do rozbiórki,
pozbawionym mieszkań na skutek klęski żywiołowej, katastrofy lub pożaru itp.
Powstaje zatem pytanie, czy także kryterium "warunków zamieszkania" z art. 36
ust. 1 Prawa lokalowego nie należałoby traktować jako nie mającego charakteru
bezwzględnie obowiązującego. Uznać bowiem wypada, że 5 m 2 powierzchni
mieszkalnej przysługującej jednej osobie jest normą minimalną i graniczną nadmiernego zagęszczenia lokalu, które ze społecznego i humanitarnego punktu widzenia
nie może być aprobowane.
Stosując tego rodzaju wykładnię można również uwzględnić okoliczność, iż
nowelą z dnia 16 lipca 1987 r. ustawodawca dokonał poważnych zmian w przepisach
prawa lokalowego, dotyczących zamiany lokali mieszkalnych. Poszerzył między innymi
krąg podmiotów uprawnionych do uzyskania tą drogą lokalu poprzez zmianę treści ust.
3 art. 52 (obecnie ust. 3 art. 58 Prawa lokalowego) oraz dodanie ust. 4-7. Odstąpił
również - w znacznym zakresie - od uwzględnienia przy zamianie lokali warunku w
postaci kryterium dochodowego, co znalazło swój wyraz w treści § 2 ust. 1 cytowanego
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 lipca 1988 r. Po drugie, podobny wniosek
wynika również z analizy innych przepisów tego rozporządzenia. Zostało ono wydane
na podstawie delegacji ustawowej z art. 54 ust. 2 Prawa lokalowego, a więc w całości
nie można odnosić go do zamiany lokali "z urzędu" (art. 58 ust. 2 Prawa lokalowego).
Zasady zamiany lokali reguluje ustawa - Prawo lokalowe (art. 58-60) oraz wydane na
podstawie delegacji ustawowej z art. 60 ust. 5 Prawa lokalowego rozporządzenie Rady
Ministrów z dnia 9 listopada 1987 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa
lokalowego (Dz. U. Nr 36, poz. 203) - § 20-26. Te przepisy nic nie wspominają o
ograniczeniu możliwości zamiany lokali z urzędu tylko do sytuacji, gdy osoba ubiega się
o zamianę mieszkania w lokalu, w którym przypada na jedną osobę mniej niż 5 m 2
powierzchni mieszkalnej. Warunek taki wprowadza § 1 ust. 2 pkt 1 cyt. rozporządzenia
Rady Ministrów z dnia 18 lipca 1988 r. Wprawdzie zgodnie z art. 60 ust. 1 Prawa
lokalowego zezwolenie na zamianę lokalu następuje w formie decyzji o przydziale,
jednakże należy uznać, iż nie jest ono uzależnione od omawianego warunku.
Jak wyżej wspomniano, to rozporządzenie Rady Ministrów nie zostało wydane w
oparciu o delegację z art. 60 ust. 5 Prawa lokalowego. Oznacza to, że można przyjąć
jego stosowanie do zamiany lokali tylko w części, w której wyraźnie się do niej odnosi.
Poprzednio Sąd Najwyższy uznał, w uchwale z dnia 29 marca 1988 r., III AZP 3/88
(OSNCP 1989 z. 7-8 poz. 124) i w wyroku z dnia 14 lipca 1983 r., III ARN 11/83
(OSNCP 1984 z. 2-3 poz. 36), że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 marca 1981
r. w sprawie zasad i trybu przydziału lokali mieszkalnych (jednolity tekst: Dz. U. z 1981
r., Nr 40, poz. 196) - poprzednik omawianego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18
lipca 1988 r. - w ogóle nie ma zastosowania do zamiany lokali. Wobec poszerzenia
zakresu delegacji ustawowej z art. 60 ust. 5 Prawa lokalowego, pogląd ten nie może
być podtrzymany. Jednakże należy uznać, że rozporządzenie z dnia 18 lipca 1988 r.
ma zastosowanie do zamiany mieszkań tylko w zakresie, w którym wyraźnie tak
stanowi. Dotyczy to jedynie jego § 2 ust. 1 pkt 4 wprowadzającego zasadę, iż najemca
lokalu posiadający nadwyżkę powierzchni mieszkalnej w postaci co najmniej dwóch
pokoi, może uzyskać w drodze zamiany lokal o powierzchni większej niż przewidują
normy zaludnienia, lecz najwyżej w postaci jednego pokoju.
Sytuacja opisana w tym przepisie, podobnie jak hipoteza art. 60 ust. 2 Prawa
lokalowego, jest nie do pogodzenia z poglądem, według którego do zamiany lokali "z
urzędu" miałby mieć zastosowanie warunek nadmiernego zagęszczenia lokalu z § 1
ust. 2 pkt 1 cyt. rozporządzenia z dnia 18 lipca 1988 r. Należy więc uznać, że warunki
przydziału lokalu w ramach zamiany "z urzędu" według tego rozporządzenia zawiera
wyłącznie jego § 2 ust. 1 pkt 4 (tak wyrok NSA z dnia 22 stycznia 1992 r., I SA 107/91,
ONSA 1993 z. 1 poz. 16).
Warunki przydziału lokali w wyniku zamiany "z urzędu" zawiera także § 20 ust. 2
rozporządzenia z dnia 9 listopada 1987 r. oraz stosowany zgodnie z § 20 ust. 3 tego
rozporządzenia art. 59 ust. 2 Prawa lokalowego. Ich analiza w sposób dość oczywisty
pozwala na stwierdzenie, że celem zamiany lokali "z urzędu" jest nie tylko poprawienie
sytuacji mieszkaniowej najemców posiadających mniej niż 5 m 2 na osobę czy likwidacja
nadwyżki w powierzchni mieszkaniowej (art. 60 ust. 2 prawa lokalowego i § 2 ust. 1 pkt
4 zd. drugie rozporządzenia z dnia 18 lipca 1988 r.), lecz także zamiana ta służy:
- uzyskaniu mieszkań dostosowanych do potrzeb inwalidów wojennych,
ociemniałych i innych osób niepełnosprawnych,
- zamianie mieszkań z ważnych względów zdrowotnych i rodzinnych,
- uzyskaniu mieszkania w pobliżu miejsca pracy itd.
Nie do pogodzenia z tymi celami zamiany lokali "z urzędu" byłoby przyjęcie, że
dotyczy jej warunek z § 1 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia z dnia 18 lipca 1988 r.
W tej sytuacji Sąd Najwyższy biorąc pod uwagę wszystkie powyższe
okoliczności, postanowił podjąć uchwałę o treści jak w sentencji.