Supreme Court ruled that the 1990 law change removed the 5-year age limit for early pensions in special conditions.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court ruled that the 1990 amendment to the Social Security Act removed the requirement for workers in special conditions to reach retirement age within five years of leaving employment. The Social Security Office denied Maria L.'s early pension because she had not met this five-year deadline, despite having the required work history. The Court held that the legislative change abolished this temporal restriction, making the regulatory requirement incompatible with the new statutory framework.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 26 ust. 9 lit. a ustawy z 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym; The amendment to the Social Security Act removed the five-year age limit for early retirement in special conditions, rendering the corresponding regulatory requirement inapplicable.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Uchwała z dnia 30 stycznia 1996 r.
II UZP 25/95
Przewodniczący SSN: Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Teresa Romer
(sprawozdawca), Walerian Sanetra,
Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Stefana Trautsolta, w sprawie z
wniosku Marii L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Ł. o wcześniejszą emeryturę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 30 stycznia 1996 r.
zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Łodzi postanowieniem z
dnia 12 października 1995 r., [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.
Czy zmiana brzmienia art. 26 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. (Dz. U. Nr 40,
poz. 267 ze zm.) wprowadzona z dniem 1 stycznia 1990 r. z mocy art. 1 ust. 9 lit. a
ustawy z 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym
(Dz. U. Nr 36, poz. 206), polegająca na skreśleniu w dotychczasowym ust. 1 wyrazów
"w czasie zatrudnienia lub w okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia lub nie
później niż w ciągu 5 lat od ustania tych okresów" ma wpływ na wykładnię § 4 ust. 1
rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego i
wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych
warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), a w
szczególności, czy pozwala pracownikowi, który wykonywał prace w szczególnych
warunkach wymienione w wykazie A i mającemu wymagany okres zatrudnienia, w tym
co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach, nabyć prawo do emerytury także i
w sytuacji, gdy osiągnął wiek emerytalny wynoszący 55 lat dla kobiet i 60 lat dla
mężczyzn, także po upływie 5 lat od ustania zatrudnienia ?
p o d j ą ł następującą uchwałę:
Do pracowników, o których mowa w § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych
warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) nie stosuje się od dnia 1 stycznia 1990 r. warunku osiągnięcia wieku emerytalnego w
czasie zatrudnienia lub w ciągu 5 lat od ustania zatrudnienia (§ 4 ust. 2 wymienionego rozporządzenia).
Uzasadnienie
Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego. Zakład Ubezpieczeń Oddział w Ł. odmówił Marii L., urodzonej
27 stycznia 1940 r., prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie § 4 ust. 1 i 2
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego
oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w
szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.).
Decyzję odmowną z dnia 27 lutego 1995 r. organ rentowy oparł na tym, że
wnioskodawczyni, która legitymuje się okresem zatrudnienia wynoszącym łącznie 27
lat, 7 miesięcy i 6 dni, w tym 25 lat i 7 miesięcy w szczególnych warunkach, nie
uzyskała wieku emerytalnego w ciągu 5 lat od ustania zatrudnienia.
Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi, do którego
odwołała się wnioskodawczyni oddalił odwołanie. Zdaniem tego Sądu ponieważ
wnioskodawczyni była zatrudniona do 15 maja 1989 r., a 55 lat ukończyła 27 stycznia
1995 r., nie nabyła prawa do wcześniejszej emerytury, albowiem osiągnęła wiek emerytalny po upływie 5 lat od ustania zatrudnienia. Sąd powołał się na § 4 ust. 1
przytoczonego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku
emerytalnego...
Sąd Apelacyjny rozpatrując rewizję wnioskodawczyni od tego wyroku powziął
poważne wątpliwości prawne, które sformułował w zagadnieniu prawnym przytoczonym
w sentencji uchwały.
Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia zwrócił uwagę na
to, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku
emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent..., wydane z upoważnienia art. 55 ustawy z
dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U.
Nr 40, poz. 267 ze zm.), przewiduje w § 4 ust. 1, że pracownik, który wykonywał prace
w szczególnych warunkach wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury,
jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:
1. osiągnął wiek emerytalny wynoszący 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,
2. wiek emerytalny osiągnął w czasie zatrudnienia lub w ciągu 5 lat od ustania
zatrudnienia,
3. ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach.
Warunek określony w ust. 1 pkt 2 § 4 nie jest wymagany od pracownika, który
ma okres zatrudnienia: 30 lat kobieta, 35 lat mężczyzna albo w chwili osiągnięcia wieku
emerytalnego uprawniony był do renty rodzinnej lub inwalidzkiej.
Sąd Apelacyjny podkreślił, że przepisy powołanego rozporządzenia są przepisami szczególnymi w stosunku do zasad określających warunki, od spełnienia których
zależy uzyskanie prawa do emerytury w rozumieniu art. 26 ustawy o z.e.p. Zgodnie z
treścią tego przepisu od 1 stycznia 1990 r. (treść przepisu art. 26 ust. 1 została
zmieniona przez art. 1 ust. 9 ustawy w dniu 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych
przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym - Dz. U. Nr 36, poz. 206) do nabycia prawa do
emerytury nie jest wymagany związek czasowy między zaprzestaniem zatrudnienia a
osiągnięciem wieku emerytalnego. Ustawa z dnia 24 maja 1990 r.nie zmieniła jednak
treści § 4 omawianego rozporządzenia.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego w obecnym stanie prawnym istnieje problem, czy
zmiana art. 26 ust. 1 ustawy o z.e.p. może mieć wpływ na wykładnię § 4 ust. 1 rozporządzenia. Sąd Apelacyjny wskazał na możliwość wykładni językowej § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Nie doszło do skreślenia tego przepisu oraz jego ust. 2, który określa w jakich przypadkach mimo przekroczenia 5 lat od
ustania zatrudnienia do chwili osiągnięcia wieku emerytalnego pracownik nabywa
prawo do emerytury. Dlatego też, zgodnie z poglądem Sądu Apelacyjnego, można
uznać, że przepisy rozporządzenia jako "lex specialis" w stosunku do ustawy z 14
grudnia 1982 r. o z.e.p. odrębnie określają warunki przyznania prawa do emerytury od
tych, które zawarte są w art. 26 ustawy o z.e.p.
Sąd Apelacyjny zwrócił jednak uwagę, że dopuszczalny jest pogląd odmienny,iż
zmiana art. 26 ustawy o z.e.p. spowodowała, że pracownicy o których mowa w § 4 ust.
1 rozporządzenia mogą przejść na emeryturę niezależnie od tego kiedy osiągnęli wiek
emerytalny, o ile tylko mają wymagany okres zatrudnienia, a w nim 15 lat pracy w
warunkach szczególnych. Za taką interpretacją przemawiać może cel tego przepisu ochrona osób zatrudnionych przy pracach o znacznym stopniu uciążliwości czy
szkodliwości dla zdrowia.
Sąd Najwyższy podejmując przytoczoną w sentencji uchwałę rozważył, co
następuje:
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w
szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.),
wydane zostało z mocy delegacji ustawowej zawartej w art. 55 ustawy z dnia 14 grudnia
1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze
zm.), zwanej dalej ustawą o z.e.p.
Zgodnie z przepisem art. 55 ustawy o z.e.p. Rada Ministrów określa w drodze
rozporządzenia rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom
wymienionym w art. 11 ust. 3 oraz art. 53 ust. 2 i 3 przysługuje:
1) prawo do emerytury w określonym wieku niższym, niż to wynika z art. 26 ust.
1 pkt 1,
2) wzrost emerytury lub renty, o którym mowa w art. 54 ust. 1 pkt 2.
Z treści tego przepisu wynika, że ustawodawca upoważnił Radę Ministrów do
określenia warunków na jakich przysługuje prawo do emerytury w wieku niższym, niż to
wynika z art. 26 ust. 1 pkt 1 oraz do określenia tego wieku, a ponadto wzrostu świadczeń emerytalno-rentowych.
W okresie, w którym wydane zostało rozporządzenie przepis, art. 26 ust. 1 pkt 1
ustawy o z.e.p. przewidywał wiek emerytalny dla kobiet - 60 lat i dla mężczyzn - 65 lat.
Równocześnie zgodnie z treścią tego przepisu warunkiem uzyskania prawa do emerytury było osiągnięcie wieku emerytalnego w czasie zatrudnienia lub w okresie równorzędnym z zatrudnieniem, jednak nie później niż w ciągu 5 lat od ustania tych okresów. Zgodnie z art. 26 ust. 2 staż pracy wymagany do emerytury wynosi 20 lat dla
kobiet i 25 lat dla mężczyzn. Jednakże, gdy pracownik osiągał wiek emerytalny po
upływie 5 lat od ustania zatrudnienia (okresu równorzędnego z zatrudnieniem) staż
pracy, od którego zależy prawo do emerytury, ulegał podwyższeniu o 10 lat (30 lat dla
kobiet, 35 lat dla mężczyzn). Zwiększony okres zatrudnienia nie był wymagany wówczas, gdy w chwili osiągnięcia wieku emerytalnego pracownik miał uprawnienie do renty
inwalidzkiej lub rodzinnej, czy posiadał okres zatrudnienia wymieniony w ust. 1 pkt 2 art.
26. Rozporządzenie, którego treści dotyczy rozstrzygane zagadnienie prawne, miało,
z mocy wspomnianej delegacji z art. 55 pkt 1 ustawy o z.e.p., określić rodzaje pracy lub
stanowisk pracy oraz warunki, w których prawo do emerytury przysługuje w określonym
przez nie wieku, lecz niższym od przewidywanego przez art. 26 ustawy o z.e.p..
Celem rozporządzenia było uregulowanie prawa do emerytury w sposób szczególny, ale korzystniejszy co do jej wysokości i wieku w stosunku do regulacji zawartej w
ustawie o z.e.p. ze względu na charakter wykonywanego zatrudnienia, wyrażający się
szczególnym obciążeniem organizmu pracownika.
Problematycznym jest, czy Rada Ministrów określając w rozporządzeniu niższy,
od przewidzianego w art. 26 ust. 1 ustawy o z.e.p., wiek emerytalny, miała upoważnienie ustawowe do wprowadzenia także innych, przewidzianych w tym przepisie
warunków dotyczących przyznania prawa do emerytury, a przede wszystkim ograniczenia tego prawa od uzyskania wieku emerytalnego w czasie zatrudnienia lub w ciągu
5 lat od ustania zatrudnienia i uwarunkowanie w takiej sytuacji prawa do emerytury od
dodatkowego, znacznie (bo o 10 lat) dłuższego zatrudnienia.
Wydaje się, że doszło do przekroczenia delegacji ustawowej w tym zakresie. Do
dnia 1 stycznia 1990 r. § 4 rozporządzenia, nie pozostawał jednak w sprzeczności z art.
26 ustawy o z.e.p. w zakresie określającym jako jeden z warunków przyznania prawa
do emerytury osiągnięcie wieku emerytalnego w ciągu 5 lat od zaprzestania
zatrudnienia.
Przepisy art. 26 ustawy o z.e.p. w tej części, w której mimo udowodnienia okresu
zatrudnienia wymaganego do przyznania prawa do emerytury, pozbawiały tego prawa,
jeżeli zatrudnienie ustało przed upływem 5 lat od osiągnięcia wieku emerytalnego i
ewentualne uzyskanie emerytury w takiej sytuacji uzależniały od dodatkowego, 10-cio
letniego stażu pracy, budziły sprzeciw i poczucie krzywdy społecznej. Pozostawały też
w sprzeczności z gwarancjami ubezpieczenia społecznego zgodnie, z którymi
osiągnięcie określonego wieku i wykazanie się odpowiednim okresem zatrudnienia dają prawo do świadczenia emerytalnego.
Ustawą z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu
emerytalnym (Dz. U. Nr 36, poz. 206) art. 26 ustawy o z.e.p. został zmieniony w ten
sposób, że emerytura przysługuje pracownikowi, który osiągnął wiek emerytalny (60 lat
dla kobiet, 65 dla mężczyzn) i posiada wymagany staż pracy (odpowiednio 20 lub 25
lat). Z przepisu tego usunięty został warunek osiągnięcia wieku emerytalnego w ciągu
5-ciu lat od ustania zatrudnienia lub okresu równorzędnego z zatrudnieniem.
Konsekwencją tej zmiany było także pominięcie warunków, pod którymi można nabyć
prawo do emerytury mimo nie osiągnięcia wieku emerytalnego w przewidzianym
terminie.
Zmiana art. 26 ustawy o z.e.p. nie pociągnęła za sobą zmiany § 4 ust. 1 pkt 2
oraz ust. 2 rozporządzenia. Doszło więc do sytuacji, w której przepis ten - wydany w
ramach delegacji ustawowej dla stworzenia osobom, które wykonywały pracę w warunkach szkodliwych lub uciążliwych, sytuacji uprzywilejowanej co do wymaganego
wieku emerytalnego - stawia pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach w
sytuacji trudniejszej, gorszej od ogółu pracowników.
Gdyby przyjąć wykładnię gramatyczną tego przepisu, doszłoby do sytuacji
sprzecznej z jego celem zróżnicowania (obniżenia) granicy wieku emerytalnego ze
względu na wcześniejsze zużycie energii życiowej i upadek sił, spowodowane pracami
uciążliwymi, niebezpiecznymi i szkodliwymi dla zdrowia. Od osób tych nadal należałoby
wymagać, w przypadkach przekroczenia 5 lat między przerwaniem zatrudnienia, a
osiągnięciem wieku emerytalnego - dodatkowego 10-cio letniego stażu pracy, którego
nie wymaga się od ogółu pracowników.
Użyty przez Sąd Apelacyjny argument, że rozporządzenie jest szczególnym aktem prawnym w stosunku do ustawy o z.e.p., mógłby ewentualnie mieć wpływ na
interpretację § 4 ust. 1 wówczas, gdyby przepis ten łączył warunek osiągnięcia wieku
emerytalnego w ciągu 5 lat od zaprzestania pracy w szczególnych warunkach lub
szczególnym charakterze. Przepis ten odnosi się jednak tylko do zaprzestania każdego
zatrudnienia. Był on i jest nadal powieleniem odpowiednich regulacji z art. 26 ustawy o
z.e.p. Regulacje te nie obowiązują od 1 stycznia 1990 roku w ustawie o zaopatrzeniu
emerytalnym i nie istnieją racjonalne przesłanki do utrzymania ich w rozporządzeniu
wykonawczym wydanym w oparciu o tę ustawę.
Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy podjął uchwałę przytoczoną
w sentencji.