Legislator Giurisprudenza & Legislazione
II URN 44/94 Generato dall'IA

Supreme Court declares social security law provision unconstitutional for lack of publication grace period.

Numero d'incarto II URN 44/94
Autorità giudiziaria
Giurisdizione Polonia (PL)
Esito del giudizio Respinto (Dismissed)

Sintesi Legislator

Generato dall'IA

The Supreme Court declared Article 121 of the Farmers' Social Security Act unconstitutional due to its lack of a grace period for publication. The applicant argued that applying the new law retroactively deprived her of accrued pension rights based on pre-1977 work periods. The Court ruled that citizens cannot suffer negative consequences from incorrect state actions regarding law publication, thus remanding the case for a correct interpretation.

Regesto Legislator

Generato dall'IA

Art. 121 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników; Art. 1 Konstytucji RP: A statutory provision lacking a grace period for publication cannot be applied retroactively to deprive citizens of rights acquired under previous law.

Parole chiave

Generato dall'IA
unconstitutional law provision lack of grace period retroactive application social security rights publication of law acquired rights constitutional review

Disposizioni normative citate

Generato dall'IA
Art. 121 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników
Przepis art. 121 (zdanie pierwsze) ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r.
Art. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lipca 1952 r.
Przepis art. 121 (zdanie pierwsze) ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r.
Art. 77 ustawy konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r.
na podstawie art. 77 ustawy konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o
Art. 422 § 2 k.p.c.
Z tych względów należało orzec jak w sentencji na mocy art. 422 § 2 k.p.c.
art. 1 Konstytucji
Dzienniku Ustaw jest niezgodny z art. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22
art. 1 Konstytucji RP
oraz art. 1 Konstytucji RP - poprzez uchybienie zasadzie
art. 422 § 2 k.p.c
Z tych względów należało orzec jak w sentencji na mocy art. 422 § 2 k.p.c.
art. 7 k.p
określoną również w art. 7 k.p.a.
art. 421 § 2 k.p.c
określonego w art. 421 § 2 k.p.c., zaskarżony wyrok bowiem narusza także interes

Giurisprudenza citata

Generato dall'IA
SAP 2684/93
Naczelny Sąd Administracyjny wyraził w wyroku z 6 kwietnia 1993 r. - SAP 2684/93 (Pal.
SA/Kr 332/90
- SA/Kr 332/90, w którym
SA/Gd 893/84
- SA/Gd 893/84 (OSPiKA 1986 z.

Ti chiedi come si applica questa sentenza alla tua fattispecie?

Analizza questa decisione insieme alla legislazione federale e cantonale, ai commentari e alla giurisprudenza successiva in Legislator AI.

Apri in Legislator →

Testo completo

Wyrok z dnia 18 listopada 1994 r.

II URN 44/94

Przepis art. 121 (zdanie pierwsze) ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1991 r., Nr 7, poz. 24 ze zm.) w zakresie

odnoszącym się do okresu od wejścia w życie tej ustawy do chwili jej ogłoszenia w

Dzienniku Ustaw jest niezgodny z art. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22

lipca 1952 r. (jednolity tekst: Dz. U. z 1976 r., Nr 7, poz. 36 ze zm.) utrzymanym w mocy

na podstawie art. 77 ustawy konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o

wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej

Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (Dz. U. Nr 84, poz. 426).

Przewodniczący SSN: Stefania Szymańska (sprawozdawca), Sędzia SN: Antoni

Filcek, Sędzia SA: Barbara Wagner,

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 18 listopada 1994 r. sprawy z wniosku

Marianny S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. o wysokość

renty inwalidzkiej, na skutek rewizji nadzwyczajnej Komisji Krajowej Niezależnego

Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność" [...] od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 23 sierpnia 1991 r.,

[...].

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Marianna S., urodzona 19 lipca 1912 r., pobierająca od 1 sierpnia 1977 r. pracowniczą

rentę inwalidzką wraz z jej wzrostem z tytułu stażu pracy, zgłosiła w dniu 8 stycznia 1991 r.

wniosek o doliczenie okresu pracy w gospodarstwie rolnym rodziców po ukończeniu 16 roku

życia, ale przed 1 lipca 1977 r., tj. od 19 lipca 1928 r. do 7 lutego 1937 r. oraz okresu

prowadzenia gospodarstwa od 7 lutego 1937 r. do 23 sierpnia 1968 r. i dalszego

podwyższenia wzrostu renty z tytułu stażu pracy.

Decyzją z 13 marca 1991 r. ZUS I Oddział w Warszawie załatwił powyższy wniosek

odmownie z tym uzasadnieniem, że wniosek nie może być uwzględniony, ponieważ został

zgłoszony po wejściu w życie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników (Dz. U. z 1991 r., Nr 7, poz. 24 ze zm.), tj. po 31 grudnia 1990 r. Zgodnie zaś z art.

131 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin

(Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), wprowadzonym z mocy art. 93 ww ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r., okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim przed 1 lipca 1977, ale

po ukończeniu 16 lat życia, podlegają doliczeniu do okresów zatrudnienia wyłącznie przy

ustalaniu prawa do emerytury. Z tych powodów przepis art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin

(jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133) nie może mieć zastosowania, ponieważ

ustawa ta utraciła moc z dniem 1 stycznia 1991 r.

Wyrokiem z dnia 23 sierpnia 1991 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Warszawie oddalił odwołanie wnioskodawcy. Sąd stwierdził, iż

wnioskodawczyni zgłosiła wniosek o doliczenie do okresu zatrudnienia ww okresów pracy w

gospodarstwie rolnym rodziców, a także prowadzenia własnego gospodarstwa rolnego w

dniu 8 stycznia 1991 r., a więc pod rządem art. 131 ustawy o z.e.p. W tej sytuacji decyzja

organu rentowego jest zgodna z prawem, w myśl bowiem tego przepisu okres prowadzenia

gospodarstwa rolnego lub pracy w nim przed 1 lipca 1977 r., ale po ukończeniu 16 lat,

uwzględnia się tylko przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty.

Od tego wyroku założył rewizję nadzwyczajną NSZZ "Solidarność" z wnioskiem o

uchylenie zaskarżonego wyroku i wydanie "wyroku ustalającego, iż okres pracy powódki w

gospodarstwie rolnym i własnym w latach 1928-1968 r. zalicza się do pracowniczego stażu

pracy", lub przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w

Warszawie. W rewizji nadzwyczajnej zarzucono rażące naruszenie prawa, tj. art. 121 ustawy

z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z

1993 r., Nr 71, poz. 242) oraz art. 1 Konstytucji RP - poprzez uchybienie zasadzie

demokratycznego państwa prawnego, oraz interesu Rzeczypospolitej Polskiej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona, gdyż Sąd Wojewódzki istotnie błędnie

przyjął, że w niniejszej sprawie ma zastosowanie art. 131 ustawy o z.e.p. w brzmieniu

nadanym art. 93 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, a

nie przepis art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 24, poz.

133 ze zm.), co miało wpływ na niekorzystne dla wnioskodawczyni rozstrzygnięcie o jej

żądaniu.

Zagadnienie występujące w niniejszej sprawie było już przedmiotem rozważania

Sądu Najwyższego w analogicznych sprawach, tj. zakończonych wyrokiem z dnia 6 stycznia

1994 r. II URN 57/93 (OSNCP 1994 z. 10 poz. 194) oraz wyrokiem z dnia 8 listopada 1994 r.

II URN 41/94. W motywach tych wyroków Sąd Najwyższy stwierdził, iż przepis art. 131

ustawy o z.e.p. wprowadzony z mocy art. 93 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników, ograniczył możliwość doliczenia do okresu

zatrudnienia okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim po ukończeniu 16

lat, lecz przed 1 lipca 1977 r., tylko przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty, co

pogorszyło sytuację pracowników w stosunku do przepisów dotychczasowych,

zezwalających na uwzględnienie takiego okresu także przy obliczaniu zwiększenia świadczeń

emerytalno-rentowych z tytułu stażu pracy. Ogłoszenie ww ustawy dopiero z dniem 26

stycznia 1991 r., mimo iż przepis art. 123 stanowi, że wchodzi ona w życie z dniem 1

stycznia 1991 r., doprowadziło do tego, że przepisy prawa obowiązującego - niekorzystne w

stosunku do przepisów dotychczasowych - nie były znane aż do dnia ich ogłoszenia. Osoby

zainteresowane nie były więc zorientowane, że zgłoszenie odpowiedniego wniosku może

przynieść pozytywny skutek tylko wtedy, gdy wniosek taki zostanie zgłoszony najpóźniej w

dniu 31 grudnia 1990 r. Jak zaś wyjaśnił już Sąd Najwyższy (wyrok I PRN 34/91) zasada

zaufania w stosunkach między obywatelem a państwem wyraża się m.in. w takim

stanowieniu i stosowaniu prawa, by nie stawało się ono swoistą pułapką dla obywatela i aby

mógł on układać swoje sprawy w zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie

mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań. W praworządnym państwie

obywatel powinien być w stanie przewidzieć prawne rezultaty działań i zachowań, a także do

nich rozsądnie się przygotować. Dlatego w razie zmiany stanu prawnego powinien mieć

miejsce odpowiedni okres vacatio legis, tj. okres dostosowawczy, czego w przypadku tu

omawianym nie było.

Sąd Najwyższy dalej zaznaczył, że wnioskodawcy (występujący w przytoczonych

wyżej sprawach), pod rządem przepisów dotychczasowych spełniali wymagania do wyższego

wzrostu emerytury z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym przed 1 lipca 1977 r., a jedynie nie

mieli tego prawa ustanowionego w decyzji organu rentowego, gdyż nie wystąpili wcześniej z

wnioskiem o stwierdzenie tego prawa. W związku z powyższym - stwierdził dalej Sąd

Najwyższy - należy podkreślić, że zasada poszanowania praw słusznie nabytych jest jedną z

fundamentalnych zasad demokratycznego państwa (por. wyrok SN z 7 maja 1991 r. I PRN

19/91). Przemawia za tym art. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, wyrażający zasadę

demokratycznego państwa prawa, które realizuje zasady sprawiedliwości społecznej. Jak

stwierdził Trybunał Konstytucyjny (por. orzeczenie z 28 maja 1986 r. - U 1/86, OTK z 1986

r., poz. 1), zasada niedziałania prawa wstecz, chociaż nie została wyrażona w Konstytucji,

stanowi podstawową zasadę porządku prawnego. Znajduje ona swoje oparcie w takich

wartościach, jak bezpieczeństwo prawne, pewność obrotu prawnego oraz poszanowanie praw

nabytych. Z tych też względów od zasady nieretroakcji powinno się odstępować wyjątkowo i

z bardzo ważnych powodów. Pogląd ten w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego jest

utrwalony. Konsekwencją takiego poglądu jest orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 2

marca 1993 r.(K. 9/92 - OTK z 1993 r., cz. I, poz. 6). W uzasadnieniu tego orzeczenia

Trybunał, nie odmawiając ustawodawcy racji posługiwania się zasadą bezpośredniego

działania nowego prawa w określonych warunkach i w celu osiągnięcia stanu pożądanego

przez ustawodawcę, wyraził jednak pogląd, że przedmiotowa zasada ma istotną wadę z

punktu widzenia wymagań państwa prawnego. Jej stosowanie prowadzi bowiem do sytuacji

zaskoczenia adresatów norm prawa nową regulacją prawną, może bowiem radykalnie zmienić na niekorzyść ich dotychczasowe sytuacje prawne. Może zatem w konsekwencji

podważyć zaufanie obywateli do prawa, jako elementu zasady demokratycznego państwa

prawnego (art. 1 Konstytucji RP), a zatem pozostawać w sprzeczności z tą zasadą. W opinii

Trybunału Konstytucyjnego sytuacja taka ma miejsce w szczególności wtedy, gdy

bezpośrednie działanie nowej ustawy godzi w słusznie nabyte prawa, chronione zgodnie z

dotychczasowym orzecznictwem Trybunału na zasadzie art. 1 Konstytucji RP. Z tych

względów zasada państwa prawnego wymaga, by zmiana prawa dotychczas obowiązującego,

która pociąga za sobą niekorzystne skutki dla sytuacji prawnej podmiotów, dokonywana była

zasadniczo z zastosowaniem przepisów przejściowych, a co najmniej odpowiedniego vacatio

legis (...). Ustawodawca może z nich zrezygnować - decydując się na bezpośrednie

(natychmiastowe) działanie nowego prawa - jeżeli przemawia za tym interes publiczny,

którego nie można wyważyć z interesem jednostki. Konkludując Sąd Najwyższy stwierdził,

iż mając na uwadze, że data wejścia w życie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników wyprzedza datę jej ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, co

nastąpiło dopiero dnia 26 stycznia 1991 r., należy przyjąć, że wnioski o doliczenie okresu

prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim po ukończeniu 16 lat, lecz przed 1 lipca

1977 r., do okresu zatrudnienia w celu uzyskania zwiększenia świadczeń

emerytalno-rentowych z tytułu zatrudnienia ponad okres 20 lat, zgłoszone do dnia 26

stycznia 1991 r., podlegają rozpoznaniu na podstawie przepisów dotychczasowych. Dopiero

bowiem z tą datą - teoretycznie - zaistniała możliwość zapoznania się z ustawą.

W praworządnym państwie żaden przepis prawa nie może wywoływać ujemnych

skutków przed dniem jego oficjalnego ogłoszenia. Zasadę tę należy zatem stosować także

przy wykładni art. 121 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników, wg którego art. 131 stosuje się do spraw wszczętych po wejściu w życie ustawy,

zaś zasady dotychczasowe do spraw wcześniejszych. Stosowanie art. 121 ściśle z jego

brzmieniem doprowadziłoby do pozbawienia słusznie nabytych praw dlatego, że ustawa ta

weszła w życie przed dniem jej ogłoszenia i nie zawiera odpowiedniego okresu vacatio legis.

Podzielając powyższe argumenty Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok Sądu

Wojewódzkiego i przekazał sprawę temuż Sądowi do ponownego rozpoznania. W sprawie

brak jest bowiem ustaleń faktycznych co do okresu prowadzenia przez wnioskodawczynię

gospodarstwa rolnego i pracy w nim przed 1 lipca 1977 r., ale po ukończeniu 16 lat, co jest

konsekwencją błędnej wykładni art. 121 ww ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r., przyjętej

przez Sąd. Z tych względów należało orzec jak w sentencji na mocy art. 422 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zaznacza, iż także Naczelny Sąd Administracyjny zajmuje stanowisko, iż obywatel nie może ponosić negatywnych skutków związanych z nieprawidłowym

działaniem organów państwowych w zakresie stanowienia i publikowania prawa. Pogląd taki

Naczelny Sąd Administracyjny wyraził w wyroku z 6 kwietnia 1993 r. - SAP 2684/93 (Pal.

1993 z. 7-8) stwierdzając, że: "...zastosowanie przez organy celne przepisów ustawy z dnia

15 lutego 1992 r. zmieniającej prawo celne, zanim przepis ten, wraz z Dziennikiem Ustaw Nr

21 z 1992 r. mógł być dostępny dla osób zainteresowanych, narusza zasadę praworządności

określoną również w art. 7 k.p.a. W tym stanie rzeczy chociaż stanowisko organów celnych

formalnie jest zgodne z prawem, to jednak ze względu na wyżej podane okoliczności Sąd

stwierdza, że zaskarżona decyzja naruszająca art. 1 Konstytucji z dnia 22 lipca 1952 r.,

utrzymany w mocy zgodnie z art. 77 ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r.

(Dz. U. Nr 84, poz. 426), oraz art. 7 k.p.a., winna być uchylona".

Na uwagę zasługuje także wyrok z dnia 16 maja 1990 r. - SA/Kr 332/90, w którym

NSA zajął stanowisko, że podmioty gospodarcze nie mają obowiązku ustalania

obowiązującego stanu prawnego w sposób inny niż zapoznanie się z urzędowymi organami

publikacyjnymi. Organ administracji państwowej nie może wymagać od podmiotu

gospodarczego stosowania norm prawnych, z którymi podmiot ten nie miał możliwości

zapoznania się przy zachowaniu należytej staranności.

Podobnie w wyroku z dnia 14 listopada 1984 r. - SA/Gd 893/84 (OSPiKA 1986 z.

11-12 poz. 216, ONSA 1984 z. 2 poz. 105) NSA wyraził pogląd, że przepisy prawa i

ustalenia o charakterze ogólnym wydane przez organy państwowe, lecz nie publikowane w

urzędowych zbiorach, mogą mieć w stosunku do określonej osoby moc obowiązującą tylko

pod warunkiem, że została ona o ich treści poinformowana.

Uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie upływ terminu

określonego w art. 421 § 2 k.p.c., zaskarżony wyrok bowiem narusza także interes

Rzeczypospolitej Polskiej. Pozbawienie pracownika świadczenia emerytalno-rentowego w

przysługującej mu wysokości na skutek błędnej wykładni prawa pozostaje w sprzeczności z

polityką socjalną naszego Państwa.