Supreme Court quashes war pension denial due to failure to assess camp conditions against criminal exile standards.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the lower court's denial of a war pension to a former internee in the Soviet Union. The applicant argued that his conditions in the Jegolsk-Borowicze camp were equivalent to a criminal exile camp, while the lower court incorrectly classified the location merely as an internment camp. The court ruled that the first instance judge failed to examine the specific living and working conditions required to equate the site with a criminal exile camp under the relevant statutes.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 3 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach; Art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych: The court must determine if conditions in a Soviet camp equate to criminal exile to grant war disability benefits, and failure to assess these facts constitutes a material and procedural error.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Wyrok z dnia 30 lipca 1997 r.
II UKN 191/97
Rozpoznając odwołanie od niekorzystnej decyzji organu rentowego wydanej w sprawie o rentę inwalidzką wojenną (potocznie nazywaną "obozową")
sąd powinien zbadać i ustalić, jakie były warunki życia i pracy osoby represjonowanej podczas jej pobytu w obozie i w zależności od tego rozstrzygnąć, czy
było to miejsce przymusowego osadzenia osoby ubiegającej się o rentę inwalidzką wojenną, a zwłaszcza czy można je przyrównywać do obozu karnego zesłania, tj. łagru.
Przewodniczący SSN: Maria Mańkowska, Sędziowie SN: Roman Kuczyński,
Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca).
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 30 lipca 1997 r. sprawy z wniosku
Feliksa W.-G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w C. o rentę
inwalidzką obozową, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu ApelacyjnegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 6 grudnia 1996 r. [...]
u c h y l i ł zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu WojewódzkiegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 1 lipca 1996 r. [...] i przekazał
sprawę temu Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.
Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w C. decyzją z dnia 19 sierpnia 1995
r. odmówił Feliksowi W.-G. prawa do renty inwalidzkiej w związku z jego pobytem w
obozie Jegolsk-Borowicze w ZSRR w czasie od listopada 1944 r. do lutego 1946 r.,
gdyż - zdaniem organu rentowego - był to obóz dla internowanych, w którym pobyt
powodujący inwalidztwo nie daje prawa do świadczeń przewidzianych w art. 12 ust. 2 w
związku z art. 3 pkt 2 i art. 4 pkt 1, 2 i 3 lit. a oraz pkt 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991
r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i
okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.).
Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie, rozpoznając
sprawę na skutek odwołania wnioskodawcy, wyrokiem z dnia 1 lipca 1996 r. oddalił
odwołanie. Sąd I instancji podniósł, że Urząd do Spraw Kombatantów i Osób
Represjonowanych decyzją z dnia 9 września 1992 r. zaliczył wnioskodawcy pobyt w
obozie dla internowanych w ZSRR od listopada 1944 r. do lutego 1946 r. do uprawnień
kombatanckich na podstawie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. Z tego
jednak tytułu nie przysługują świadczenia przewidziane w ustawie z dnia 29 maja 1974
r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, gdyż zgodnie z art.
12 ust. 2 prawo do świadczeń daje inwalidztwo spowodowane pobytem w miejscach
wymienionych w art. 3 pkt 2 ustawy, tj. między innymi w hitlerowskich więzieniach,
obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady oraz w innych miejscach odosobnienia,
w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a
także w więzieniach i obozach zesłania (łagrach) w ZSRR. Tymczasem wnioskodawca
w żadnym z takich miejsc nie przebywał.
W apelacji złożonej od wskazanego wyroku wnioskodawca zarzucił nienależyte
wyjaśnienie kwestii warunków, w jakich przebywał w obozie Jegolsk-Borowicze i
zakwalifikowanie tych warunków, połączonych z katorżniczą pracą w kopalni węgla
kamiennego i właściwych dla obozów karnego zesłania, jako pobytu w obozie dla
internowanych.
Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 6 grudnia 1996 r. oddalił apelację
wnioskodawcy przyjmując, że w okresie od listopada 1944 r. do lutego 1946 r. przebywał on w obozie dla internowanych. Fakt ten wynika z decyzji Urzędu do Spraw
Kombatantów, która jest wiążąca, gdy chodzi o kwalifikację obozu. Z tego względu nie
może być przyznana wnioskodawcy renta inwalidzka "obozowa" (art. 3 ust. 2 w związku
z art. 12 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r.), gdyż z tytułu pobytu w obozie dla
internowanych ustawodawca jej nie przewidział (art. 3 ust. 1 w związku z art. 12 ustawy).
Od powyższego wyroku złożył kasację pełnomocnik wnioskodawcy [...] zarzucając w niej naruszenie prawa materialnego - art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia
1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych
i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) oraz naruszenie przepisów
postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy - art. 5, art. 232, art. 381 i art.
382 KPC. Naruszenie powyższych przepisów polega na tym, że Sądy obu instancji
uznały pobyt w obozie Jegolsk-Borowicze za pobyt w obozie internowania, chociaż
panowały tam nieludzkie warunki życia, nie odbiegające od warunków istniejących w
łagrach, a poza tym Sądy te ani z urzędu, ani na skutek zgłoszonego wniosku nie przeprowadziły dowodów zmierzających do wyjaśnienia tej kwestii. Zdaniem pełnomocnika
wnioskodawcy nie jest miarodajne to, jakie nazewnictwo przyjęły władze b. ZSRR
określając obóz w Jegolsku-Borowiczach, lecz to - czy warunki te były tożsame z
warunkami panującymi w łagrach.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Ze względu na to, że wnioskodawca żądał przyznania renty inwalidzkiej na podstawie ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach
będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze
zm.) z tytułu pobytu w obozie Jegolsk-Borowicze w ZSRR, Sąd Najwyższy uznał za
stosowne odnieść się tylko do tych przepisów ustawy, które regulują sytuację prawną
osób represjonowanych przez władze radzieckie i przebywających w ZSRR. Omawianie
bowiem sytuacji innych osób objętych ustawą, czy też analizowanie podobieństw i
różnic istniejących w uregulowaniu uprawnień kombatantów i innych osób
wymienionych w ustawie, jest zbędne.
Przytoczona wyżej ustawa ma zastosowanie - jak wskazuje na to jej tytuł - do
kombatantów i innych osób będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Stosownie do jej art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. a i b za represje wojenne i okresu powojennego uważa się okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych i
religijnych w więzieniach i łagrach ZSRR (lit. a) oraz na przymusowych zesłaniach i
deportacji w ZSRR (lit. b). Gdy natomiast chodzi o świadczenia pieniężne i inne upraw-
nienia przewidziane w przepisach ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu
inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr
13, poz. 68 ze zm.), to stosownie do art. 12 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 ustawy z dnia 24
stycznia 1991 r. przysługują one kombatantom będącym inwalidami wojennymi lub
wojskowymi, a także osobom, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego w związku z pobytem w więzieniach i łagrach ZSRR, jeżeli z tego powodu zostały
zaliczone do jednej z grup inwalidów. Według literalnego brzmienia art. 12 ust. 2 i 3 tej
ustawy świadczenia i uprawnienia przewidziane w ustawie o kombatantach nie zostały
przewidziane dla tych osób, których represjonowanie wynikało z przymusowego
zesłania i deportacji do ZSRR.
W dniu 9 września 1992 r. Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie wydał decyzję o przyznaniu wnioskodawcy uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu "w obozie internowania w ZSRR" w czasie od listopada 1944 r.
do lutego 1946 r., czyli w okresie wojny i po jej zakończeniu. Również w legitymacji
kombatanckiej wnioskodawcy zawarty jest wpis o jego "pobycie w obozie dla internowanych w ZSRR". Pojęcia "obóz internowanych" używa ustawodawca w art. 3 pkt 1
ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. zaliczając pobyt w takim obozie do działalności kombatanckiej, o ile był spowodowany np. pełnieniem służby wojskowej w Wojsku Polskim
podczas działań wojennych, pełnieniem służby w polskich podziemnych formacjach i
organizacjach w okresie wojny 1939-45, pełnieniem służby wojskowej w armiach
sojuszniczych, a także sojuszniczych organizacjach ruchu oporu w okresie wojny 193945, jak również inną działalnością wymienioną w art. 1 ust. 2 omawianej ustawy.
"Internowanie" jest pojęciem, które wiąże się z wojną, bowiem "internować"
oznacza umieszczać przymusowo w miejscach odosobnienia, obozach cywilnych albo
wojskowych obywateli państw obcych (zwłaszcza nieprzyjacielskich) w czasie wojny
(tak: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych pod redakcją Władysława
Kopalińskiego - Wiedza Powszechna, Wydanie V, Warszawa 1968). Jak z
przytoczonego znaczenia wynika, internowanie jako stan faktyczny ma ograniczony do
okresu wojny zasięg czasowy, a ujmując rzecz historycznie - internowanie obywateli
polskich w b. ZSRR nie mogło mieć miejsca po zakończeniu wojny, czyli po 9 maja
1945 r. Po tej bowiem dacie obozy internowanych w rozumieniu ustawy o kombatantach (art. 3 pkt 1) i ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich
rodzin (art. 7 pkt 4), jak też w rozumieniu pojęcia "internowanie" nie mogły istnieć.
Niemniej niektórzy obywatele polscy osadzeni do tej pory w tych obozach, pozostali w
nich nadal mimo zakończenia wojny i nadal byli poddawani represjom. Ustawodawca,
uwzględniając tę prawdę historyczną, już w tytule ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. dał
temu wyraz, przyjmując jako oczywiste istnienie represji po zakończeniu wojny
("represje okresu powojennego"), a w art. 4 ust. 1 pkt 3 określił, że represje okresu
powojennego polegały na przebywaniu z przyczyn politycznych, religijnych i
narodowościowych w więzieniach i łagrach ZSRR oraz na przymusowych zesłaniach i
deportacji w ZSRR. Ze względów na znaczenie pojęcia "internowanie" ustawodawca nie
mógł wśród tych miejsc wymienić obozów internowanych, gdyż - o czym była mowa
wyżej - po zakończeniu wojny obozy te nie mogły istnieć.
W związku z tym zaświadczenie Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 9 września 1992 r., oparte częściowo także na informacjach władz
rosyjskich i radzieckich, stwierdzające przebywanie wnioskodawcy w obozie
internowanych od listopada 1944 r. do lutego 1946 r., gdy chodzi o czas po zakończeniu II wojny światowej, mówi o miejscu, które - z powodów wyżej przedstawionych - nie
było obozem internowanych. Powstaje zatem problem, który wymaga wyjaśnienia, czym
było miejsce, w którym wnioskodawca został osadzony. W tej kwestii ani Sąd
Wojewódzki, ani Sąd Apelacyjny nie przeprowadził postępowania dowodowego,
poprzestając na informacji zawartej we wskazanym wyżej zaświadczeniu. Tymczasem
jest to w sprawie konieczne i dopuszczalne.
W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 23 stycznia 1997 r., III ZP 9/96
(OSNAPiUS 1997 nr 11 poz. 181) Sąd Najwyższy stwierdził, że kombatant, mający w
legitymacji kombatanckiej zapis o "internowaniu" w ZSRR, może nabyć prawo do renty
inwalidzkiej wojennej, zaś w uzasadnieniu podniósł, że osadzenie polskich żołnierzy i
członków ruchu oporu w obozach należy uznawać za tożsame z pobytem w łagrach.
Osadzenie to dokonywane bowiem było z przyczyn politycznych, a obozy podlegały
nadzorowi NKWD (Głównego Zarządu do Spraw Jeńców Wojennych i Internowanych),
a następnie nadzorowi Wydziału Obozów Kontrolno-Filtracyjnych NKWD. Warunki życia
w nich były podobne do tych, jakie panowały w łagrach, zaś uwięzieni w tych obozach
polscy żołnierze i członkowie ruchu oporu byli zmuszani do niewolniczej, wyniszczającej
pracy. Obozy te służyły więc stosowaniu represji wobec osób osadzonych w nich z
przyczyn politycznych. W wymienionej uchwale Sąd Najwyższy podkreślił, że w myśl
art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach określenie statusu obozów, nazywanych
przez władze rosyjskie lub radzieckie "obozami dla internowanych", należy do
Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, który dokonuje
tego na podstawie opinii Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi
Polskiemu. Nie oznacza to wszakże, iż Kierownik powyższego Urzędu jest zwolniony od
ustalenia faktycznego charakteru obozów, w których osadzani byli obywatele polscy w
ZSRR po II wojnie światowej.
Przytoczone wcześniej rozważania i argumenty oraz główne wątki uchwały Sądu
Najwyższego, a zwłaszcza jej teza, pozwalają na następujące wnioski. Po pierwsze wpis w legitymacji kombatanckiej o "internowaniu" nie jest przeszkodą do nabycia przez
osobę represjonowaną po II wojnie światowej przez władze radzieckie z przyczyn
politycznych, religijnych i narodowościowych prawa do renty inwalidzkiej przewidzianej
w art. 9 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i
wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze zm.) w
związku z art. 12 ust. 1-4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz
niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.
U. Nr 17, poz. 75 ze zm.). Po drugie - wymieniony wpis w legitymacji kombatanckiej
osoby represjonowanej, jak i samą legitymację należy traktować jako jeden z dowodów
w sprawie świadczący o charakterze miejsca, w którym osoba zainteresowana
przebywała i o czasie tego pobytu, co oznacza że dopuszczalne jest przeprowadzenie
przez sąd innych dowodów zmierzających do wykazania faktycznego warunków pobytu
i charakteru obozu. Po trzecie - sąd, rozpoznając niekorzystną dla kombatanta (osoby
represjonowanej) decyzję organu rentowego w sprawie o rentę inwalidzką (potocznie
nazywaną "obozową"), powinien zbadać i ustalić warunki życia i pracy osoby
represjonowanej podczas jej pobytu w obozie i w zależności od tego wyniku
rozstrzygnąć, czym w istocie było miejsce przymusowego osadzenia osoby ubiegającej
się o rentę inwalidzką wojenną, a zwłaszcza, czy można je przyrównać do obozu
karnego zesłania, tj. łagru.
W uchwale z dnia 9 listopada 1993 r., II UZP 24/93 (OSNCP 1994 nr 6 poz. 124)
Sąd Najwyższy, rozważając zakres zastosowania ustawy z dnia 29 maja 1974 r. i
ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. wyraził pogląd, że druga z wymienionych ustaw ma
szerszy zakres oraz, że intencją ustawodawcy z niej wynikającą było potraktowanie w
jednakowy sposób wszystkich kombatantów. Natomiast w omawianej wcześniej
uchwale z dnia 23 stycznia 1997 r., III ZP 9/96, Sąd Najwyższy podkreślił, że w świetle
ustawy o kombatantach nie można przyjmować, że ustawodawca pozbawił uprawnień
do świadczeń z ustawy z dnia 29 maja 1974 r. tych kombatantów, którzy byli poddani w
ZSRR represjom już po zakończeniu wojny 1939-45.
Na przeciw wymienionym poglądom Sądu Najwyższego i oczekiwaniom wyszedł
ustawodawca dokonując zmiany art. 3 i 12 ustawy kombatanckiej ustawą z dnia 25
kwietnia 1997 r. o zmianie ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących
ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 68, poz. 435). Zmiana art.
3 jest istotna i polega na rozszerzeniu zakresu przedmiotowego pkt 1 art. 3 przez
zaliczenie do działalności kombatanckiej - obok pobytu w niewoli i obozach
internowanych - czasu przebywania w obozach podległych Głównemu Zarządowi do
Spraw Jeńców Wojennych i Internowanych (GKPWJ) NKWD (a od marca 1946 r. MDW
ZSRR) i w obozach podległych Wydziałowi Obozów Kontrolno-Filtracyjnych NKWD (a
od marca 1946 r. MWD ZSRR). W odniesieniu natomiast do pkt 2 art. 3 zmiana polega
na zastąpieniu pobytu "w więzieniach i obozach karnego zesłania (łagrach) w ZSRR, w
więzieniach i obozach będących pod nadzorem NKWD na terenie Polski" pobytem "w
więzieniach i poprawczych obozach pracy oraz poprawczych koloniach pracy podległych Głównemu Zarządowi Obozów i Kolonii Poprawczych (GUŁag) NKWD (a od marca
1946 r. MWD ZSRR)". Gdy zaś chodzi o art. 12 ustawy o kombatantach, omawiana
nowela przyjęła, że świadczenia pieniężne i inne uprawnienia przewidziane w ustawie z
dnia 29 maja 1974 r. przysługują osobom, które zostały zaliczone do jednej z grup
inwalidów wskutek inwalidztwa pozostającego w związku z pobytem we wszystkich
miejscach wymienionych w art. 3 oraz we wszystkich miejscach określonych w art. 4
ust. 1. Tak więc nowela do ustawy o kombatantach stworzyła w sposób jednoznaczny
podstawę do dochodzenia renty inwalidzkiej przez osoby, które z przyczyn politycznych,
religijnych i narodowościowych przebywały na przymusowych zesłaniach i deportacji w
ZSRR (jeżeli wskutek tego stały się inwalidami), czego do tej pory przepisy formalnie
nie przewidywały, jak również przez osoby, które przebywały w innych obozach niż
obozy internowanych.
Poczynione wyżej spostrzeżenia i uwagi wskazują na trafność zarzutów kasacji,
iż Sąd Apelacyjny wydając zaskarżony wyrok bez należytego wyjaśnienia sprawy i bez
przeprowadzenia dowodów co do istotnych okoliczności sprawy naruszył przepisy
prawa materialnego (art. 3 pkt 2 ustawy o kombatantach) oraz prawa procesowego (art.
232, art. 381 i art. 382 KPC), przy czym naruszenie tych ostatnich przepisów
rzeczywiście miało wpływ na wynik sprawy. Wobec tych uchybień Sąd Najwyższy na
podstawie art. 39313 § 1 KPC uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok
Sądu Wojewódzkiego i przekazał sprawę Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.