Social security obligation for foreign worker falls on employer until new regulation takes effect.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court reversed lower court decisions that denied social security coverage to a Polish worker employed abroad. The court found the employer liable because the mandatory obligation to pay contributions existed under the 1991 regulation until the new 1995 rules took effect. Since the employer failed to inform the worker of the new voluntary procedure, the worker remained covered by law during the employment period.
Regesto Legislator
Generato dall'IA§ 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 grudnia 1991 r.; Art. 75 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu; The employer remains liable for social security contributions for a worker employed abroad under the old regulation until the new regulation enters into force, and the worker is considered covered by law if the employer fails to inform them of the new voluntary procedure.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Wyrok z dnia 12 stycznia 2001 r.
II UKN 177/00
Obowiązek zgłoszenia i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne
pracownika skierowanego do pracy za granicą u pracodawcy zagranicznego na
podstawie umowy z jednostką kierującą, obciążał tę jednostkę do dnia 24
kwietnia 1995 r. (§ 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17
grudnia 1991 r. w sprawie szczegółowych zasad nabywania uprawnień i trybu
wypłat zasiłków z ubezpieczenia społecznego obywatelom polskim w związku
z zatrudnieniem za granicą u pracodawców zagranicznych, Dz.U. Nr 122, poz.
543 w związku z art. 75 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 1; obecnie jednolity tekst:
Dz.U. z 2001 r. Nr 6, poz. 56 ze zm.).
Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk,
Beata Gudowska (sprawozdawca).
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2001 r. sprawy z wniosku
Haliny K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. o objęcie
ubezpieczeniem, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego
w Gdańsku z dnia 24 listopada 1999 r. [...]
z m i e n i ł zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowego w
Gdańsku z dnia 14 stycznia 1999 r. [...] oraz decyzję Oddziału Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych w G. z dnia 12 marca 1998 r. [...] i ustalił, że Ryszard K. podlegał pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu od dnia 20 marca 1995 r.,
zasądził od organu rentowego na rzecz ubezpieczonej kwotę 100 zł (sto) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 2 kwietnia 1998 r. Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
w G. wstrzymał rentę rodzinną przyznaną Halinie K. po mężu Ryszardzie, zmarłym w
dniu 13 października 1995 r. wskutek wypadku przy pracy na statku u zagranicznego
pracodawcy. Decyzja ta stanowiła konsekwencję wydania w dniu 12 marca 1998 r.
decyzji odmawiającej objęcia Ryszarda K. ubezpieczeniem społecznym w okresie od
1 sierpnia do 31 października 1995 r. Podstawą odmowy zaś było stwierdzenie, że
zmarły nie przystąpił do dobrowolnego ubezpieczenia w sposób uregulowany przepisem § 2 ust. 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 31 marca
1995 r. w sprawie trybu dokonywania wpłat na Fundusz Pracy, opłacania składek na
ubezpieczenie społeczne oraz szczegółowych zasad nabywania uprawnień i trybu
wypłat zasiłków z ubezpieczenia społecznego obywatelom polskim zatrudnionym u
pracodawców zagranicznych (Dz.U. Nr 38, poz. 192), lecz został objęty ubezpieczeniem na skutek zgody Dyrektora Oddziału z dnia 8 lutego 1996 r. na opłacenie składek po jego śmierci przez żonę występującą o rentę rodzinną, następnie cofniętej.
Halina K. odwołała się od decyzji z dnia 12 marca 1998 r. podnosząc, że przy
zawarciu umowy zlecenia pośrednictwa z Morską Agencją “G.” w dniu 15 marca
1995 r. jej mąż nie mógł dobrowolnie przystąpić do ubezpieczenia społecznego, ponieważ z naruszeniem przepisu art. 42 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r.
o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 1) nie został
poinformowany o zmianie zasad realizacji ubezpieczenia i w swoim mniemaniu był
objęty ubezpieczeniem społecznym tak, jakby pracował w kraju.
Sąd Okręgowy w Gdańsku wyrokiem z dnia 14 stycznia 1999 r. odwołanie oddalił. Ustalił, że Ryszard K. w dniu 15 marca 1995 r. zawarł umowę zlecenia z Morską Agencją “G.”, spółką z o.o., jako jednostką kierującą do pracy za granicą. W wyniku tego pośrednictwa zatrudnił się na okres siedmiu miesięcy od dnia 28 marca 1995
r. na statku “L.S.”. Sąd stwierdził, że w związku z pouczeniem wynikającym z treści
umowy oraz osobnego oświadczenia, mąż ubezpieczonej wiedział, iż okres zatrudnienia za granicą będzie zaliczony do okresów składowych tylko pod warunkiem
opłacenia przez niego składki na ubezpieczenie społeczne, a mimo to w czasie pracy
za granicą, trwającej do dnia jego zgonu w podróży morskiej, nie występował do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o objęcie ubezpieczeniem społecznym.
W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy, stosując przepis art. 48 ustawy o z dnia 14
grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, stwierdził, że nie został
spełniony przewidziany w nim warunek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, konieczny do nabycia prawa do świadczeń z tytułu wypadku przy pracy w trakcie
zatrudnienia obywatela polskiego za granicą u pracodawcy zagranicznego. Co wię-
cej, przyjął, że obowiązek ten zaniedbał sam pracownik, obciążony nim z mocy rozporządzenia z dnia 31 marca 1995 r. znajdującego zastosowanie w sprawie, przy
wykluczeniu zastosowania przepisów rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie szczegółowych zasad nabywania uprawnień i trybu wypłat zasiłków z ubezpieczenia społecznego obywatelom polskim w
związku z zatrudnieniem za granicą u pracodawców zagranicznych (Dz.U. Nr 122,
poz. 543), według których obowiązek składkowy ciążył na jednostce kierującej.
Ostatecznie, Sąd pierwszej instancji oddalił odwołanie wyrokiem z dnia 14 stycznia
1999 r.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 24 listopada 1999 r. oddalił apelację ubezpieczonej. Uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i w całości podzielił stanowisko prawne skutkujące oddaleniem odwołania. Przyjął
za niesporną okoliczność, że zmarły mąż ubezpieczonej jako marynarz zatrudniony u
armatora zagranicznego nie podlegał dobrowolnemu ubezpieczeniu społecznemu.
Jednocześnie stwierdził brak ubezpieczenia na podstawie art. 1 ustawy z dnia 14
grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40,
poz. 267 ze zm.), konstatując, że jest ona uzależnione od przystąpienia do ubezpieczenia i opłacenia składek przez pracownika. Sąd odrzucił sugerowany przez skarżącą pogląd, że do czasu wydania przepisów wykonawczych (rozporządzenia z dnia
24 kwietnia 1995 r.) ubezpieczenie nie miało charakteru dobrowolnego, mimo wejścia w życie z dniem 1 stycznia 1995 r. przepisu art.48 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. W związku z tym nie uznał istnienia po stronie jednostki
kierującej, zawierającej umowę zlecenia w dniu 15 marca 1995 r., obowiązku zgłoszenia do ubezpieczenia i opłacania składek, wynikającego z rozporządzenia z dnia
17 grudnia 1991 r., wydanego na podstawie delegacji wypływającej z poprzedniej
ustawy o zatrudnieniu i bezrobociu - z dnia 16 października 1991 r. (Dz.U. Nr 106,
poz. 457 ze zm.) jako sprzecznych z tą ustawą.
Kasacja ubezpieczonej oparta została na podstawie naruszenia prawa materialnego - § 2 rozporządzenia z dnia 17 grudnia 1991 r. przez odmowę jego zastosowania, a w konsekwencji przyjęcie wynikającego z § 2 pkt 4 rozporządzenia z dnia
31 marca 1995 r. braku obowiązku jednostki kierującej zgłoszenia do ubezpieczenia
społecznego i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne za pracownika, z którym zawarła w dniu 15 marca 1995 r. umowę o skierowanie do pracy za granicą u
pracodawcy zagranicznego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 48 i 47 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i
przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 1 ze zm.), udokumentowane
okresy zatrudnienia obywateli polskich za granicą u pracodawców zagranicznych
zaliczane są do okresów pracy w Polsce w zakresie uprawnień pracowniczych pod
warunkiem opłacania składek na Fundusz Pracy, natomiast do okresów składkowych
w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, o
ubezpieczeniu społecznym oraz o świadczeniach pieniężnych z tytułu wypadków
przy pracy i chorób zawodowych, pod warunkiem opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Okres zatrudnienia obywateli polskich za granicą jest traktowany jak
okres zatrudnienia w Polsce od dnia zawiadomienia właściwego terytorialnie wojewódzkiego urzędu pracy o podjęciu pracy za granicą i przystąpienia do płatności
składki na Fundusz Pracy w wysokości 12% przeciętnego wynagrodzenia za każdy
miesiąc tego zatrudnienia oraz zawiadomienia właściwego terytorialnie oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o podjęciu pracy za granicą i przystąpienia do opłacania składki na ubezpieczenie społeczne w wysokości ustalonej jak dla pracowników w kraju od zadeklarowanej kwoty, nie niższej jednak od przeciętnego wynagrodzenia. Jednostka kierująca ma obowiązek poinformować osobę kierowaną do pracy
za granicą o przysługujących jej uprawnieniach odnośnie do zaliczalności okresu
pracy za granicą. Tryb dokonywania wpłat na Fundusz Pracy oraz opłacania składek
na ubezpieczenie społeczne przewidzianych w ustawie został ustalony w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, wydanym w wykonaniu delegacji z art. 49
ust. 1 pkt 2 wymienionej ustawy (w brzmieniu ówcześnie obowiązującym), które pochodzi z dnia 31 marca 1995 i obowiązuje od dnia 25 kwietnia 1995 r. Minister postanowił w nim (§ 29), że obywatel polski, zatrudniony za granicą na podstawie
umowy zawartej bezpośrednio lub za pośrednictwem jednostki kierującej z pracodawcą zagranicznym, zawiadamia oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, właściwy ze względu na miejsce zamieszkania w Polsce, o przystąpieniu do opłacania
składki, i począwszy od tego miesiąca opłaca składkę na ubezpieczenie społeczne.
Przed wejściem w życie rozporządzenia z dnia 31 marca 1995 r. kwestia opłacania składek w kraju z tytułu ubezpieczenia za granicą uregulowana była rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie
szczegółowych zasad nabywania uprawnień i trybu wypłat zasiłków z ubezpieczenia
społecznego obywatelom polskim w związku z zatrudnieniem za granicą u pracodawców zagranicznych (Dz.U. Nr 122, poz. 543), wydanym na podstawie art. 49 ust.
1 pkt 2 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu (Dz.U. Nr
106, poz. 457, z 1992 r. Nr 21 ze zm.). Według § 2 tego rozporządzenia, zgłoszenia
do ubezpieczenia społecznego i opłacania składek dokonywała jednostka kierująca
w trybie i terminach określonych dla opłacania składek na ubezpieczenie społeczne
pracowników.
Na tle stanu faktycznego niniejszej sprawy, w której spór sprowadza się do
oceny podlegania ubezpieczeniu przez męża ubezpieczonej w czasie jego pracy za
granicą u pracodawcy zagranicznego, zasadnicze znaczenie ma nie ustawowa
zmiana sposobu ubezpieczenia z obowiązkowego na dobrowolne, lecz ustalenie jaki
przepis regulował tryb opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w dacie zawarcia umowy zlecenia między Ryszardem K. a Morską Agencją “G.” sp. z o.o. (w
dniu 15 marca 1995 r.). Sąd drugiej instancji, przyjmując jako podstawę unormowania warunków ubezpieczenia społecznego rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki
Socjalnej z dnia 31 marca 1995 r., nie dostrzegł, że zostało ono wydane już po zawarciu umowy o zatrudnienie za granicą i obowiązuje od dnia 25 kwietnia 1995 r.,
bez mocy wstecznej, a więc nie znajduje zastosowania w sprawie. Przed jego wejściem w życie tryb opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, w wypadkach
objętych sporem, był regulowany w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej
z dnia 17 grudnia 1991 r. Rozporządzenie to jednak - jak trafnie dostrzegł Sąd Apelacyjny - zachowało po dniu 1 stycznia 1995 r. moc obowiązującą pod warunkiem
niesprzeczności z ustawą o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (art. 75
ustawy). Obowiązywanie tego rozporządzenia pod rządem ustawy o zatrudnieniu i
przeciwdziałaniu bezrobociu przyjmował Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
w komunikacie z dnia 30 maja 1995 r. (Dz.Urz. ZUS Nr 5, poz. 19), lecz Sąd Apelacyjny odmówił jego zastosowania, stwierdzając sprzeczność tego aktu prawnego z
ustawą o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Twierdzenie to nie jest trafne.
Sąd drugiej instancji, podnosząc, że przepis art. 49 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu dopuszcza wyłącznie ubezpieczenie dobrowolne z tytułu wykonywania zatrudnienia za granicą u pracodawcy zagranicznego, pominął, że jego
treść ogranicza się do upoważnienia ministra właściwego do spraw pracy do określenia w drodze rozporządzenia trybu dokonywania wpłat na ubezpieczenie społeczne
(ust. 1). Należy zauważyć również, że wymieniona ustawa nie wskazuje podmiotu
zobowiązanego do opłacania składek, przy czym w art. 48, w sposób zasadniczo nie
odbiegający od poprzedniego uregulowania (w art. 48 ustawy o zatrudnieniu i bezrobociu), uzależnia zaliczenie takiego okresu zatrudnienia od opłacenia składek w Polsce. Dlatego też ustawa ta nie pozostaje w opozycji do wydanego na podstawie poprzedniej ustawy rozporządzenia wykonawczego. W oczywistej sprzeczności pozostają względem siebie tylko rozporządzenia wykonawcze wydane na podstawie
omawianych ustaw. Obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne wynika z aktów prawnych określających podmioty stosunku publicznoprawnego, jaki
łączy je z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych, co oznacza, że nie może być dowolnie modyfikowany. Dotyczy to również określenia podmiotów obowiązanych do
płacenia składek na ubezpieczenia społeczne. Należy więc przyjąć, że obowiązek
zgłoszenia i opłacania składki na ubezpieczenie społeczne pracownika skierowanego
do pracy za granicą u pracodawcy zagranicznego na podstawie umowy z jednostką
kierującą obciążał tę jednostkę do dnia 24 kwietnia 1995 r. na podstawie § 2 rozporządzenia z dnia 17 grudnia 1991 r. w związku z art. 75 ustawy z dnia 14 grudnia
1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu - do czasu wejścia w życie rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 31 marca 1995 r. Do tego dnia
pracownik, za którego składka była opłacana, nie przystępował do ubezpieczenia
społecznego, lecz był nim objęty z mocy prawa jako zatrudniony w trybie art. 47 ust.
2 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Dopiero po zmianie zasad
opłacania składek w związku z wydaniem rozporządzenia z marca 1995 r. możliwe i
konieczne stało się odpowiednie pouczenie pracownika zawierającego umowę zlecenie i uzyskanie jego decyzji co do kontynuacji ubezpieczenia. Takiego obowiązku
wobec Ryszarda K. jednostka kierująca nie dopełniła, albowiem zasadniczą wątpliwość budzi fakt przytoczenia przez nią w pouczeniu o dobrowolnym ubezpieczeniu z
dnia 15 marca 1995 r. treści przepisów rozporządzenia w tej dacie jeszcze nie wydanego.
Wymaga również podkreślenia, że po odmowie zastosowania przepisów rozporządzenia z dnia 17 grudnia 1991 r. nie mogło - choć tak przyjął Sąd Apelacyjny nastąpić zastosowanie przepisów rozporządzenia wydanego w dniu 31 marca 1995
r. W takim wypadku poszukiwanie regulacji, według której miałyby być opłacane
składki w okresie od dnia 1 stycznia do 25 kwietnia 1995 r. napotykałoby na stwierdzenie luki w prawie, bez możliwości wypełnienia jej w drodze analogii, albowiem w
najbardziej zbliżonym materią rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 29 stycznia
1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330
ze zm.) brak przepisu dotyczącego opłacania składek z tytułu zatrudnienia za granicą.
Mając to wszystko na względzie, Sąd Najwyższy ocenił, że podniesiona w kasacji podstawa naruszenia przepisów prawa materialnego przez zastosowanie przepisu nie obowiązującego w dacie nawiązania stosunku zlecenia zatrudnienia za granicą, a nawet w dacie podjęcia tego zatrudnienia, jest usprawiedliwiona.
W związku z tym Sąd Najwyższy - na podstawie art. 39315 KPC w brzmieniu
sprzed dnia 1 lipca 2000 r. - zmienił zaskarżony wyrok ustalając pozostawanie Ryszarda K. w ubezpieczeniu społecznym w czasie jego pracy za granicą u pracodawcy zagranicznego. Orzeczenie o zwrocie kosztów postępowania wynika z art. 98
KPC.