Supreme Court allows pension claim by counting farm work during school holidays if over half-time.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the Social Insurance Office's cassation appeal, upholding the lower court's decision to grant the pensioner an emirity. The court ruled that farm work performed during school holidays counts toward the pension qualification period if it exceeded half the standard workday. This interpretation clarifies that seasonal assistance in family farms satisfies the statutory requirement for pension accrual.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 10 ust. 3 w związku z art. 6 ust. 2 lit. a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; work performed in a farm after age 16 and before January 1, 1983, exceeding half the standard workday, is considered for pension rights even if done during school holidays.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Wyrok z dnia 19 grudnia 2000 r.
II UKN 155/00
Przy ustaleniu prawa do emerytury uwzględnia się okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, świadczonej przed dniem 1
stycznia 1983 r. w wymiarze przekraczającym połowę pełnego wymiaru czasu
pracy, także w czasie wakacji szkolnych (art. 10 ust. 3 w związku z art. 6 ust. 2
lit. a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.).
Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Beata Gudowska
(sprawozdawca), Maria Tyszel.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2000 r. sprawy z wniosku
Luby S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o zaliczenie okresu pracy w gospodarstwie rolnym i emeryturę, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 12 stycznia 2000 r. [...]
o d d a l i ł kasację.
Uzasadnienie
Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. odmówił Lubie S. przyznania
emerytury na podstawie art. 29 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach
i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.),
uznając za udowodnione 29 lat, 2 miesiące i 9 dni okresów ubezpieczenia. Nie
uwzględnił okresu od dnia 15 kwietnia 1960 r. do dnia 30 listopada 1963 r., przyjąwszy, że równolegle z uczęszczaniem do Technikum Ekonomicznego w B. nie mogła
pracować w gospodarstwie rolnym rodziców codziennie, co najmniej w wymiarze
połowy powszechnie obowiązującego czasu pracy. Według ustaleń Sądu pierwszej
instancji, opartych na zeznaniach przesłuchanych w sprawie świadków, stale i w wymiarze ponad 4 godzin dziennie ubezpieczona pracowała natomiast w tym gospodarstwie w czasie wakacji, czyli w okresach od dnia 25 czerwca do dnia 30 sierpnia
w latach 1960-63. Okres ten uzupełnił staż ubezpieczenia do wymaganych 30 lat,
przeto Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 29 października 1999 r. zmienił zaskarżoną
decyzję i przyznał Lubie S. emeryturę. Wyrokiem z dnia 12 stycznia 2000 r. Sąd
Apelacyjny w Białymstoku oddalił apelację Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przyjąwszy, w oparciu o ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, że wykonywanie pracy w gospodarstwie rolnym w wymiarze co najmniej połowy normy czasu
pracy pozwala na uznanie jej za okres składkowy.
W kasacji Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o zmianę wyroku
Sądu Apelacyjnego, zarzucając naruszenie art. 10 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 29 pkt
1 ustawy o emeryturach i rentach przez przyjęcie, że pomoc w gospodarstwie rolnym
w czasie wakacji podlega zaliczeniu jako okres zatrudnienia wymagany do uprawnień emerytalnych. Na uzasadnienie niewłaściwego zastosowania wskazanych przepisów skarżący przytoczył pogląd Sądu Najwyższego zawarty w wyroku z dnia 13
stycznia 1998 r., II UKN 433/97 (OSNAPiUS 1998 nr 22, poz. 668). Zdaniem skarżącego, pogląd ten zachowuje swe znaczenie w obecnym stanie prawnym i Sąd Apelacyjny powinien był kierować się nim przy stosowaniu wskazanych w kasacji przepisów prawa materialnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sąd drugiej instancji ustalił, że ubezpieczona wykonywała pracę w letnich
miesiącach wakacyjnych w wymiarze czasu nie mniejszym niż 4 godziny dziennie.
Ustalenie to nie zostało w kasacji zakwestionowane, co powoduje, że Sąd Najwyższy
jest nim związany (art. 39315 KPC in fine w brzmieniu sprzed dnia 1 lipca 2000 r.). W
konsekwencji spór sprowadza się do możliwości uwzględnienia okresu wykonywania
tej pracy przed dniem 1 stycznia 1983 r. jako okresu składkowego określonego w art.
10 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych.
W wyroku z dnia 13 stycznia 1998 r., II UKN 433/97, Sąd Najwyższy wprawdzie wypowiedział jasno pogląd o niezaliczalności pracy w gospodarstwie rolnym
rodziców wykonywanej podczas wakacji przez dziecko uczęszczające do szkoły, a
skarżący organ rentowy, powołując się na ten pogląd w kasacji, twierdził, że zachował on aktualność na gruncie przepisu obowiązującego od dnia 1 stycznia 1999 r., to
jednak Sąd Najwyższy w składzie orzekającym uznał pomocniczość tego orzeczenia
w rozstrzygnięciu niniejszego sporu za wątpliwą. Dostrzegł bowiem, że Sąd
Najwyższy nie przytoczył na uzasadnienie jego tezy argumentów prawnych, a z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych nie wynikało, jaki był charakter pracy
świadczonej podczas wakacji przez uczące się dziecko rolnika. Tymczasem na tle
stosowania przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1999 r. odnośnie do
kryteriów przypisywanych pracy w gospodarstwie jako okresowi uwzględnianemu w
stażu ubezpieczenia pracowniczego właśnie charakterowi tej pracy przypisywano
znaczenie decydujące.
Możliwość uwzględniania okresów pracy w gospodarstwie rolnym powstała od
dnia 1 stycznia 1983 r. tylko w odniesieniu do okresu wymaganego do przyznania
świadczeń z ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników
indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268). Dotyczyła pracy domownika w gospodarstwie rolnym przekazanym następcy lub Skarbowi Państwa. Od
dnia 1 stycznia 1990 r. przepisowi art. 17 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych nadana została treść (por. jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 24,
poz. 133 ze zm.), według której okres pracy w każdym gospodarstwie rolnym, przypadający przed 1 lipca 1977 r., lecz po ukończeniu 16 lat, stał się zaliczalny do
okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim, wymaganych do uzyskania prawa do rolniczej emerytury lub renty inwalidzkiej oraz do okresu zatrudnienia wymaganego do emerytury lub renty w myśl przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.
W związku z wprowadzeniem - przepisem art. 93 ustawy z dnia 20 grudnia
1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7,
poz. 25) od dnia 1 stycznia 1991 r. do ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) - przepisu
art. 131, zaliczalność pracy w gospodarstwie rolnym dotyczyła okresów sprzed objęcia rolników ubezpieczeniem społecznym. Po dniu 15 listopada 1991 r., gdy materię
tę uregulował art. 5 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i
rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr
104, poz. 450 ze. zm.), zaliczeniu uległy także okresy pracy w gospodarstwie rolnym
po ukończeniu 16 roku życia, przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r.
Na tle art. 5 ustawy o rewaloryzacji zaznaczył się podział okresów uwzględnianych jak okresy składkowe (już tylko przy ustalaniu prawa do świadczeń zależnych od stażu ubezpieczenia) na okresy objęte ubezpieczeniem społecznym rolni-
ków, wymienione w punkcie 1 tego artykułu, oraz okresy, których przed tym dniem
ubezpieczenie nie obejmowało. W punkcie 2 tego przepisu chodziło o okres prowadzenia gospodarstwa rolnego, czyli bycia rolnikiem przed 1 lipca 1977 r., a w punkcie
3 o okres pracy w gospodarstwie rolnym wynikający przed dniem 1 stycznia 1983 r. z
innego statusu niż status rolnika.
Ponieważ od dnia 1 stycznia 1983 r. w ustawie o ubezpieczeniu społecznym
rolników indywidualnych wprowadzone zostało ubezpieczenie społeczne domowników rolnika, czyli osób bliskich rolnikowi, pracujących w jego gospodarstwie i dla których praca ta stanowiła główne źródło utrzymania, w orzecznictwie zarysował się pogląd o możliwości i zasadności łącznego zastosowania kryteriów przyjętych w art. 2
ust. 2 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent oraz w przepisie art. 6 ustawy z dnia 20
grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Pogląd ten opierał się na
przyjęciu, że przepisy te, zwłaszcza gdy chodzi o domowników rolnika, wyraźnie do
siebie nawiązują i na założeniu, że zastosowanie w ramach systemu prawa ubezpieczeniowego analogii iuris nie może być uznane za naruszenie prawa materialnego
(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1997 r., II UKN 96/96,
OSNAPiUS 1997 nr 23, poz. 473). Równolegle prezentowany był też pogląd
przeciwny (w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II UKN 230/98,
OSNAPiUS 1999 nr 20, poz. 657), według którego kryteria wymagane dla objęcia
ubezpieczeniem społecznym rolników mogą być stosowane dopiero po ich wprowadzeniu, a więc wyłącznie do ubezpieczenia istniejącego po dniu 1 stycznia 1983 r.
Po tych uwagach należy stwierdzić, że treść przepisu art. 10 ust.1 pkt 3
ustawy o emeryturach i rentach nie odbiega zasadniczo od poprzedniego unormowania; jest kontynuacją regulacji art. 5 ustawy o rewaloryzacji, z odpowiednikiem w
art. 20 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym
rolników, toteż nierozstrzygnięta wątpliwość co do charakteru pracy w gospodarstwie
rolnym uwzględnianej w stażu ubezpieczenia pracowniczego wymaga zadecydowania na gruncie systemu ubezpieczeń społecznych obowiązującego od dnia 1
stycznia 1999 r. - czy chodzi o wymagania stawiane okresom składkowym lub okresom, w których nie istniał obowiązek opłacania składek (por. art. 6 i 7 ustawy o emeryturach i rentach), uwzględnianych ramach systemu pracowniczego ubezpieczenia
społecznego, czy o wymagania wiążące się z ubezpieczeniem domowników rolnika
w systemie ubezpieczenia społecznego rolników, ewentualnie z obydwu tych systemów łącznie.
W rozważeniu tego problemu zasadnicze znaczenie należy przypisać odrębności systemów ubezpieczenia społecznego na podstawie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze
zm.) i ubezpieczenia społecznego rolników, które zostały oparte na odmiennych zasadach podlegania ubezpieczeniu, finansowania i udzielania świadczeń. W związku
z tym przepisy zawarte w tych ustawach, normujące możliwość wzajemnego
uwzględniania okresów ubezpieczenia, należy uznać za przepisy szczególne (co
ujawnia się w art. 20 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz w art.
10 ust. 3 oraz art. 56 ustawy o emeryturach i rentach), które wymagają ścisłego interpretowania i ostrożnego stosowania. Prostą wobec tego konsekwencją jest przyjęcie, że okres pracy w gospodarstwie rolnym według ustawy o emeryturach i rentach,
mimo że nie jest okresem pracy sensu stricto, a przez podkreślenie, że chodzi o
pracę po 16 roku życia, nawiązuje do okresu pracy w gospodarstwie rolnym wykonywanej przez domowników rolnika, czyli osoby mu bliskie, nie może być uważany za
przewidziany w art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników okres
ubezpieczenia społecznego domownika, zwłaszcza że sporne okresy pracy w gospodarstwie rolnym przed dniem 1 stycznia 1983 r. nie były okresami podlegania
ubezpieczeniu społecznemu i nie była za nie opłacana składka na ubezpieczenie.
Przeciwko takiemu pojmowaniu okresu pracy w gospodarstwie rolnym przemawia także to, że przepis art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach nie jest
wyraźnie adresowany do osób objętych ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy w
gospodarstwie rolnym (domowników) ani do osób zatrudnionych w gospodarstwie
rolnym na podstawie umowy o pracę (pracowników); reguluje kwestie stażu emerytalnego wymaganego od innych ubezpieczonych niż rolnicy, w którym okres pracy w
gospodarstwie rolnym jest okresem zaliczanym wprost, niezależnie od uregulowań z
ustawy o ubezpieczeniu społecznym, i traktowanym jak okres składkowy (por. art. 10
ust. 1 ustawy). Implikuje to stwierdzenie niedopuszczalności stosowania (przez analogię) wobec osoby, o której mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach, kryteriów objęcia ubezpieczeniem domowników rolnika na podstawie art. 6 ust.
2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. W szczególności chodzi o warunek pozostawania we wspólnocie gospodarczej z rolnikiem i
stałości wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Na tym etapie rozważań należy
przyjąć, że żadnego znaczenia dla uwzględnienia okresu pracy w gospodarstwie
rolnym nie ma zamieszkiwanie w gospodarstwie rolnym ani wykonywanie pracy stałe
czy tylko sezonowe, np. w czasie wakacji.
Wyłączenie przesłanek ubezpieczenia rolniczego pociąga za sobą jednak konieczność zajęcia, na gruncie systemu ubezpieczenia społecznego obowiązującego
od dnia 1 stycznia 1999 r., stanowiska wobec zagadnienia, czy pracy w gospodarstwie rolnym, o której mowa w art. 10 ust.1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach,
stawiane są jakiekolwiek inne warunki. Rodzi się tu niejasność wynikająca z tego, że
powołany przepis - zresztą tak, jak poprzednie - nie wyznacza rozmiaru świadczonej
pracy, podczas gdy art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach do uwzględnienia okresów pracy przed dniem 15 listopada 1991 r. wymaga, aby praca wykonywana była w wymiarze co najmniej połowy pełnego wymiaru czasu pracy. Wątpliwość ta
została usunięta licznymi orzeczeniami Sądu Najwyższego zapadłymi w poprzednim
stanie prawnym, w których jako przesłankę zaliczenia okresu pracy w gospodarstwie
rolnym po ukończeniu 16 roku życia, a przed objęciem ubezpieczeniem społecznym,
przyjmowano ten właśnie wymiar pracy - przekraczający 4 godziny dziennie (por. np.
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1997 r., II UKN 96/96 OSNAPiUS 1997 nr
23, poz. 473; z dnia 7 listopada 1997 r., II UKN 318/97, OSNAPiUS 1998 nr 16, poz.
491; z dnia 13 listopada 1998 r., II UKN 299/98, OSNAPiUS 1999 nr 24, poz. 799; z
dnia 9 listopada 1999 r., II UKN 190/99, OSNAPiUS 2001 nr 4, poz. 122, czy wyrok z
dnia 10 maja 2000, II UKN 535/99, nie publikowany).
W konsekwencji, przedstawiony stan prawny i poglądy Sądu Najwyższego
zawarte w orzeczeniach, które zachowały aktualność co do oceny zaliczalności pracy
w gospodarstwie rolnym do stażu emerytalnego, prowadząc do konkluzji, że jeżeli
praca w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, świadczona była przed
dniem 1 stycznia 1983 r. w wymiarze przekraczającym połowę pełnego wymiaru
czasu pracy, to przy ustalaniu prawa do emerytury uwzględnia się ten okres także,
gdy przypadał w czasie wakacji szkolnych (art. 10 ust. 3 w związku z art. 6 ust. 2 lit. a
ustawy o emeryturach i rentach). Odnosząc to stwierdzenie do ustaleń Sądu Apelacyjnego co do rozmiaru czasu pracy ubezpieczonej w gospodarstwie rolnym rodziców w okresie wakacji przypadających w latach 1960-63 od 25 czerwca do 30 sierpnia, należy - choćby praca ta stanowiła tylko udział (pomoc) w wykonywaniu typowych obowiązków domowych zwyczajowo wymaganych od dziecka będącego członkiem rolniczej wspólnoty rodzinnej - zaaprobować stanowisko, że spełniała kryteria
wystarczające do uwzględnienia jej okresu w pracowniczym stażu emerytalnym.
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy nie znalazł usprawiedliwionych
podstaw kasacji i oddalił ją na podstawie art. 39312 KPC w brzmieniu obowiązującym
przed dniem 1 lipca 2000 r.