Supreme Court overturned lower court ruling on social security contributions for employees working abroad under mutual agreement.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court overturned the appellate court's decision that exempted the employer from social security contributions for employees working abroad. The lower court had ruled that voluntary travel agreements for construction work did not constitute official business trips requiring social security payments. The court agreed, noting that such arrangements lack the mandatory nature of official delegations required by law.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 775 § 1 k.p.; Art. 108 § 2 k.p.c.: When an employee voluntarily agrees to work abroad under a mutual understanding rather than a mandatory official delegation, the travel does not qualify as an official business trip under Article 775 § 1 of the Code of Civil Procedure, and thus social security contributions do not apply.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt II UK 87/12
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 8 listopada 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)
SSN Zbigniew Hajn
SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwo Usług Metalowo-Budowlanych D.-B. Sp. z
o.o. w Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych
przy udziale zainteresowanych: S. S. i in. , o składki na ubezpieczenie społeczne,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 listopada 2012 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 8 listopada 2011 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 21 marca 2011 r. Sąd Okręgowy zmienił decyzje Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych z 17 i 20 kwietnia 2009 r. i ustalił, że nie zachodzi
obowiązek zapłaty składek na ubezpieczenia społeczne przez Przedsiębiorstwo
Usług Metalowo-Budowlanych D.-B.Spółka z o.o. (zwane dalej wnioskodawcą) z
tytułu wypłat obejmujących diety i ryczałty za noclegi delegowanych do pracy poza
granicami kraju pracowników – […] (zwanych dalej zainteresowanymi). Podstawę
rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia.
Wnioskodawca w latach 2006-2008 zawierał umowy o pracę z osobami z
różnych regionów Polski. Do osób tych należeli również zainteresowani, których
łączyły z wnioskodawcą umowy o pracę na czas nieokreślony na stanowiskach
murarza i murarza-cieśli. W umowach tych miejsce wykonywania pracy określono
„na prowadzonych przez pracodawcę miejscach budów w obrębie Z." Po zawarciu
umów o pracę zainteresowani pracowali w Z., a następnie w Belgii, na co
dobrowolnie
wyrazili
zgodę.
Praca
zainteresowanych
miała
miejsce
w
następujących okresach: S. S. - od 16 czerwca 2006 r. do 12 kwietnia 2008 r., w
tym od 1 sierpnia do 22 grudnia 2006 r. oraz od 8 stycznia do 23 lutego 2007 r. na
terenie Belgii; M. S. - od 4 lutego do 30 listopada 2008 r., w tym na terenie Belgii od
18 lutego do 14 marca 2008 r.; P. S. - od 26 października 2005 r. do 30 kwietnia
2006 r., w tym od 7 listopada do 23 grudnia 2005 r. na terenie Belgii; J. S. - od 14
stycznia do 23 maja 2008 r.; w tym na terenie Belgii od 18 lutego do 30 kwietnia
2008 r.; H. S. - od 11 września 2006 r. do 30 kwietnia 2008 r., w tym od 8 do 31
stycznia 2007 r., od 7 do 18 stycznia 2008 r. oraz od 5 lutego do 14 marca 2008 r.
na terenie Belgii; P. P. - od 16 września do 29 października 2005 r., w tym na
terenie Belgii od 26 września do 28 października 2005 r.; M. G. - od 16 września
2005 r. do 31 maja 2006 r., w tym od 26 września do 27 listopada 2005 r. na terenie
Belgii. Wnioskodawca uzyskiwał od zainteresowanych uprzednią zgodę na
świadczenie pracy w Belgii oraz informował ich o przysługujących z tytułu
skierowania do pracy poza granicami kraju świadczeniach, obejmujących zwrot
kosztów przejazdu, zakwaterowanie i wypłatę diet.
W tak ustalonym stanie faktycznym i powołując się na art. 18 ust. 1 ustawy z
13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U.
z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa systemowa)
oraz § 2 ust. 1 pkt 15 i 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia
18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania postawy wymiaru
składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze
zmianami, zwanego dalej rozporządzeniem), Sąd Okręgowy stwierdził, że pierwszy
z powołanych przepisów rozporządzenia stanowi o wyłączeniu z podstawy wymiaru
składek diet i innych należności z tytułu podróży służbowej pracownika, drugi
natomiast
zezwala
na
wyłączenie
z
podstawy
wymiaru
składek
części
wynagrodzenia pracowników zatrudnionych za granicą u polskich pracodawców, w
wysokości równej równowartości diety przysługującej z tytułu podróży służbowej
poza granicami kraju, za każdy dzień pobytu. Sąd pierwszej instancji, odwołując się
do orzecznictwa Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 30 maja 2001 r., I PKN 424/00,
OSNAPiUS 2003 nr 7, poz. 172) i Trybunału Konstytucyjnego (wyrok z dnia 4
października 2005 r., K 36/03, OTK-A 2005 nr 9, poz. 98), wskazał, że podróżą
służbową jest każdy wyjazd pracownika na polecenie pracodawcy poza
miejscowość, w której znajduje się siedziba pracodawcy lub poza stałe miejsce
pracy - w celu wykonywania zadania służbowego, a podróżą służbową poza
granice kraju - wykonywanie zadania określonego przez pracodawcę, poza
miejscowością, w której znajduje się stałe miejsce pracy pracownika. Sąd
Okręgowy stwierdził wreszcie, że wszyscy zainteresowani byli pracownikami
wnioskodawcy nie tylko w okresach pracy na terenie Belgii, ale również wcześniej i
później, wykonując obowiązki pracownicze na terenie Polski. Nie można więc
mówić w ich przypadku o pracy za granicą u polskiego pracodawcy. W tym
wypadku mamy bowiem do czynienia z pracownikami zatrudnionymi w polskim
zakładzie pracy, u polskiego pracodawcy - oddelegowanymi służbowo do pracy w
Belgii. W ramach delegacji wnioskodawca zapewniał zainteresowanym nocleg i
obciążały go diety, których wartość - zgodnie z § 2 pkt 15 rozporządzenia - nie
stanowi podstawy wymiaru składek.
Wyrokiem z dnia 8 listopada 2011 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu
rentowego od powyższego wyroku, podzielając ustalenia i ocenę prawną Sądu
pierwszej instancji i dodatkowo wskazując, że z uwagi na rodzaj prowadzonej
działalności wnioskodawca przewidywał możliwość wykonywania zleceń poza
granicami
kraju
i
stąd
konieczność
dysponowania
grupą
pracowników
przygotowanych do wykonywania pracy poza jej stałym miejscem i wprowadzenia
do umów odpowiednich klauzul. Wnioskodawca określał termin, cel oraz warunki
podróży i pobytu, a także zadania do realizacji, w ramach delegacji zapewniał
pracownikom noclegi i wypłacał diety, a konkretnie wartość tego świadczenia
zgodnie z § 2 pkt 15 rozporządzenia.
W ocenie Sądu drugiej instancji, nawet gdyby przyjąć, że zainteresowani S.
S. i M. G. nie pracowali w Polsce, to - stosownie do poglądu wyrażonego przez Sąd
Najwyższy w wyroku z dnia 29 września 2009 r., I UK 122/09 - pracownik
zatrudniony za granicą u polskiego pracodawcy nie odbywa wprawdzie podróży
służbowej, ale w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne nie
uwzględnia się części wynagrodzenia za pracę odpowiadającej równowartości diet
z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju.
W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił: I. naruszenie prawa
materialnego polegające na: 1) niewłaściwej wykładni art. 77 5 § 1 k.p. wskutek
przyjęcia, że pracownicy zatrudnieni w Belgii wykonywali pracę w ramach podróży
służbowej, pomimo że z istoty łączących strony stosunków prawnych wynikało, iż
(nie) była to podróż służbowa, a pracownicy wyrazili zgodę na zmianę miejsca
pracy przewidzianego w umowach o pracę; 2) niewłaściwym zastosowaniu art. 775
§ 1 k.p. (w związku) z art. 18 ustawy systemowej w związku z § 2 pkt 15 i 16
rozporządzenia i przez to ustalenie, iż przychód osiągany przez zainteresowanych
z tytułu pracy wykonywanej za granicą nie stanowi podstawy wymiaru składek na
ubezpieczenia społeczne; II. naruszenie przepisów postępowania, tj. 378 § 1 w
związku z art. 328 § 2 k.p.c., które miało wpływ na wynik sprawy, poprzez brak
ustosunkowania się do zarzutu apelacji, że zainteresowany M. G. nie pozostawał w
zatrudnieniu na ternie kraju, przez co nie można mówić o wykonywaniu zadania
służbowego w ramach stosunku pracy, ale o oddelegowaniu.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego
rozpoznania, ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz
poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu
Sądowi do ponownego rozpoznania, lub o uchylenie w całości zaskarżonego
wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i orzeczenie co do
istoty sprawy poprzez oddalenie odwołań od decyzji skarżącego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Skarga
kasacyjna
jest
usprawiedliwiona,
aczkolwiek
nie
wszystkie
podniesione w niej zarzuty mogą być uznane za zasadne.
Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 378 § 1 w związku z art. 328 § 2 k.p.c.
Taka konstrukcja zarzutu kasacyjnego może być uzasadniona uchybieniem sądu
drugiej instancji polegającym na nierozpoznaniu części zarzutów apelacji i
nieodniesieniu się do nich w uzasadnieniu orzeczenia i na takie uchybienie
skarżący wskazuje. Jednak, wbrew jego twierdzeniu, Sąd drugiej instancji odniósł
się do apelacyjnego zarzutu niepozostawania niektórych zainteresowanych w
zatrudnieniu na terenie kraju, uznając, że okoliczność ta nie ma znaczenia dla
wyniku sprawy, skoro - zgodnie z zaprezentowanym przez Sąd Najwyższy w
wyroku z dnia 29 września 2009 r., I UK 122/09 (OSNP 2011 nr 9-10, poz. 136) i
zacytowanym przez Sąd odwoławczy poglądem - pracownik zatrudniony za granicą
u polskiego pracodawcy nie odbywa podróży służbowej, jednakże w podstawie
wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne nie uwzględnia się części
wynagrodzenia za pracę odpowiadającej równowartości diet z tytułu podróży
służbowej poza granicami kraju. Trafność odniesienia przez Sąd drugiej instancji
tego - wyrwanego z kontekstu rozważań - poglądu do istoty sprawy, w której
wniesiona została rozpoznawana skarga kasacyjna, nie leży w płaszczyźnie
przepisów, których obrazę podniesiono w ramach kasacyjnej podstawy naruszenia
przepisów postępowania.
Uzasadnione okazały się natomiast zarzuty naruszenia prawa materialnego.
W myśl art. 18 ust. 1 ustawy systemowej oraz § 1 rozporządzenia podstawę
wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe pracowników stanowi
przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych,
osiągany przez pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach
stosunku pracy, z wyłączeniem przychodów wymienionych w § 2 ust. 1
rozporządzenia. Wyłączeniem są objęte, między innymi, określone pkt 15 tego
przepisu
- diety i inne należności z tytułu podróży służbowej pracownika - do
wysokości określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania
należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub
samorządowej jednostce sfery budżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze
kraju oraz poza granicami kraju, z zastrzeżeniem niemającym znaczenia w
przedmiotowej sprawie oraz w pkt 16 - część wynagrodzenia pracowników
zatrudnionych za granicą u polskich pracodawców, z wyłączeniem nie znajdującym
w sprawie zastosowania - w wysokości równowartości diety przysługującej z tytułu
podróży służbowych poza granicami kraju, za każdy dzień pobytu, określonej w
przepisach
w
sprawie
wysokości
oraz
warunków
ustalania
należności
przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej
jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju, z tym
zastrzeżeniem, że tak ustalony miesięczny przychód tych osób stanowiący
podstawę wymiaru składek nie może być niższy od kwoty przeciętnego
wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy.
W ocenie Sądów obu instancji, zainteresowani wykonywali pracę w Belgii w
ramach podróży służbowej poza granicami kraju, a tym samym wypłacane im z
tego tytułu diety i inne należności podlegały wyłączeniu z przychodu stanowiącego
podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne stosownie do § 2 pkt 15
rozporządzenia. Istotna dla rozstrzygnięcia tej kwestii jest zatem ocena, czy - przy
poczynionych
w
sprawie
ustaleniach
-
podczas
zatrudnienia
w
Belgii
zainteresowani istotnie pozostawali w podróży służbowej, czy też wykonywali
zatrudnienie za granicą u polskiego pracodawcy, co uzasadniałoby redukcję ich
przychodu według zasad określonych w § 2 pkt 16 rozporządzenia. Ze stanu
faktycznego sprawy wynika, że w spornych okresach zainteresowani nie pracowali
w określonych w umowach o pracę miejscach pracy w Polsce („na prowadzonych
przez pracodawcę miejscach budów w obrębie Z.”), ale wykonywali stacjonarnie
pracę w Belgii, praca ta była przez nich świadczona w zamkniętych i niekrótkich
(niekilkudniowych) okresach czasu, na budowach przy wykonywaniu czynności
określonych w umowach o pracę (murarza i murarza-cieśli), przy realizacji umów
zawartych przez wnioskodawcę, który przed rozpoczęciem wykonywania przez
zainteresowanych zatrudnienia poza granicami kraju każdorazowo i uprzednio
uzyskiwał na to ich zgodę. Zdaniem Sądu Najwyższego, takie ustalenia nie
pozwalają na przyjęcie, że zainteresowani pozostawali w podróży służbowej w
rozumieniu art. 775 § 1 k.p. Zgodnie z tym przepisem, pracownikowi wykonującemu
na polecenie pracodawcy zadanie służbowe poza miejscowością, w której znajduje
się siedziba pracodawcy, lub poza stałym miejscem pracy przysługują należności
na pokrycie kosztów związanych z podróżą służbową.
Zagadnienie pojęcia podróży służbowej było już wielokrotnie przedmiotem
rozważań Sądu Najwyższego. W jego orzecznictwie przeważa aktualnie wykładnia
przyjęta w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 19 listopada 2008 r., II PZP
11/08 (OSNP 2009 nr 13-14, poz. 166), zgodnie z którą art. 775 § 1 k.p. wskazuje
na incydentalny, tymczasowy i krótkotrwały charakter podróży służbowej.
Wykonywanie zadania służbowego w rozumieniu tego przepisu nie jest tym samym
co wykonywanie wynikającej z zatrudnienia pracy określonego rodzaju (art. 22
k.p.), a stałe miejsce pracy w rozumieniu art. 775 § 1 k.p. nie różni się od
umówionego miejsca pracy, o którym stanowi art. 29 § 1 pkt 2 k.p. Skoro tak, to
traci na znaczeniu badanie, czy miejsce pracy zapisane w umowie o pracę jest
adekwatne do rzeczywistego miejsca pracy pracownika. Z samego braku
dostosowania miejsca pracy określonego w umowie o pracę do rzeczywistego
miejsca wykonywania pracy, nie wynika, że pracownik jest w podróży służbowej
tylko z tego względu, że wykonuje pracę w miejscu innym niż określona w umowie.
Punktem ciężkości jest bowiem to, czy pracownik ma do wykonania zadanie w
podróży służbowej (art. 775 § 1 k.p.), która w kompleksie jego obowiązków stanowi
zjawisko nietypowe, okazjonalne, czy też wykonuje pracę przez niekrótki czas w
innym miejscu (nawet za granicą) niż zapisane w umowie o pracę.
W wyroku z dnia 17 lutego 2012 r., III UK 54/11 (LEX nr 1157573) Sąd
Najwyższy, z powołaniem się na powyższą wykładnię, stwierdził, że pracownik zwłaszcza wykonujący prace budowlane lub remontowe - może być zatrudniony w
różnych miejscach pracy, gdyż jego zatrudnienie zależy od miejsca tych prac. Nie
ma przy tym przesądzającego znaczenia okoliczność, że miejsce pracy określone
w umowie o pracę nie odpowiada rzeczywistemu stanowi rzeczy, gdyż z faktów (np.
porozumienia) mogą wynikać inne (choćby dorozumiane) ustalenia stron w tym
zakresie. Jeżeli więc pracownik umówił się z pracodawcą na wykonywanie pracy w
określonym miejscu, to nie jest to niestałe (a contrario do stałego z art. 775 § 1 k.p.)
miejsce pracy. W takim przypadku nie znajdują do niego zastosowania przepisy
określające należności przysługujące z tytułu podróży służbowej (por. również
wyrok z dnia 22 lutego 2008 r., I PK 208/07, OSNP 2009 nr 11-12, poz. 134, w
którym stwierdzono, że podróż służbową charakteryzuje jej odbywanie, po pierwsze
- poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy lub poza stałym
miejscem pracy, po drugie - na polecenie pracodawcy, po trzecie - w celu
wykonania określonego przez pracodawcę zadania, przy czym wszystkie te cechy
muszą wystąpić łącznie; a także wyroki z dnia 20 lutego 2007 r., II PK 165/06,
OSNP 2008 nr 7-8, poz. 97 oraz z dnia 4 marca 2009 r., II PK 210/08, OSNP 2010
nr 19-20, poz. 233, w których stwierdzono, że o podróży służbowej można mówić
jedynie w przypadku delegowania narzuconego pracownikowi w drodze polecenia
zobowiązującego go do odbycia takiej podróży. Zawarte przez strony umowy o
pracę porozumienie co do wykonywania przez pracownika określonej pracy w
ramach delegowania przez pracodawcę prowadzi do okresowej zmiany ustalonego
w tej umowie rodzaju pracy oraz miejsca jej wykonywania. W takim przypadku
podjęcie się przez pracownika podróży połączonej z wykonywaniem określonej
pracy na podstawie zawartego z pracodawcą porozumienia nie jest podróżą
służbową w rozumieniu art. 775 § 1 k.p., do której znajdują zastosowanie przepisy
określające należności przysługujące pracownikowi z tytułu takiej podróży).
Poglądów tych nie podważa stanowisko zawarte w powołanym przez
wnioskodawcę w odpowiedzi na skargę kasacyjną wyroku z dnia 9 lutego 2010 r.,
I PK 157/09 (OSNP 2011 nr 15-16, poz. 200), gdyż zostało ono zajęte w innym
stanie faktycznym i odnosiło się do potraktowania zgody pracownika na
wynagrodzenie walutowe za pracę wykonywaną poza granicami kraju za
prowadzącą do zmiany ustalonego w umowie miejsca świadczenia pracy. Z kolei
pogląd zaprezentowany w powołanym przez Sąd drugiej instancji wyroku Sądu
Najwyższego z dnia 29 września 2009 r., I UK 122/09 (OSNP 2011 nr 9-10, poz.
136) odnosi się do wyłączeń określonych w § 2 pkt 16 rozporządzenia, który
pozwala na redukowanie podstawy wymiaru składek nie o diety i inne należności
wypłacone pracownikowi z tytułu podróży służbowej, jak czyni to § 2 pkt 15
rozporządzenia, ale o równowartość diety przysługującej z tytułu podróży służbowej
poza granicami kraju, za każdy dzień pobytu za granicą pracownika zatrudnionego
u polskiego pracodawcy.
Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku na podstawie art. 398 15 §
1 zdanie pierwsze k.p.c. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego oparto
na odpowiednio stosowanym art. 98 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.