Supreme Court dismissed pension claimant's appeal regarding failure to appear for medical examination.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the pension claimant's cassation appeal against the lower court's rejection of his pension request. The claimant argued that the Social Insurance Institution failed to prove he was notified of medical examinations, while the court found sufficient evidence of his non-appearance despite his late claim of discovering the decision. The court ruled that the claimant did not meet the statutory requirement for disability arising during employment, leading to the denial of benefits.
Regesto Legislator
Generato dall'IAUstawa o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin; ustawa o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą: The court held that the failure to appear for medical examination constitutes a failure to meet statutory conditions for pension eligibility, regardless of procedural disputes regarding notification.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt II UK 34/04
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 17 listopada 2004 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)
SSN Krystyna Bednarczyk
SSN Andrzej Wasilewski (sprawozdawca)
Protokolant Halina Kurek
w sprawie z wniosku J. K.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B.
o rentę,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw
Publicznych w dniu 17 listopada 2004 r.,
kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w G.
z dnia 27 listopada 2003 r.,
oddala kasację.
Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych – Oddział w B. decyzją z dnia 23 maja
1996 r. odmówił wnioskodawcy – J. K. prawa do renty na podstawie przepisów
ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich
rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm. – powoływanej nadal jako: ustawa o
zaopatrzeniu
emerytalnym
pracowników
i
ich
rodzin),
ponieważ
pomimo
trzykrotnego wezwania nie zgłosił się on przed komisję lekarską, uniemożliwiając
tym samym przeprowadzenie badania.
Następnie, Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B.
wyrokiem z dnia 15 listopada 2001 r.) oddalił odwołanie wnioskodawcy od
powyższej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – Oddziału w B. z dnia 23
maja 1996 r., stwierdzając w uzasadnieniu tego wyroku, że: po pierwsze – organ
rentowy uznał, że wnioskodawca ma udowodnione 34 lata 2 miesiące i 6 dni
łącznie okresów składkowych i nieskładkowych zatrudnienia; wnioskodawca mimo
wezwań nie stawiał się do badań przed komisją lekarską, jednakże w aktach
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie ma dowodów doręczenia wnioskodawcy
wezwań na badania, natomiast niewątpliwe jest tylko to, że w dniu 7 lipca 1999 r.
wnioskodawca złożył w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych – Inspektoracie w
Żninie pismo, w którym podaje, że dopiero w dniu 2 lipca 1999 r. dowiedział się o
wydaniu przez organ rentowy decyzji odmownej, którą w formie kserokopii wysłano
wnioskodawcy
dopiero w dniu 12 lipca 1999 r.; mając to na uwadze, Sąd
Okręgowy uznał, że wniesione przez wnioskodawcę w dniu 21 lipca 1999 r.
odwołanie od powyższej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych należy uznać
za wniesione w terminie; po drugie – w toku postępowania w sprawie Sąd
Okręgowy dopuścił dowód z opinii biegłych lekarzy (o specjalności: internistakardiolog, neurolog, gastroenterolog, urolog, endokrynolog i okulista), którzy
stwierdzili u wnioskodawcy określone schorzenia i na tej podstawie stwierdzili, że
jest on częściowo, trwale niezdolny do pracy od stycznia 1995 r.; po trzecie – Sąd
Okręgowy uznał powyższą opinię biegłych lekarzy za miarodajną, lecz mając na
uwadze to, że niezdolność wnioskodawcy do pracy powstała w styczniu 1995 r.,
stwierdził, że nie spełnił on jednego z warunków, od których zależy przyznanie
prawa do renty wynikającego z art. 32 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
pracowników i ich rodzin, a mianowicie niezdolność wnioskodawcy do pracy
(dawniej inwalidztwo) nie powstała ani w czasie zatrudnienia, ani w okresie
równorzędnym z okresem zatrudnienia, ani też nie później niż w ciągu 18 miesięcy
od ustania tych okresów (stosownie do dyspozycji art. 6 ust. 2 ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin), bowiem wnioskodawca był
zatrudniony do dnia 6 marca 1991 r., a potem prowadził własne gospodarstwo rolne
(nie jest to jednak ani okres zatrudnienia, ani też okres równorzędny w rozumieniu
art. 32 tej ustawy).
Z kolei, Sąd Apelacyjny w G. wyrokiem z dnia 27 listopada 2003 r. oddalił
apelację wnioskodawcy od powyższego wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych w B. z dnia 15 listopada 2001 r., stwierdzając w
uzasadnieniu tego orzeczenia, iż: po pierwsze – jeżeli, co zarzuca wnioskodawca,
w okresie od dnia 29 grudnia 1990 r. do dnia 31 grudnia 1995 r. prowadził on
działalność gospodarczą, to wynikałoby stąd, że w dacie złożenia wniosku o rentę
lub nawet przed tą datą był on osobą podlegającą ubezpieczeniu społecznemu w
myśl art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym
osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U.
z 1983 r. Nr 31, poz. 147 ze zm. – powoływanej nadal jako: ustawa o
ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą); jednak
zgodnie z art. 9 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących
działalność gospodarczą (w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 września 1997 r.)
renta inwalidzka przysługiwała w razie zaliczenia do I lub II grupy inwalidów, a
dopiero „mocą art. 6 pkt. 2 ustawy z dnia 28.06.1996 r. o zmianie niektórych ustaw
o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. Nr 100, poz.
461), przepis ust. 4 art. 9 ustawy z dnia 18.12.1976 r. o ubezpieczeniu społecznym
osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rod został skreślony z dniem
1.09.1997 r. W konsekwencji, po stronie osób objętych ubezpieczeniem z tytułu
prowadzenia działalności gospodarczej prawo do renty po wskazanej dacie mogło
powstać po stwierdzeniu niezdolności do pracy w każdym stopniu. Jednakże w
myśl art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 28.06.1996 r. o zmianie niektórych ustaw o
zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym do wniosków o
świadczenie zgłoszonych przed dniem wejścia w życie ustawy, a więc przed
1.09.1997 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. To zaś oznacza dla
wnioskodawcy, że jedynie stwierdzenie u niego inwalidztwa I lub II grupy (obecnie
jest to całkowita niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji lub całkowita
niezdolność do pracy), dawałoby mu prawo do renty (przy spełnieniu pozostałych
warunków).”; po drugie – tymczasem z opinii biegłych lekarzy sądowych z dnia 12
grudnia 2000 r. wynika, że „wnioskodawca jest częściowo niezdolny do pracy od
stycznia 1995 r. (dawna grupa III), co powoduje, że w świetle cytowanych wyżej
przepisów, nie ma prawa do renty, gdyż nie jest osobą całkowicie niezdolną do
pracy i samodzielnej egzystencji lub osobą całkowicie niezdolną do pracy (dawna I i
II grupa).”; po trzecie – w tej sytuacji „obojętne jest, czy wnioskodawca złożył
wniosek o rentę w dniu 29.12.1995 r., czy w dniu 14.04.1996 r., ponieważ obie te
daty sytuują się przed datą 1.09.1997 r., a powtórzyć trzeba, że w myśl art. 12 ust.
1 ustawy z dnia 28.06.1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu
emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym do wniosków o świadczenie
zgłoszonych przed dniem wejścia w życie ustawy, a więc przed 1.09.1997 r.,
stosuje się przepisy dotychczasowe.”; po czwarte – nawet jednak gdyby uznać, że
w okresie od 1991 r. do 1994 r. wnioskodawca prowadził gospodarstwo rolne, to i
tak z przyczyn podniesionych przez Sąd Okręgowy w B., wyrok tego Sądu jest
trafny.
W kasacji od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego w G. z dnia 27
listopada 2003 r. pełnomocnik wnioskodawcy zarzucił naruszenie: po pierwsze –
art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o
zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym, „w sytuacji, gdy Sąd
Apelacyjny (a wcześniej Sąd Okręgowy) na podstawie art. 178 pkt 1 oraz art. 2, 8 i
32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 02.04.1997 r. winien był stwierdzić
niekonstytucyjność w/w przepisu art. 12 ust. 1 w zakresie, w jakim odnosi się do
regulacji art. 6 pkt 2 tej ustawy oraz art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o
ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich
rodzin (...) i w konsekwencji odmówić jego zastosowania w niniejszej sprawie.”; po
drugie – art. 233 § 1, art. 382 oraz art. 391 k.p.c., „polegające na przekroczeniu
granic swobodnej oceny dowodów przy stanowisku ‘gdyby jednak uznać za Sądem
I instancji, że w okresie 1991 r. – 1994 r. wnioskodawca prowadził gospodarstwo
rolne, to i tak ze względów podniesionych przez ten Sąd, które Sąd Apelacyjny
podziela, rozstrzygnięcie jest trafne’ w sytuacji, gdy ze zgromadzonego materiału
dowodowego wynika (...), że w tym czasie od 29.12.1990 r. do 31.12.1995 r. powód
głównie prowadził działalność gospodarczą, a prowadzenie małego gospodarstwa
rolnego było zajęciem ubocznym.”
Jako
okoliczność
uzasadniającą
przyjęcie
kasacji
do
rozpoznania
pełnomocnik wnioskodawcy wskazał potrzebę wyjaśnienia: „niekonstytucyjności
przepisu rangi ustawowej: art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 28.06.1996 r. o zmianie
niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym (Dz.
U. Nr 100, poz. 461) w zakresie, w jakim odnosi się do regulacji art. 6 pkt 2 tej
ustawy oraz art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu
społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (Dz. U.
Nr 31 z 1983 r. poz. 147 ze zm.).”, skoro bowiem przepis art. 9 ust. 4 ustawy o
ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą
został
skreślony przez art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych
ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym, a zmiana ta
„była wręcz oczywista albowiem kończyła okres regulacji, w której pracownik
otrzymywał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, natomiast osoba
prowadząca działalność gospodarczą (np. jego pracodawca) renty takiej nie mógł
otrzymywać”, to uznać należy, iż: „Ustawodawca nie był jednak konsekwentny do
końca. Poprzez regulację art. 12 ust. 1 cyt. ustawy nakazał stosować przepisy
dotychczasowe do wniosków o świadczenie, zgłoszonych przed dniem wejścia w
życie ustawy. (...) Sąd Apelacyjny nie zauważył jednak, że taka regulacja art. 12
ust. 1 w powiązaniu z art. 6 pkt 2 cyt. ustawy z 28 czerwca 1996 r. o zmianie
niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ub4ezpieczeniu społecznym (...)
oraz art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym
osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin jest oczywiście sprzeczna
z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji.”
W konsekwencji, w kasacji sformułowany został wniosek o zmianę
zaskarżonego wyroku „poprzez przyznanie prawa do renty zgodnie z wnioskiem
oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda zwrotu kosztów procesu w
postępowaniu kasacyjnym, a ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i
przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w G. do ponownego rozpoznania.”
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Z dniem 1 września 1997 r. weszła w życie ustawa z dnia 28 czerwca 1996 r.
o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu
społecznym ( art. 13 – Dz. U. Nr 100, poz. 461 – powoływana nadal jako: ustawa o
zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu
społecznym), która zapoczątkowała zmiany systemowe polskiego porządku
prawnego w zakresie ubezpieczeń społecznych poprzez wprowadzenie w miejsce
dotychczasowej instytucji prawnej ‘inwalidztwa’ (grup: I, II i III) nowej instytucji
prawnej ‘niezdolności do pracy’. Konsekwencją wprowadzonej zmiany było
uchylenie na podstawie art. 6 pkt 2 ustawy o zmianie niektórych ustaw o
zaopatrzeniu
emerytalnym
i o
ubezpieczeniu
społecznym
obowiązującego
dotychczas przepisu art. 9 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób
prowadzących działalność gospodarczą, stanowiącego, iż „renta inwalidzka
przysługuje w razie zaliczenia do I lub II grupy inwalidów”. Równocześnie, z uwagi
na okoliczność, że zmiany wprowadzone do polskiego prawa ubezpieczeń
społecznych ustawą o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o
ubezpieczeniu społecznym, która weszła w życie z dniem 1 września 1997 r., miały
charakter systemowy, w art. 12 ust. 2 tej ustawy sformułowana została w
odniesieniu
do
obowiązującego
całego
w
podlegającego
zakresie
tym
ubezpieczeń
zmianom
porządku
społecznych
prawnego
ogólna
norma
intertemporalna, w myśl której: „do wniosków o świadczenia, zgłoszonych przed
dniem wejścia
w życie ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe,
z
zastrzeżeniami ust. 2 i 3.” Tym samym, data 1 września 1997 r. miała stanowić
swoistą cezurę prawną, od której rozpoczęto stosowanie
w systemie polskiego
prawa ubezpieczeń społecznych nowej instytucji prawnej ‘niezdolności do pracy’.
Wynika stąd, że wbrew sugestiom oraz zarzutom podniesionym w kasacji: po
pierwsze – uchylenie (na podstawie art. 6 pkt 2 ustawy o zmianie niektórych ustaw
o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym) art. 9 ust. 4 ustawy o
ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą (w
brzmieniu obowiązującym do dnia 1 września 1997 r.) nie nastąpiło z powodu
‘niekonstytucyjności’ tego ostatniego przepisu, ale wyłącznie w konsekwencji
zmiany wprowadzanej do polskiego systemu prawa ubezpieczeń społecznych,
mającej na celu zastąpienie dotychczasowej instytucji prawnej ‘inwalidztwa’, którą
ustawodawca posłużył się także w tym przepisie, nową instytucją prawną
‘niezdolności do pracy’; po drugie – stąd także art. 9 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu
społecznym
osób
prowadzących
działalność
gospodarczą
(w
brzmieniu
obowiązującym do dnia 1 września 1997 r.) nie mógł zostać wyłączony z zakresu
stosowania sformułowanej w art. 12 ust. 1 ustawy o zmianie niektórych ustaw o
zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym zasady intertemporalnej,
skoro nowa instytucja prawna ‘niezdolności do pracy’ miała zacząć funkcjonować
na gruncie całego polskiego porządku prawnego począwszy od dnia 1 września
1997 r.; trafnie stwierdza przy tym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd
Apelacyjny, że: „w tym kontekście obojętne jest, czy faktycznie wnioskodawca
złożył wniosek o rentę w dniu 29.12.1995 r., czy w dniu 11.04.1996 r., ponieważ
obie te daty sytuują się przed datą 1.09.1997 r., a powtórzyć trzeba, że w myśl art.
12 ust. 1 ustawy z dnia 28.06.1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu
emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym, do wniosków o świadczenie
zgłoszonych przed dniem wejścia w życie ustawy, a więc przed 1.09.1997 r. stosuje
się przepisy dotychczasowe”; po trzecie – w konsekwencji, oczywiście bezzasadny
okazał się podniesiony w kasacji zarzut ‘błędnej wykładni i niewłaściwego
zastosowania art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 28.06.1996 r. o zmianie niektórych ustaw
o
zaopatrzeniu
emerytalnym
i
o
ubezpieczeniu
społecznym
(...)”
oraz
niekonstytucyjności tego przepisu, tym bardziej jeśli zważyć, że ustawa ta weszła w
życie zarówno przed uchwaleniem (w dniu 4 kwietnia 1997 r.), jak i przed dniem
wejścia w życie (w dniu 17 października 1997 r.) obecnie obowiązującej Konstytucji
RP; po czwarte – ponieważ kompetencja do orzekania o niezgodności ustawy z
Konstytucją należy wyłącznie do Trybunału Konstytucyjnego (art. 188 pkt 1
Konstytucji RP), a sędziowie w sprawowaniu swego urzędu podlegają ‘Konstytucji
oraz ustawom’ (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP), przeto – wbrew oczekiwaniu
skarżącego – orzekające w sprawie Sądy (zarówno Sąd Okręgowy w B., jak i Sąd
Apelacyjny w G.) nie miały kompetencji ani do tego, aby we własnym zakresie
stwierdzić niekonstytucyjność art. 12 ust. 1 ustawy o zmianie niektórych ustaw o
zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym, ani też do tego, aby
odmówić zastosowania tego przepisu w rozpoznawanej sprawie; po piąte –
wreszcie, podniesiony w kasacji zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 233 §
1, art. 382 i art. 391 § 1 k.p.c. jest bezzasadny z tej przyczyny, że zamieszczone na
końcu uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego stwierdzenie, iż
„gdyby nawet uznać za Sądem I instancji, że w okresie 1991 r. – 1994 r.
wnioskodawca prowadził gospodarstwo rolne, to i tak ze względów podniesionych
przez ten Sąd, które Sąd Apelacyjny podziela, rozstrzygnięcie jest trafne” ma
charakter typowego obiter dictum, w którym Sąd Apelacyjny – po uprzednim
przeanalizowaniu i wykluczeniu dopuszczalności przyznania wnioskodawcy prawa
do renty z tytułu prowadzenia przezeń działalności gospodarczej – raz jeszcze
potwierdził zasadność uprzedniego orzeczenia Sądu Okręgowego w B., że
wnioskodawca nie spełnił także jednego z warunków, od których zależy przyznanie
renty pracowniczej (zgodnie z art. 32 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
pracowników i ich rodzin).
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 k.p.c.
orzekł jak w sentencji.
Teza:
1. Uchylenie (na podstawie art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o
zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu
społecznym – Dz. U. Nr 100, poz. 461) art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1976
r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz
ich rodzin (Dz. U. Nr 31 z 1983 r. poz. 147 ze zm. – w brzmieniu obowiązującym do
dnia 1 września 1997 r.) nie nastąpiło z powodu ‘niekonstytucyjności’ tego
ostatniego przepisu, ale wyłącznie w konsekwencji zmiany wprowadzanej do
polskiego systemu prawa ubezpieczeń społecznych, mającej na celu zastąpienie
dotychczasowej
instytucji
prawnej
‘inwalidztwa’
nową
instytucją
prawną
‘niezdolności do pracy’.
2. Art. 9 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących
działalność gospodarczą (w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 września 1997 r.)
nie mógł zostać wyłączony z zakresu stosowania sformułowanej w art. 12 ust. 1
ustawy o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu
społecznym zasady intertemporalnej, skoro nowa instytucja prawna ‘niezdolności
do pracy’ miała zacząć funkcjonować na gruncie całego polskiego porządku
prawnego począwszy od dnia 1 września 1997 r. (art. 13 tej ostatniej ustawy).