Supreme Court allows appeal against social security contribution interpretation decision under civil procedure rules.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court overturned the appellate court's dismissal of a request for interpretation of social security contribution rules. The Social Security Institute argued that such interpretation requests were administrative matters, not civil disputes, and thus fell outside the scope of the Civil Procedure Code. The court rejected this, ruling that the specific statute on business freedom grants the interpretation a binding, individualized decision form, making it a civil matter subject to civil court jurisdiction.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 10 ust. 1 and 3 of the Act on Freedom of Business; Art. 476 § 2 k.p.c.: Interpretations of social security contribution obligations issued by the Social Security Institute take the form of individual decisions, thereby falling under the jurisdiction of civil courts and civil procedure rules.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt II UK 33/11
POSTANOWIENIE
Dnia 5 października 2011 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący,
sprawozdawca)
SSN Halina Kiryło
SSA Jolanta Frańczak
w sprawie z wniosku KGHM POLSKA MIEDŹ Spółki Akcyjnej
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych
o interpretację przepisów w przedmiocie ustalenia podstawy wymiaru składek na
ubezpieczenie społeczne,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 października 2011 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od postanowienia Sądu Apelacyjnego
z dnia 1 września 2010 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 28 stycznia 2010 r. Sąd Okręgowy w L. oddalił odwołanie
KGHM Polska Miedź S.A. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwanego
dalej Zakładem) z dnia 2 września 2009 r., uznającej za nieprawidłowe
zaprezentowane we wniosku Spółki stanowisko w zakresie nieuwzględnienia w
podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe kwoty
przychodu z tytułu wynagrodzenia rocznego z okazji „Dnia Hutnika" oraz przychodu
z tytułu nagrody rocznej - specjalnej z okazji „Dnia Górnika".
Na skutek apelacji wnioskodawcy postanowieniem z dnia 1 września 2010 r.
Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok, stwierdził swoją niewłaściwość i
przekazał sprawę do rozpoznania Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie z art. 14 (prawidłowo: art. 1) Kodeks
postępowania cywilnego normuje postępowanie sądowe w sprawach ze stosunków
z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak
również w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz w innych sprawach,
do których przepisy tego Kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych (sprawy
cywilne). Przytaczając definicję spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych zawartą
w art. 476 § 2 i 3 k.p.c. Sąd drugiej instancji zajął stanowisko, że sprawa o
interpretację przepisów nie należy do spraw, o których powołane przepisy stanowią,
gdyż nie jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 k.p.c. Istotę postępowania
cywilnego stanowi poddanie pod osąd roszczenia o świadczenie, ukształtowanie
prawa lub ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego między
podmiotami prawa cywilnego. Tak właśnie określone sprawy cywilne należą do
drogi sądowej w rozumieniu art. 2 k.p.c. Tymczasem przewidziane w art. 10a ust. 1
(prawidłowo: art. 10 ust. 1) ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności
gospodarczej (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095 ze zm.)
uprawnienie do złożenia wniosku właściwemu organowi o wydanie pisemnej
interpretacji co do zakresu i sposobu zastosowania przepisów, z których wynika
obowiązek
świadczenia
przez
przedsiębiorcę
daniny
publicznej,
nie
jest
roszczeniem o charakterze cywilnoprawnym. Wydana na tej podstawie przez
właściwy organ administracji publicznej decyzja dotycząca interpretacji przepisów
prawa jest wiążąca dla organów administracji publicznej i państwowych jednostek
organizacyjnych. Nie wiąże ona sądów w razie rozpoznawania przez nie spraw
cywilnych z mocy i na zasadach określonych w art. 178 ust. 1 Konstytucji RP. Od
takiej decyzji przysługuje zatem odwołanie na podstawie art. 127 k.p.c. (prawidłowo
k.p.a.) do organu „wyższego stopniem”, czyli w niniejszej sprawie do Prezesa
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Zakład Ubezpieczeń
Społecznych zarzucił „naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię, a w
szczególności art. 476 § 2 k.p.c., art. 10 ust. 1 ustawy o swobodzie działalności
gospodarczej i art. 83 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.,
powoływanej dalej jako ustawa systemowa), poprzez stwierdzenie przez Sąd swojej
niewłaściwości i uznanie, że w sprawie przysługuje odwołanie do Prezesa Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych”.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego
postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego
rozpoznania.
W
uzasadnieniu
skargi
podniesiono,
że
podstawę
zaskarżonego
postanowienia stanowiła ocena, iż odwołanie od decyzji wydanej na podstawie art.
10 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej winno być rozpatrzone w trybie
przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego przez Prezesa Zakładu.
Tymczasem wskazany przepis nie wskazuje trybu postępowania administracyjnego
jako właściwego dla tego rodzaju spraw. Tryb postępowania wynika natomiast
bezpośrednio z treści art. 83 ust. 1 i 2 ustawy systemowej, zgodnie z którym
odwołania od decyzji Zakładu rozpatrywane są „w trybie i według zasad Kodeksu
cywilnego”.
Skarżący wskazał na występowanie w sprawie, w której wniesiona została
niniejsza skarga kasacyjna, istotnego zagadnienia prawnego polegającego na
wyjaśnieniu kwestii, czy w przypadku wydania przez Zakład decyzji interpretacyjnej
w oparciu o art. 10 ust. 1 i 5 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej
organem właściwym do rozpatrzenia odwołania od tej decyzji jest sąd powszechny,
czy też odwołanie powinno być rozpatrzone przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych w trybie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Na wstępie należy stwierdzić, że błędne jest założenie Sądu drugiej instancji,
jakoby sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 k.p.c., dla rozpoznania której właściwa
jest - z mocy art. 2 k.p.c. - droga przed sądem powszechnym, była wyłącznie
sprawa wynikająca ze stosunków zachodzących między podmiotami prawa
cywilnego. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał za sprawy cywilne rozpatrywane
w procesie cywilnym wyłącznie sprawy cywilne w znaczeniu materialnym,
bezpodstawnie wyłączając z tego katalogu sprawy cywilne w ujęciu formalnym,
które - nie posiadając swojego źródła w normach prawa cywilnego - zostały z woli
ustawodawcy poddane kognicji sądownictwa powszechnego i Sądu Najwyższego
(art. 2 § 1 k.p.c.). Tymczasem z art. 1 k.p.c. wprost wynika, że do spraw cywilnych
w znaczeniu formalnym należą sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz
inne sprawy, do których przepisy Kodeksu postępowania cywilnego znajdują swoje
zastosowanie z mocy ustaw szczególnych, a zatem również sprawy o charakterze
administracyjnym, jeżeli przewidziano dla nich właściwość sądów powszechnych.
Domniemanie właściwości sądów powszechnych wynika z art. 45, 177 i 184
Konstytucji RP, z tym zastrzeżeniem, że właściwość sądów administracyjnych jest
ograniczona do spraw wymienionych w ustawie, co oznacza, że są one właściwe
wówczas, gdy przepis szczególny rangi ustawowej tak stanowi.
Zgodnie
z art. 10 ustawy o
swobodzie
działalności gospodarczej
przedsiębiorca może złożyć do właściwego organu administracji publicznej lub
państwowej jednostki organizacyjnej wniosek o wydanie pisemnej interpretacji co
do zakresu i sposobu zastosowania przepisów, z których wynika obowiązek
świadczenia przez przedsiębiorcę daniny publicznej oraz składek na ubezpieczenia
społeczne lub zdrowotne, w jego indywidualnej sprawie (ust. 1); wniosek o wydanie
interpretacji może dotyczyć zaistniałego stanu faktycznego lub zdarzeń przyszłych
(ust. 2); przedsiębiorca we wniosku o wydanie interpretacji jest obowiązany
przedstawić stan faktyczny lub zdarzenie przyszłe oraz własne stanowisko w
sprawie (ust. 3); udzielenie interpretacji następuje w drodze decyzji, od której
przysługuje odwołanie; interpretacja zawiera wskazanie prawidłowego stanowiska
w sprawie wraz z uzasadnieniem prawnym oraz pouczeniem o prawie wniesienia
środka zaskarżenia (ust. 5). Stosownie do art. 10a ustawy, interpretację wydaje się
bez zbędnej zwłoki, jednak nie później niż w terminie 30 dni od dnia otrzymania
przez organ administracji publicznej lub państwową jednostkę organizacyjną
kompletnego i opłaconego wniosku (ust. 1); interpretacja nie jest wiążąca dla
przedsiębiorcy, jednakże nie może być on obciążony jakimikolwiek daninami
publicznymi, sankcjami administracyjnymi, finansowymi lub karami w zakresie, w
jakim zastosował się do uzyskanej interpretacji (ust. 2); interpretacja jest wiążąca
dla organów administracji publicznej lub państwowych jednostek organizacyjnych
właściwych dla przedsiębiorcy i może zostać zmieniona wyłącznie w drodze
wznowienia postępowania (ust. 3); przedmiotem interpretacji mogą być przepisy
dotyczące danin publicznych, do których nie mają zastosowania przepisy ustawy z
dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr
8, poz. 60 ze zm. - ust. 4).
Z zestawienia treści art. 10 ust. 1 oraz art. 10a ust. 4 ustawy o swobodzie
działalności gospodarczej wynika, że jeśli wniosek o interpretację odnosi się do
należności, do
których
ma
zastosowanie
Ordynacja podatkowa,
jest
on
rozpatrywany na podstawie przepisów tego aktu, natomiast - a contrario - jeśli
wniosek dotyczy innych należności, wówczas podlega rozpoznaniu według
przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, przy czym unormowania
tej ustawy nie zawierają żadnych wskazówek, według jakich przepisów należy
prowadzić postępowanie zapoczątkowane tego rodzaju wnioskiem. Problem ten
wyłania się przede wszystkim w odniesieniu do decyzji interpretacyjnych co do
zakresu i sposobu zastosowania przepisów, z których wynika obowiązek
świadczenia przez przedsiębiorcę składek na ubezpieczenia społeczne. Gdyby
bowiem przyjąć, że interpretację przepisów z zakresu ubezpieczeń społecznych
wydaje Prezes Zakładu jako organ państwowej jednostki organizacyjnej (art. 66 ust.
1 i art. 72 pkt 1 ustawy systemowej), to wówczas sądem właściwym do rozpoznania
odwołania od tej decyzji byłby sąd administracyjny, skoro Prezes Zakładu nie jest
organem rentowym w rozumieniu art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c., a co za tym idzie nie
może być stroną w postępowaniu przed sądem powszechnym (art. 477 11 § 1
k.p.c.). Od decyzji Prezesa przysługiwałoby w takim wypadku odwołanie do ministra
właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego (art. 66 ust. 2 ustawy
systemowej w związku z art. 127 k.p.a.), a od jego decyzji skarga do sądu
administracyjnego w trybie Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 3 § 2 pkt
2 w związku z art. 52 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu
przed sądami administracyjnymi, Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). W świetle
brzmienia art. 10a ust. 1 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej nie
powinno
jednak
budzić
wątpliwości,
że
uprawniony
do
wydania
decyzji
interpretacyjnej jest organ administracji publicznej lub państwowa jednostka
organizacyjna, a tą ostatnią jest niewątpliwie Zakład Ubezpieczeń Społecznych (art.
66 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy systemowej). Oznacza to, że wydawanie
przedmiotowych decyzji leży w gestii właściwych dla wnioskodawców oddziałów
Zakładu, a nie jego Prezesa jako organu państwowej jednostki organizacyjnej (art.
67 pkt 2 ustawy systemowej). Taką interpretację przyjmuje sam Zakład i nie została
ona również zakwestionowana przez Sąd drugiej instancji.
Zagadnienie właściwości sądu powszechnego w sprawach z odwołania od
decyzji interpretacyjnej organu rentowego wydanej na podstawie art. 10 ust 1
ustawy
o
swobodzie
działalności
gospodarczej
zostało
już
pozytywnie
rozstrzygnięte w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W postanowieniu z dnia 6
kwietnia 2011 r., II UK 331/10 (LEX nr 829137) zaprezentowana została
szczegółowa i pogłębiona analiza obowiązujących w tym zakresie przepisów, z
uwzględnieniem
orzecznictwa
Trybunału
Konstytucyjnego
oraz
głosów
przedstawicieli doktryny i brak jest podstaw do zakwestionowania tego kierunku
wykładni. W ślad za zawartymi w uzasadnieniu tego postanowienia rozważaniami i
wnioskami należy więc przypomnieć, że zgodnie z uregulowaniami Kodeksu
postępowania administracyjnego, jego przepisy mają pierwszeństwo zastosowania
w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, „chyba że przepisy dotyczące
ubezpieczeń ustalają odmienne zasady postępowania w tych sprawach” (art. 180 §
1) oraz że organy odwoławcze w tych sprawach określają przepisy odrębne (art.
181). Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 123 ustawy systemowej w sprawach nią
uregulowanych stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego,
chyba że ustawa ta stanowi inaczej. Ustawa systemowa przewiduje w art. 83 ust. 1
i 2 odrębny niż określony w Kodeksie postępowania administracyjnego tryb
odwoławczy w sprawach od decyzji organu rentowego wydanych w zakresie
indywidualnych spraw dotyczących „w szczególności” (a więc przykładowo)
zgłaszania do ubezpieczeń społecznych, przebiegu ubezpieczeń, ustalania
wymiaru składek i ich poboru, ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń
społecznych oraz ich wymiaru. Przepisy te wskazują, że w sprawach objętych,
między
innymi,
wymienionym
wyżej
zakresem
przysługuje
odwołanie
do
właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu
postępowania cywilnego. W zgodności z tymi uregulowaniami pozostaje art. 476 §
2 pkt 1 k.p.c. uznający za sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych (a więc
sprawy cywilne w znaczeniu formalnym w rozumieniu art. 1 k.p.c.) sprawy, w
których wniesiono odwołanie od decyzji organów rentowych, dotyczących, między
innymi, ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że w postępowaniu w tych
sprawach - za wyjątkiem spraw wymienionych w art. 83 ust. 4 ustawy systemowej
(decyzje wydane w ramach tzw. swobodnego uznania administracyjnego oraz
decyzje w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia
społeczne) - stosuje się zasady odmienne od wskazanych w przepisach Kodeksu
postępowania administracyjnego, odnoszące się do postępowania odwoławczego,
a więc właściwych organów odwoławczych i postępowania przed nimi.
Z art. 10 ust. 1 i 3 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej wynika, że
istotą uregulowanego w nim postępowania jest uzyskanie przez stronę wyjaśnienia
treści przepisów prawa i ich zastosowania w odniesieniu do indywidualnej sytuacji
wskazanej we wniosku. Niewątpliwie w odniesieniu do interpretacji co do zakresu i
sposobu zastosowania przepisów, z których wynika obowiązek świadczenia przez
przedsiębiorcę składek na ubezpieczenia społeczne, udzielona w decyzji
interpretacja określa w sposób istotny sytuację prawną wnioskodawcy. Co prawda
nie jest on bowiem związany udzieloną interpretacją, ale nie może być obciążony
jakimikolwiek daninami publicznymi, sankcjami administracyjnymi, finansowymi lub
karami w zakresie, w jakim zastosował się do uzyskanej interpretacji (art. 10a ust.
2), zaś interpretacja jest wiążąca dla organów administracji publicznej lub
państwowych jednostek organizacyjnych właściwych dla przedsiębiorcy i może
zostać zmieniona wyłącznie w drodze wznowienia postępowania (art. 10a ust. 3). Z
tego względu interpretacja co do zakresu i sposobu zastosowania przepisów, z
których wynika obowiązek świadczenia przez przedsiębiorcę należności innych niż
wynikające z przepisów podatkowych przybiera, z woli ustawodawcy, formę decyzji.
Odpowiada
to
formie
rozstrzygnięć
indywidualnych
spraw
przez
Zakład
Ubezpieczeń Społecznych, od których - zgodnie z art. 83 ust. 2 ustawy systemowej
- przysługuje odwołanie do sądu na zasadach określonych w przepisach Kodeksu
postępowania cywilnego. Nie można również tracić z pola widzenia niepożądanego
skutku przyjęcia administracyjnej drogi rozpoznania odwołań od wydanych przez
organ rentowy decyzji w przedmiocie interpretacji. Taka wykładnia doprowadziłaby
bowiem do sytuacji, w których te same kwestie byłyby rozstrzygane w niezależnych
pionach sądownictwa.
Z powyższych względów należało orzec jak w sentencji na podstawie art.
39815 § 1 k.p.c.