Social pension denied; inability to work in protected conditions does not equal total medical incapacity for normal work.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court partially revoked the appellate court's decision denying a social pension to a claimant with personality disorders. While the claimant could not work on the open market due to severe psychological issues, the court found that the ability to work in protected conditions meant he was not medically totally incapacitated for normal employment. The court ruled that social pension eligibility depends strictly on medical incapacity for standard work, not on the inability to find a job due to non-medical barriers like low qualifications.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 12 ust. 2 ustawy emerytalnej; Art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej: The inability to work in protected conditions due to non-medical factors does not constitute total medical incapacity for social pension purposes.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt II UK 229/16 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 2 lutego 2017 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Maciej Pacuda (przewodniczący)SSN Piotr PrusinowskiSSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca) w sprawie z wniosku G. K.przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W.o rentę socjalną,po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 2 lutego 2017 r.,skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnegoz dnia 13 października 2015 r., sygn. akt III AUa (…), uchyla zaskarżony wyrok w pkt I i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w W. do ponownego rozpoznania.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 13 października 2015 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację G. K. od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 12 marca 2015 r., którym oddalono odwołanie wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w W. z dnia 11 czerwca 2011 r. odmawiającej prawa do renty socjalnej.W sprawie ustalono, że wnioskodawca od 1994 r. pozostaje w leczeniu psychiatrycznym z rozpoznaniem zaburzeń lękowo-depresyjnych oraz zaburzeń osobowości. W związku z tymi schorzeniami posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na stałe. Badaniem z dnia 6 maja 2014 r. konsultacyjny lekarz psychiatra organu rentowego rozpoznał u wnioskodawcy zaburzenia osobowości z dezadaptacją społeczną i stwierdził brak całkowitej niezdolności do pracy.
Ocenę tę podtrzymała komisja lekarska orzeczeniem z dnia 9 czerwca 2014 r. Z wydanej w postępowaniu sądowym opinii neurologiczno-internistycznej wynika, że schorzenia o podłożu somatycznym (zespół metaboliczny i jego składowe, zmiany w zakresie układu trawiennego oraz stan po udarze niedokrwiennym mózgu) co prawda ograniczają sprawność wnioskodawcy, ale nie w stopniu powodującym całkowitą niezdolność do pracy. Z kolei w opinii psychologiczno-psychiatrycznej biegli stwierdzili, że wnioskodawca nie jest w stanie świadczyć pracy zgodnie z poziomem posiadanych kwalifikacji „na otwartym rynku pracy”, z uwagi na głębokie zaburzenia osobowości rzutujące na znaczne trudności w relacjach interpersonalnych i zmniejszoną zdolność do kontroli emocji oraz motywacji pozamaterialnej i odraczania gratyfikacji.
Jednak cechy zaburzeń procesów i funkcji psychicznych przybierające obraz zaburzeń osobowości o typie chwiejności emocjonalnej, w której dominują aspekty nieprzystosowania i impulsywności oraz problematyki utrzymywania stałych relacji osobistych i społecznych, nie występują w takim stopniu, by całkowicie wyeliminować u wnioskodawcy możliwość podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia. Wnioskodawca może bowiem pracować w warunkach pracy chronionej, co powoduje brak podstaw do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy. W opinii wydanej w postępowaniu apelacyjnym biegły z zakresu medycyny pracy stwierdził, że wnioskodawca jest niezdolny do zatrudnienia „na otwartym rynku pracy” z powodu niskich kwalifikacji, braku wyuczonego zawodu oraz braku kontrolowania emocji i negatywnych relacji interpersonalnych.W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd odwoławczy podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji co do braku podstaw do uznania wnioskodawcy za osobę całkowicie niezdolną do pracy w rozumieniu art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (aktualnie jednolity tekst:
Dz. U. z 2016 r., poz. 887 ze zm., dalej jako ustawa emerytalna), a w konsekwencji uprawnionej do renty socjalnej przewidzianej w art. 4 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 982 ze zm.). Zdaniem Sądu drugiej instancji, stwierdzenie przez biegłego z zakresu medycyny pracy niezdolności wnioskodawcy do zatrudnienia „na otwartym rynku pracy” potwierdza, że - mimo schorzeń psychiatrycznych zaburzających właściwe postrzeganie otaczającej rzeczywistości oraz powodujących trudności w relacjach interpersonalnych - zachował on zdolność do wykonywania zatrudnienia w warunkach zakładu pracy chronionej.
Oznacza to, że schorzenia te nie powodują całkowitej niezdolności wnioskodawcy do pracy.W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił: I. naruszenia prawa materialnego, tj.:
1) art. 4 ustawy o rencie socjalnej wskutek błędnej wykładni prowadzącej do niewłaściwego zastosowania tego przepisu przez nieprzyznanie renty socjalnej w sytuacji, w której wnioskodawca jest całkowicie niezdolny do wykonywania jakiejkolwiek pracy „na otwartym rynku pracy”, innej niż w warunkach chronionych, tj. pracy organizowanej na warunkach określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych;
2) art. 12 ust. 2 w związku z art. 13 ust. 4 ustawy emerytalnej wskutek błędnej wykładni art. 12 ust. 2 oraz niezastosowania art. 13 ust. 4 przez jego pominięcie i uznanie, że wnioskodawca nie jest całkowicie niezdolny do pracy zarobkowej w sytuacji, gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż jest niezdolny do pracy w warunkach normalnych, a wyłącznie jest zdolny do pracy w zakładach pracy chronionej, co jednoznacznie wskazuje na to, że wnioskodawca całkowicie utracił zdolność do pracy „na otwartym rynku pracy”;
II. naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 382 w związku z art. art. 278 § 1 i art. 286 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez zastąpienie i uzupełnienie treści oraz wniosków zawartych w opinii biegłego z zakresu medycyny pracy własną oceną i przyjęcie, że ze stwierdzenia biegłego, iż skarżący „jest niezdolny do pracy na otwartym rynku pracy” wynika, że biegły uznał za możliwe jego zatrudnienie w warunkach zakładu pracy chronionej, podczas gdy brak jest takiego stwierdzenia w jakimkolwiek fragmencie opinii.Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go orzeczenia Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona.
W myśl art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej, renta socjalna przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało przed ukończeniem 18 roku życia (pkt 1); w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej - przed ukończeniem 25 roku życia (pkt 2); w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej (pkt 3). Stosownie do art. 5 tej ustawy, ustalenie całkowitej niezdolności do pracy następuje na zasadach i w trybie określonym w ustawie emerytalnej. Zgodnie z art. 15 ustawy o rencie socjalnej, w sprawach w ustawie tej nieuregulowanych stosuje się, między innymi, art. 12 i art. 13 ustawy emerytalnej.
Przepis art. 12 ust. 2 ustawy emerytalnej za całkowicie niezdolną do pracy uznaje osobę, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. W myśl art. 13 ust. 4 tej ustawy, zachowanie zdolności do pracy w warunkach określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych nie stanowi przeszkody do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy.W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że pojęcia „całkowita niezdolność do pracy” i „naruszenie sprawności organizmu” w rozumieniu art. 4 ustawy o rencie socjalnej nie są tożsame i stany te mogą powstać w różnych momentach.
Całkowita niezdolność do pracy, będąca przesłanką prawa do renty socjalnej, może powstać po upływie okresów wskazanych w art. 4 ust. 1 tej ustawy, ale dla nabycia prawa do renty socjalnej istotne jest, aby przyczyna naruszenia sprawności organizmu powodująca całkowitą niezdolność do pracy powstała nie później niż w okresach wymienionych w art. 4 ust. 1 pkt 1-3 ustawy (por. wyrok z dnia 16 października 2014 r., II UK 36/14, LEX nr 1548261). Przyjmuje się również, że przesłanka niezdolności do jakiejkolwiek pracy w rozumieniu art. 12 ust. 2 w związku z art. 13 ust. 4 ustawy emerytalnej nie oznacza niezdolności do wszelkiej pracy, ale odnosi się do każdego zatrudnienia w innych warunkach niż specjalnie stworzone na stanowiskach pracy odpowiednio przystosowanych do stopnia i charakteru naruszenia sprawności organizmu.
Konieczne jest zatem odniesienie się do normalnych (typowych) warunków pracy i przez ich pryzmat ocenienie, na ile dana osoba z określonym schorzeniem (schorzeniami) jest w stanie podjąć zatrudnienie i wykonywać pracę w warunkach niedostosowanych do jej potrzeb (por. wyroki z dnia 8 grudnia 2000 r., II UKN 134/00, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 369; z dnia 7 października 2003 r., II UK 79/03, OSNP 2004 nr 13, poz. 234; z dnia 13 października 2009 r., II UK 106/09, LEX nr 558589; z dnia 4 lipca 2013 r., II UK 403/12, LEX nr 1350309; z dnia 19 marca 2014 r., I UK 434/13, LEX nr 1446443).
Wskazuje się jednak także, że art. 13 ust. 4 ustawy emerytalnej wyraża odrębność instytucji i celów ustawy dotyczącej rehabilitacji oraz ustawy emerytalnej (ustawy o rencie socjalnej). Ta odrębność oznacza, że ocena przesłanek niezdolności do pracy nie jest uzależniona od przesłanek niepełnosprawności, uzasadniającej objęcie danej osoby specjalną ochroną prawa socjalnego z zakresu rehabilitacji i zatrudnienia w szczególnych (chronionych) warunkach, gdyż są to odrębne kategorie pojęć (por. wyroki z dnia 3 grudnia 2004 r., II UK 68/04, LEX nr 979180 oraz z dnia 17 lutego 2009 r., I UK 233/08, LEX nr 736713).
W konsekwencji, niemożność wykonywania pracy spowodowana innymi przyczynami niż naruszenie sprawności organizmu w stopniu powodującym niezdolność do zarobkowania nie stanowi o niezdolności do pracy w rozumieniu art. 12 ustawy emerytalnej (por. wyrok z dnia 16 października 2014 r., II UK 36/14, LEX nr 1548261 i powołane w nim orzeczenia). Nie ma zatem podstaw do przyznania renty socjalnej osobie, która z medycznego punktu widzenia nie jest całkowicie niezdolna do pracy, choćby nie miała możliwości jej podjęcia z innych przyczyn (por. wyrok z dnia 9 marca 2006 r., II UK 98/05, OSNP 2007 nr 5-6, poz. 77).Odnosząc powyższe poglądy do stanu faktycznego sprawy, w której wniesiona została rozpoznawana skarga kasacyjna, należy stwierdzić, że z ustaleń stanowiących podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia wynika, iż skarżący jest niezdolny do wykonywania zatrudnienia na „otwartym rynku pracy” z uwagi na niskie kwalifikacje (brak wykształcenia) i głębokie zaburzenia osobowości, może natomiast pracować w warunkach zakładu pracy chronionej.
W ocenie Sądu drugiej instancji, już tylko zachowanie przez skarżącego zdolności do wykonywania zatrudnienia w takich warunkach wyłącza możliwość uznania go za całkowicie niezdolnego do pracy. Założenie to jest błędne, gdyż w aspekcie art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej w związku z art. 12 ust. 2 i art. 13 ust. 4 ustawy emerytalnej, dla rozstrzygnięcia o prawie do renty socjalnej istotne jest dokonanie oceny, czy z uwagi na występujące u skarżącego schorzenia jest on z medycznego punktu widzenia całkowicie niezdolny do wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia w normalnych (typowych) warunkach pracy.Uwzględnienie zarzutów naruszenia prawa materialnego powoduje zbędność rozważania zasadności zarzutu obrazy przepisów postępowania w sposób wskazany przez skarżącego.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. r.g.