Supreme Court quashes pension decision due to insufficient warning about employment suspension requirements.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the appellate court's dismissal of the applicant's cassation appeal regarding an overpaid pension. The Social Insurance Institution had suspended the pension because the applicant continued working without formally terminating his employment contract, despite a notice warning him of this obligation. The court ruled that the notice given in the suspension decision was inadequate because it failed to explicitly inform the applicant that he was required to notify the agency about the termination of his employment relationship.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; Art. 103 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych: The obligation to return an overpaid pension arises only if the social insurance institution has provided an appropriate warning that the recipient knew or should have known about the lack of legal basis for receiving the benefit, and this warning must specifically address the requirement to notify the agency of the termination of the employment relationship.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt II UK 149/10
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 6 grudnia 2010 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)
SSN Beata Gudowska
SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku Joachima T.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi we W.
o zwrot nienależnie pobranego świadczenia,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 grudnia 2010 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 20 stycznia 2010 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Decyzją z 4 lutego 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział we W.
na podstawie art. 138 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) oraz na
podstawie art. 84 ust. 1, ust. 9 i ust. 11 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o
systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) zobowiązał
Joachima T. do zwrotu nienależnie pobranej emerytury za okres od 1 marca 2008 r.
do 30 listopada 2008 r. w kwocie 19. 692, 64 zł.
Wyrokiem z dnia 20 stycznia 2010 r. Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385
k.p.c. oddalił apelację wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu
Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 października 2009 r. oddalającego odwołanie
wnioskodawcy od powyższej decyzji organu rentowego. Sąd drugiej instancji
podzielił podstawę faktyczną oraz podstawę prawną zaskarżonego wyroku, które
przedstawiają się następująco.
Wnioskodawca, 7 marca 2008 r., złożył wniosek o emeryturę. Przedstawił
dwa świadectwa pracy: z Regionalnego Węzła Łączności we W. oraz z „C. AR”
Spółki z o.o. w G., z których wynikało, że stosunki pracy wnioskodawcy ustały z
dniem
stycznia
2008
r.
Organ
rentowy
przeprowadził
postępowanie
wyjaśniające, w którym ustalił, że wnioskodawca w dniu 18 marca 2008 r. nadal był
objęty ubezpieczeniem społecznym z tytułu zatrudnienia w „C. AR” Spółce z o.o.
Decyzją z dnia 31 marca 2008 r. organ rentowy przyznał Joachimowi T. prawo do
emerytury od 1 marca 2008 r., jednocześnie zawieszając wypłatę świadczenia z
powodu kontynuowania przez niego zatrudnienia. Decyzja ta zawierała pouczenie,
że w celu wypłaty świadczenia wnioskodawca musi przedstawić świadectwo pracy
lub dokument potwierdzający fakt rozwiązania stosunku pracy oraz pouczenie o
regulacji zawartej w przepisie art. 103 ust. 2 a ustawy o emeryturach i rentach z
FUS zgodnie z którą prawo do emerytury ulegało zawieszeniu bez względu na
wysokość
przychodu
uzyskiwanego
przez
emeryta
z
tytułu
zatrudnienia
kontynuowanego bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na
rzecz którego wykonywał je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do
emerytury. „C. AR” Spółka z o. o. w dniu 22 kwietnia 2008 r. powiadomiła organ
rentowy o fakcie wyrejestrowania wnioskodawcy z ubezpieczeń 1 lutego 2008 r. W
związku z tym organ rentowy decyzją z dnia 6 maja 2008 r. „odwiesił”
wnioskodawcy prawo do emerytury i wypłacił świadczenie od 1 marca do 31 maja
2008 r. W zawartym w tej decyzji pouczeniu przytoczono treść art. 103 ust. 2a
ustawy emerytalno-rentowej.
Sąd ustalił, że wnioskodawca po rozwiązaniu stosunku pracy z „C. AR”
Spółką z o.o. zawarł z tą Spółką kolejny stosunek pracy od 1 lutego 2008 r. do 29
lutego 2008 r., a następnie od 1 marca 2008 r. zawarł umowę o pracę na czas
nieokreślony. Nie powiadomił on jednak organu rentowego o osiąganym dochodzie
z zawartej umowy o pracę. Świadectwo pracy z tej firmy z 29 lutego 2008 r. oraz
umowę o pracę z 1 marca 2008 r. Joachim T. przedstawił organowi rentowemu
dopiero 29 stycznia 2009 r.
Sąd drugiej instancji uznał, że w sprawie ma zastosowanie art. 103 ust. 2a
ustawy o emeryturach i rentach z FUS (omyłkowo wskazano art. 102 ust. 2 a)
zgodnie z którym prawo do emerytury ulegało zawieszeniu bez względu na
wysokość
przychodu
uzyskiwanego
przez
emeryta
z
tytułu
zatrudnienia
kontynuowanego bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na
rzecz którego wykonywał je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do
emerytury. Przepis ten obowiązywał w chwili nabycia przez wnioskodawcę prawa
do emerytury, a został uchylony na podstawie art. 37 pkt 5 lit. b ustawy z dnia 21
listopada 2008 r. o emeryturach kapitałowych (Dz. U. Nr 228, poz. 1507 ze zm.) z
dniem 8 stycznia 2009 r. Sąd uznał, że organ rentowy w decyzjach wydawanych w
stosunku do wnioskodawcy prawidłowo pouczył go – zgodnie z powołaną wyżej
regulacją zawartą w art. 103 ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z FUS – o
obowiązku informowania organu rentowego o osiąganiu przychodu z tytułu
zatrudnienia u pracodawcy, na rzecz którego wnioskodawca wykonywał pracę
bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury oraz o konsekwencjach
niezachowania przez wnioskodawcę tego obowiązku. Pouczenie o wskazanej
regulacji zawarte w przedmiotowych decyzjach organu rentowego – zdaniem Sądu
Apelacyjnego – było zrozumiałe i konkretne.
Wnioskodawca tego obowiązku nie dopełnił – nie poinformował bowiem
organu rentowego o pozostawaniu w zatrudnieniu w „C. AR” Spółce z o.o. i
osiąganiu z tego tytułu wynagrodzenia. Wobec tego – według Sądu drugiej instancji
– emerytura pobierana przez wnioskodawcę od marca 2008 r. była świadczeniem
nienależnym w rozumieniu art. 138 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Powyższy wyrok w całości zaskarżył skargą kasacyjną wnioskodawca. W
skardze zarzucono naruszenie następujących przepisów:
1. art. 138 ust. 1-3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS „przez przyjęcie,
że odnosi się do pojęcia świadczenia nienależnego podczas, gdy reguluje
on pojęcie świadczenia nienależnie pobranego”;
2. art. 138 ust. 1-3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez „pominięcie
jego prawidłowej treści oraz uznanie, że powód spełnia przesłanki
warunkujące zwrot wypłaconego przez organ rentowy świadczenia”;
3. art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez
„przyjęcie, że przytoczenie obowiązującego przepisu w pouczeniu
zawartym
na
końcu
decyzji
wyczerpuje
znamiona
prawidłowego
powiadomienia ubezpieczonego o jego prawach i obowiązkach”;
4. naruszenie konstytucyjnej zasady zaufania do Państwa prawa oraz
prawa stanowionego przez urzędy państwowe polegające na uznaniu, że
pomimo decyzji z dnia 6 maja 2008 r. o wypłacie emerytury powodowi,
powód powinien kontrolować działania organu rentowego i przejawiać
brak zaufania do decyzji wydanej przez ten organ;
5. art. 382 k.p.c. przez przyjęcie na podstawie materiału zgromadzonego w
sprawie, a w szczególności decyzji organu rentowego z dnia 4 lutego
2009 r., że organ rentowy uznał wypłaconą powodowi należność jako
świadczenie nienależne podczas, gdy decyzja ZUS z dnia 4 lutego 2009
r.
jednoznacznie wskazuje, że organ rentowy uznał wypłaconą
skarżącemu
należność jako
świadczenie
nienależnie
pobrane
w
rozumieniu art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i zobowiązał
skarżącego do jego zwrotu, a zatem Sąd nie oparł orzeczenia na
zebranym w sprawie materiale dowodowym.
We wnioskach skargi skarżący domagał się uchylenia wyroków Sądów obu
instancji i orzeczenia co do istoty sprawy przez zwolnienie skarżącego z obowiązku
zwrotu wypłaconej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych kwoty 19. 692, 64 zł.
oraz orzeczenie o kosztach postępowania za wszystkie instancje, w tym o kosztach
zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych; ewentualnie o uchylenie
zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania za wszystkie
instancje, w tym o kosztach zastępstwa adwokackiego.
Sąd Najwyższy zważył co następuje:
Przesłanki obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia – w
odniesieniu do emerytury – zostały określone
w art. 138 ustawy o emeryturach i
rentach. Jest to regulacja autonomiczna i z pewnością odrębna od świadczenia
nienależnego, o którym mowa w Kodeksie cywilnym.
Można poprzestać na powyższej konstatacji odróżnienia obowiązku zwrotu
nienależnie
pobranej
emerytury
od
cywilnoprawnej
instytucji
świadczenia
nienależnego bo – wbrew zarzutom skargi – z uzasadnienia zaskarżonego wyroku
jasno wynika, że sprawa była rozpatrywana i osądzona na podstawie art. 138 ust. 1
i ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach.
Stosownie do wskazanego przepisu obowiązek zwrotu świadczenia
wypłaconego mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie
prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części
powstaje: „jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do
ich pobierania”. Na znaczeniu tego pouczenia polega differentia specifica
nienależnie pobranego świadczenia, w jego ustawowej definicji. Pouczenie o
którym mowa w art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach jest przesłanką
warunkującą obowiązek zwrotu.
Wbrew zarzutom skargi z uzasadnienia zaskarżonego wyroku także wynika,
iż Sąd drugiej instancji uznał nieodzowność stosownego pouczenia.
Zasadnie
natomiast
w
skardze
ujawniono
brak
wystarczającej
odpowiedniości między oceną subsumcyjną dotyczącą właściwego pouczenia
ubezpieczonego,
a
ustalonymi
w
sprawie
okolicznościami
pobrania
przedmiotowych świadczeń.
Według Sądu drugiej instancji, poprzednio także Sądu pierwszej instancji,
dla przyjęcia, że ubezpieczony został właściwie pouczony przesądzające znaczenie
ma
odpowiedniość
zastosowanego
w
decyzji
pouczenia
i
okoliczności
powodujących zawieszenie prawa ubezpieczonego do świadczeń, które mu organ
rentowy wypłacał i które on pobierał. Istotnie, można powiedzieć, że na pierwszy
rzut oka , kwestia ta przedstawia się w klarownym związku skoro pouczenie
odpowiadało treści art. 103 ust. 2a
ustawy o emeryturach (w brzmieniu
obowiązującym do 8 stycznia 2009 r.), a równocześnie na tym przepisie oparte jest
ustalenie, że
świadczenia zostały wypłacone, chociaż prawo do emerytury –
zgodnie z brzmieniem przepisu – uległo zawieszeniu.
Okoliczności wydania decyzji z dnia 6 maja 2008 r., do której odnosi się
powyższe pouczenie ułożyły się jednakże w wyjątkowej sekwencji, która
przemawia przeciwko ocenie przyjętej w zaskarżonym wyroku.
W postępowaniu które organ rentowy prowadził z wniosku ubezpieczonego
(z 7 marca 2008 r.) nie było kwestionowane przysługiwanie wnioskodawcy
emerytury od 1 marca 2008 r. Prawo to wynikało z załączonych do wniosku
dokumentów. Dla organu rentowego wątpliwa jedynie była kwestia przysługiwania
wnioskodawcy uprawnienia do uzyskania wypłaty świadczeń emerytalnych ze
względu na obowiązujące wówczas ograniczenie realizowania prawa do emerytury
określone w art. 103 ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach. Zgodnie z tym
przepisem prawo do emerytury ulegało zawieszeniu w razie kontynuowania przez
emeryta – bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą na rzecz
którego wykonywał je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury,
ustalonym
w
decyzji
organu
rentowego.
Dla
wyjaśnienia
czy
zachodzą
przewidziane w tym przepisie przesłanki zawieszenia prawa do emerytury organ
rentowy,
bez
bezpośredniego
udziału
ubezpieczonego,
dokonał
własnych
czynności sprawdzających.
To w wyniku czynności organu rentowego a więc w
pewnym sensie,
istotnym tu dla rozpatrywanej kwestii, niezależnie od dokumentacji dostarczonej
przez wnioskodawcę wydane zostały dwie decyzje. Najpierw ta z z 31 marca 2008
r. o zawieszeniu wypłaty świadczenia a następnie ta
z 6 maja 2008 r. o
„odwieszeniu” świadczenia.
Na tle tych decyzji, w szczególności ostatniej z nich
- powinna zostać
rozpatrzona sytuacja wnioskodawcy, stan jego świadomości – to jakie miał
obiektywne możliwości uchwycenia znaczenia pouczenia o treści art. 103 ust. 2a
ustawy o emeryturach
i rentach. Jeżeli – na co
mogłaby wskazywać analiza
ustalonych okoliczności postępowania – wnioskodawca traktował decyzję z 6 maja
2008 r. jako rozstrzygnięcie o przysługującym mu prawie do wypłaty świadczenia w
konkretnej sytuacji zatrudnienia w jakiej się znajdował w chwili istotnej dla
wyłączenia wobec niego ograniczenia płynącego z art. 103 ust. 2a ustawy o
emeryturach i rentach, to pouczenie – w takiej sytuacji - mógłby, jak twierdzi się w
skardze, odnosić do stanu rzeczy po wydaniu decyzji, przyjmując że okoliczności
wcześniejsze zostały już rozpatrzone.
Kwestia ta nie została w zaskarżonym wyroku rozpatrzona, a jej rozpoznanie
będzie wymagało – jak się wydaje – bardziej dokładnego (skonkretyzowanego)
wyjaśnienia okoliczności mających znaczenie w świetle art. 103 ust. 2a ustawy o
emeryturach i rentach z uwzględnieniem możliwości uchwycenia sensu tej regulacji
przez ubezpieczonego na tle przyjętej wówczas w praktyce interpretacji. Potrzebne
jest zwłaszcza wyjaśnienie tego do jakich okoliczności ubezpieczony, który na
podstawie swego wniosku otrzymał decyzję „odwieszającą”, mógł odnosić
przesłanki tej decyzji i zamieszczoną w niej treść przepisu jako pouczenia. Z tego
względu wymaga zanalizowania
faktów dotyczących zatrudnienia i ustania
stosunków pracy, które zgłosił wnioskodawca w stosunku do okoliczności, które
stały się podstawą uznania przez organ rentowy, że już w chwili złożenia wniosku
nie zachodziły ograniczenia wynikające z art. 103 ust. 2a ustawy o emeryturach i
rentach. W szczególności istotne w tym przedmiocie jest to, że wnioskodawca w
swym wniosku podał, że pozostaje w zatrudnieniu chociaż poprzednio rozwiązał
stosunki pracy, w tym ze spółką „C. AR”. Jeżeli podjęte przez organ rentowy
postępowanie wyjaśniające potwierdziło sytuację, w której ubezpieczony spełniał
warunki prawa do emerytury a także – przynajmniej w określonym dniu – zakończył
stosunki pracy, to pozostaje do wyjaśnienia to czy przyznanie w tych warunkach
prawa do wypłaty wcześniej przyznanego świadczenia
nie mogło utwierdzić
ubezpieczonego w przekonaniu, że dalsze jego zatrudnienie, już po spełnieniu
przesłanek do wypłaty świadczenia nie stanowiło przeszkody zawieszającej
wypłacania emerytury i w związku z tym, nie jest zobowiązany do zawiadomienia
organu rentowego o okolicznościach przez ten organ już rozpatrzonych.
Wyjaśnienie
tego,
jakie
–
w
konkretnych
okolicznościach
–
było
usprawiedliwione przekonanie ubezpieczonego o znaczeniu pouczenia go w decyzji
odwieszającej świadczenie o treści art. 103 ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach
jest niezbędne ze względu na wspomnianą wyżej rolę pouczenia w konstrukcji
obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W konstrukcji tej (ad casum
– w zakresie art.138 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach) pouczenie
o braku prawa do pobierania świadczenia odgrywa rolę warunku obowiązku zwrotu.
Wyraża
się w tym uregulowaniu normatywnie ukształtowane zapewnienie
ustawodawcy, że chociażby wypłacenie świadczenia nie było uzasadnione, to –
pomimo to – nie powstaje obowiązek zwrotu, jeżeli organ rentowy nie stworzył –
poprzez właściwe pouczenie – sytuacji domniemania, iż pobierający świadczenie
wiedział (powinien wiedzieć), że mu się ono nie należy. Granicę ochrony
świadczeniobiorcy wyznacza jego zła wola wyrażająca się w świadomości sytuacji
braku podstawy materialnoprawnej do uzyskiwania świadczenia i mimo to
niepodjęciu przewidzianych w ustawie czynności zmierzających – ad casum – do
zawieszenia nienależnej wypłaty.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. na przykład szerokie wyjaśnienia
zawarte w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2007 r., I UK
90/07 – OSNP 2008/19 – 20/301) – zwrócono uwagę na szczególne znaczenie
pouczenia, o którym mowa w art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach.
Pouczenie to powinno być odpowiednie dla funkcji jaką odgrywa w normatywnej
konstrukcji nienależnie pobranego świadczenia. Z treści konkretnie udzielonego
pouczenia trzeba bowiem wyprowadzić ustalenie, że pobierający
świadczenia
wiedział (został pouczony) – „o braku prawa do ich pobierania”.
Sąd
Najwyższy
uznał,
że
w
rozpatrywanej
skardze,
zasadnie
zakwestionowano ocenę zaskarżonego wyroku, jakoby pouczenie, które zostało
zawarte w decyzji z dnia 6 maja 2008 r. o „odwieszaniu” prawa do emerytury i
wypłacania jej od 1 marca 2008 r., jest odpowiednie do wymagań art. 138 ust. 2
pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach.
Z przedstawionych wyżej przyczyn Sąd Najwyższy orzekł stosownie do art.
39815 §1 k.p.c.