Employee can sue to correct accident protocol if establishing it affects future work injury benefits.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court ruled that an employee has the right to file a lawsuit to correct an accident protocol under Article 189 of the Civil Procedure Code. The plaintiff argued his heart attack was a work accident due to chronic workplace stress, while the defendant claimed the incident occurred during vacation and lacked extraordinary stress. The court allowed the suit because determining the accident's nature directly impacts the employee's potential future claims for work injury benefits.
Regesto Legislator
Generato dall'IAUstawa o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych; art. 189 k.p.c.: Pracownikowi przysługuje prawo wystąpienia z powództwem o ustalenie i sprostowanie protokołu powypadkowego, gdy ustalenia te decydują o jego prawach i ewentualnych przyszłych roszczeniach.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Uchwała z dnia 11 maja 1994 r.
II PZP 1/94
Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Krzysztof Kolasiński, Maria Tyszel
(sprawozdawca),
Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Jana Szewczyka, w sprawie z powództwa
Mariana M. przeciwko Morskiemu Portowi Handlowemu SA w G. o sprostowanie
protokołu powypadkowego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 11 maja 1994
r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki- Sąd Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni postanowieniem z dnia 8
grudnia 1993 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.,
"1. Czy pracownikowi przysługuje na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia
21.04.1992 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz. U.
Nr 37, poz. 160) prawo wystąpienia z powództwem o sprostowanie protokołu
powypadkowego do sądu rejonowego sądu pracy;
2. W przypadku odpowiedzi negatywnej, czy przysługuje mu powództwo o ustalenie
zdarzenia za wypadek przy pracy na podstawie art. 189 k.p.c.? "
p o d j ą ł następującą uchwałę:
Pracownikowi, który nie dochodzi roszczeń odszkodowawczych bądź rentowych
na podstawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu
wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. Nr 30 z 1983
r., poz. 144 ze zm.), ale ma interes prawny w ustaleniu, że określone zdarzenie
było wypadkiem przy pracy lub zaistniało w okolicznościach nie pozbawiających
go roszczeń z tejże ustawy - a ustalenia te decydują o jego prawach i związanych
z nimi ewentualnie w przyszłości roszczeniach - przysługuje prawo wystąpienia
do sądu rejonowego-sądu pracy z powództwem o ustalenie i sprostowanie
protokołu powypadkowego na podstawie art. 189 k.p.c.
Uzasadnienie
Powód Marian M. wnosił o sprostowanie protokołu ustalenia okoliczności i przyczyn
wypadku sporządzonego przez Morski Port Handlowy w G., domagając się ustalenia,
że zawał mięśnia sercowego, którego doznał w dniu 13 sierpnia 1992 r. jest wypadkiem
przy pracy, ponieważ w okresie poprzedzającym wystąpienie zawału doznawał stałych
stresów w pracy, stanów lękowych i obaw ściśle związanych z wykonywaniem pracy na
stanowisku kierownika magazynu strony pozwanej.
Pozwany Morski Port Handlowy w G. wniósł o oddalenie powództwa zarzucając, że w
zdarzeniu z dnia 13 sierpnia 1992 r. nie było przesłanek koniecznych dla uznania, że
był to wypadek przy pracy w rozumieniu art. 6 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o
świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Wypadek zdarzył
się podczas urlopu powoda a niepokój, jaki u niego występował na przełomie lipca i
sierpnia 1992 r., w związku z obawą o niezgodność towaru między ilością deklarowaną,
a faktycznie przyjętą, nie miał charakteru nienormalnego, nadzwyczajnego stresu dla
pracownika zajmującego kierownicze stanowisko.
Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Gdyni wyrokiem z dnia 9 sierpnia 1993 r. uwzględnił
powództwo, kosztami postępowania obciążając Skarb Państwa.
W rewizji wniesionej do Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku-Sądu Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych z siedzibą w Gdyni, strona pozwana domagała się zmiany zaskarżonego
wyroku i oddalenia powództwa lub jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego
rozpoznania.
Rozpoznając sprawę Sąd Wojewódzki w Gdańsku-Sąd Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych z siedzibą w Gdyni uznał, że w sprawie występuje zagadnienie prawne
budzące poważne wątpliwości i przedstawił je do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.
Treść tego zagadnienia przytoczono w sentencji uchwały.
W uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia Sąd Wojewódzki szczegółowo omówił
stan prawny i wynikający z niego tryb postępowania odwoławczego od ustaleń
protokołu powypadkowego obowiązujący przed dniem wejścia w życie rozporządzenia z
dnia 21 kwietnia 1992 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy
pracy (Dz. U. Nr 37 poz. 160), zwanego dalej rozporządzeniem. Słusznie wskazał też,
że to rozporządzenie nie zawiera regulacji prawnej określającej sposób i tryb [...]
odwołania się pracownika od ustaleń zatwierdzonego protokołu powypadkowego. W §
11 cyt. rozporządzenia stwierdzono, że zatwierdzony protokół powypadkowy zakład
pracy niezwłocznie doręcza poszkodowanemu pracownikowi, pouczając go o sposobie i
trybie odwołania, natomiast § 15 upoważnia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej jedynie
do ustalenia wzoru protokołu powypadkowego. Wzór ten został ustalony zarządzeniem
Nr 39 upoważnionego Ministra z dnia 31 maja 1993 r. stanowiąc jego załącznik
(Dziennik Urzędowy Ministra Pracy i Polityki Socjalnej Nr 3, poz. 6). Jak to trafnie
zauważył Sąd Wojewódzki, wzór protokołu stanowi jedynie "[...] schemat graficzny
dokumentu jaki ma być sporządzony na podstawie rozporządzenia i ma odpowiadać
warunkom w tym rozporządzeniu określonym".
Sąd Najwyższy podziela pogląd wyrażony w tej sprawie w stanowisku Ministerstwa
Pracy i Polityki Socjalnej, że pouczenie umieszczone w końcowej części wzoru o możliwości wystąpienia do sądu rejonowego-sądu pracy o zmianę treści protokołu powypadkowego (pkt 2 pouczenia) nie stanowi wskazania trybu odwoławczego od ustaleń
protokołu powypadkowego, jak to zdaje się sugerować Sąd Wojewódzki w
uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia, lecz jest tylko informacją o uprawnieniach
pracownika wynikających zarówno z rozporządzenia (pkt 1 pouczenia), jak i z innych
przepisów (pkt 2 i 3). Jak to podkreślono w stanowisku Ministerstwa, pouczenie jest
poza układem graficznym wzoru protokołu powypadkowego, oddzielone grubą linią od
ostatniej pozycji wzoru, stanowiąc: "[...] odrębny układ, zawierający informacje dla
poszkodowanego lub członków jego rodziny".
Nie wymaga szczegółowego uzasadnienia pogląd, że pracownik kwestionując ustalenia
okoliczności i przyczyn wypadku jakiemu uległ, będzie zawsze miał prawo
zweryfikowania tych ustaleń, jeżeli wystąpi do sądu z powództwem o odszkodowanie
lub o inne świadczenie przewidziane ustawą z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach
z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r., Nr
30, poz. 144 ze zm.), zwanej dalej ustawą wypadkową, albo do organu rentowego o
przyznanie renty inwalidzkiej względnie rodzinnej. Sąd rozpatrujący powództwo lub
odwołanie od decyzji organu rentowego samodzielnie ocenia treść protokołu
powypadkowego i jest uprawniony do poczynienia odpowiednich ustaleń we własnym
zakresie [...]. W tych sprawach kwestia dopuszczalności kontroli sądowej prawidłowości
ustaleń komisji powypadkowej zarówno w zakresie ustaleń faktycznych, zawartych w
protokole powypadkowym, jak i ich oceny prawnej, nie budzi kontrowersji.
Wątpliwości, wskazane w przedstawionym zagadnieniu, powstają - zdaniem Sądu
Wojewódzkiego - wówczas, gdy poszkodowany pracownik, nie dochodząc od strony
pozwanej świadczenia przewidzianego w ustawie wypadkowej, występuje do Sądu
jedynie o zmianę treści protokołu powypadkowego poprzez ustalenie, że określone
zdarzenie było wypadkiem przy pracy względnie, że uznany już wypadek zdarzył się w
innych okolicznościach faktycznych, niż to ustalono w protokole powypadkowym.
Słusznie podniósł Sąd Wojewódzki, że przed wejściem w życie omawianego
rozporządzenia, tryb odwoławczy od ustaleń komisji powypadkowych regulował § 16
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1974 r. w sprawie ustalenia
okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 55 poz. 244) stanowiący, że:
"Jeżeli pracownik ma w tym interes prawny, aby ustalenia protokołu powypadkowego
zostały zmienione, a w szczególności z tego powodu, że w protokole tym według oceny
pracownika bezpodstawnie stwierdzono, że: 1) nie uległ on wypadkowi, 2) wypadek nie
został uznany za wypadek przy pracy lub, że 3) przyczyną wypadku były okoliczności
mogące pozbawić go prawa do świadczeń z tytułu wypadku przy pracy, może wystąpić
do właściwej komisji rozjemczej z wnioskiem o rozpatrzenie sprawy", jednakże nie
można podzielić poglądu wyrażonego przez ten Sąd, że "za stanowiskiem, w myśl
którego żądanie sprostowania protokołu powypadkowego nie może znajdować swej
podstawy prawnej w treści art. 189 k.p.c. przemawia i ten argument, iż w dacie wejścia
w życie § 16 starego rozporządzenia z dnia 5 grudnia 1974 r. art. 189 k.p.c. już
obowiązywał. Gdyby zatem żądanie sprostowania protokołu miało odpowiadać treści
przepisu art. 189 k.p.c., to regulacja prawna określona treścią § 16 byłaby zbędna."
To stanowisko Sądu Wojewódzkiego wskazuje na potrzebę przypomnienia zmian, jakim
ulegał tryb postępowania w sprawach o świadczeniach z tytułu wypadku przy pracy.
Do wejścia w życie ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych
przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8) rozstrzyganie
sporów wynikających z wypadków przy pracy, a więc zarówno sporów o świadczenia,
jak i ustalenia odpowiedzialności zakładu pracy, należało do kompetencji sądów
powszechnych i postępowanie w tych sprawach toczyło się według przepisów kodeksu
postępowania cywilnego. Powołana ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. dla wypadków,
które zdarzyły się po 1 stycznia 1968 r. wprowadziła w art. 14-16 odmienne zasady
postępowania w sprawach o świadczenia z niej wynikające, oraz odmienny tryb
odwoławczy, z dwuinstacyjną kontrolą sądową: okręgowych sądów ubezpieczeń
społecznych i Trybunału Ubezpieczeń Społecznych, przed którymi obowiązywały
odrębne przepisy o postępowaniu, a mianowicie ustawa z dnia 28 lipca 1939 r. - Prawo
o sądach ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 1961 r., Nr 41 poz. 215 ze
zm.). Ponieważ art. 1 tej ustawy stanowił, że sądy ubezpieczeń społecznych sprawują
wymiar sprawiedliwości w sporach o świadczenia pieniężne z zakresu zaopatrzenia
emerytalnego pracowników i ich rodzin oraz w innych sprawach przekazanych im
odrębnymi przepisami, sądy te rozpoznawały - na podstawie art. 16 ust. 2 i 5
wymienionej ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. - jedynie odwołania od decyzji i orzeczeń
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (o świadczenia wypłacane przez ten organ) oraz od
orzeczeń zakładowej (terenowej) komisji rozjemczej o świadczenia wypłacone przez
zakłady pracy. Przytoczony art. 1 prawa o sądach ubezpieczeń społecznych wyłączył
więc możliwość dochodzenia przed sądem ustalenia prawa lub stosunku prawnego,
jaką dopuszczał w postępowaniu cywilnym art. 189 k.p.c. Postępowanie odwoławcze od
ustaleń komisji powypadkowej sporządzającej protokół powypadkowy toczyło się przed
odwoławczą komisją powypadkową oraz zakładową (terenową) komisją rozjemczą w
oparciu o przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. w sprawie
zasad i trybu ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz trybu
postępowania odwoławczego w tych sprawach (Dz. U. Nr 22, poz. 143), wydanego z
upoważnienia art. 15 ust. 2 w/w ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. Rozporządzenie to
przewidywało możliwość odwołania się, od ustaleń protokołu sporządzonego przez
komisję powypadkową, do odwoławczej komisji powypadkowej jeżeli pracownik uważał,
że bezpodstawnie: 1) ustalono, że nie uległ wypadkowi przy pracy, 2) wypadek nie
został uznany za wypadek przy pracy, albo 3) zostało stwierdzone, że wyłączną
przyczyną wypadku były okoliczności określone w § 17 (wyłączające odpowiedzialność
zakładu pracy).
Chybione więc jest powołanie się Sądu Wojewódzkiego w uzasadnieniu
przedstawionego zagadnienia, na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 1971 r., I
PR 344/71 (OSNCP 1972 z. 5 poz. 89) na poparcie stanowiska, że w świetle
omawianego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 kwietnia 1992 r., brak jest
podstawy prawnej dochodzenia przed sądem "sprostowania" protokołu powypadkowego, bowiem wyrok ten był wydany w innym stanie prawnym, a mianowicie podczas
obowiązywania omówionej ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r.
Ten stan prawny uległ zmianie z dniem 1 stycznia 1975 r. wobec utworzenia
okręgowych sądów pracy i ubezpieczeń społecznych. Sądy te rozpoznawały nie tylko,
jako jedyna instancja sądowa, odwołania od orzeczeń odpowiednich komisji
rozjemczych oraz organów orzekających w sprawach z ubezpieczenia społecznego ale
również - w określonym zakresie - rozpoznawały w pierwszej instancji sprawy
przedstawione im m.in. przez komisje rozjemcze. Orzeczenia tych sądów wydane w
postępowaniu odwoławczym były ostateczne i prawomocne, natomiast od orzeczeń
wydanych po przejęciu sprawy przedstawionej przez organ orzekający, przysługiwało
prawo wniesienia środka odwoławczego do Sądu Najwyższego.
Postępowanie przed okręgowymi sądami pracy i ubezpieczeń społecznych, do których
właściwości należało m.in. rozpoznawanie sporów z tytułu wypadków przy pracy i
chorób zawodowych, toczyło się na podstawie przepisów ustawy z dnia 24 października
1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39 poz. 231
ze zm.) a nie na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Wobec braku
w tym postępowaniu przepisu o treści odpowiadającej art. 189 k.p.c., uregulowanie
zawarte w przytoczonym § 16 w/w rozporządzenia z 5 grudnia 1974 r., było konieczne
dla zapewnienia osobom dochodzącym roszczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób
zawodowych, ochrony sądowej w pełnym zakresie, a więc również dla umożliwienia
odwołania się do sądu w sprawach o ustalenie okoliczności i przyczyn wypadków przy
pracy. Ten tryb postępowania został utrzymany art. 39 ustawy z dnia 12 czerwca 1975
r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst:
Dz. U. z 1983 r., Nr 30, poz. 144 ze zm.). Z dniem 1 lipca 1985 r. okręgowe sądy pracy i
ubezpieczeń społecznych stały się - na mocy ustawy z dnia 18 kwietnia 1985 r. o
rozpoznawaniu przez sądy spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych
(Dz. U. Nr 20 poz. 85) - odrębnymi jednostkami organizacyjnymi sądów wojewódzkich i
sądom tym oraz utworzonym wówczas sądom rejonowym-sądom pracy, powierzono
rozpoznawanie spraw ze stosunku pracy. W myśl ustawy z dnia 18 kwietnia 1985 r. o
zmianie niektórych przepisów kodeksu postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 20, poz. 86)
postępowanie w tych sprawach toczy się na podstawie przepisów działu III kodeksu
postępowania cywilnego o postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy
i ubezpieczeń społecznych. Sądy rejonowe-sądy pracy przejęły też, zgodnie art. 17 w/w
ustawy o rozpoznawaniu przez sądy spraw z zakresu prawa pracy [...] dotychczasowe
kompetencje komisji rozjemczych, a w konsekwencji stały się właściwe również do
rozpoznawania sporów, których podstawę prawną stanowił wyżej przytoczony § 16
rozporządzenia z dnia 5 grudnia 1974 r.
W konsekwencji włączenia sądów pracy i ubezpieczeń społecznych w strukturę sądów
powszechnych oraz rozpoznawania spraw należących do właściwości tych sądów na
podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego, regulacja prawna zawarta w §
16 w/w rozporządzenia z dnia 5 grudnia 1974 r. stała się bezprzedmiotowa i dlatego ani
nie powtórzono jej w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 21 kwietnia 1992 r. w
sprawie ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy, ani też nie
upoważniono Ministra Pracy i Polityki Socjalnej do uregulowania trybu odwoławczego
od ustaleń protokołu powypadkowego.
Sąd Najwyższy w pełni podziela pogląd wyrażony w stanowiskach zarówno
Departamentu Prokuratury Ministerstwa Sprawiedliwości jak również Ministerstwa Pracy
i Polityki Socjalnej, że pracownikowi przysługuje prawo wystąpienia do sądu
rejonowego-sądu pracy na podstawie art. 189 k.p.c., z powództwem o ustalenie i
sprostowanie protokołu powypadkowego, jeżeli ma w tym interes prawny.
Zarówno utrwalone orzecznictwo sądowe jak i doktryna zgodnie przyjmują, że w trybie
art. 189 k.p.c. niedopuszczalne jest ustalenie faktu prawotwórczego, [...], że interes
prawny, uzasadniający wniesienie powództwa, z reguły nie istnieje wówczas, gdy
możliwe jest wytoczenie powództwa o świadczenie [...].
Uchwała podjęta w niniejszej sprawie, mieści się w granicach takiej wykładni art. 189
k.p.c., bowiem zarówno żądanie ustalenia, że sporne zdarzenie było wypadkiem przy
pracy, jak również żądanie ustalenia, że uznany już wypadek nastąpił w okolicznościach
innych niż to wskazano w protokole powypadkowym lub też, że wyłączną przyczyną
wypadku nie były okoliczności wyłączające odpowiedzialność zakładu pracy za skutki
wypadku przy pracy, określone potocznie jako żądanie sprostowania protokołu
powypadkowego, w istocie, poprzez żądanie ustalenia faktów zdąża do ustalenia
istnienia prawa pracownika do żądania świadczeń przysługujących z tytułu wypadków
przy pracy i chorób zawodowych w rozmiarze, którego nie można określić ani
przewidzieć w chwili wniesienia powództwa. Uchwała ta nie jest też sprzeczna z
poglądem wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 października 1992 r., II
PRN 8/92 (OSNCP 1993 z. 6 poz. 114) powołanym w uzasadnieniu przedstawionego
zagadnienia prawnego. Wyrok ten dotyczył bowiem zupełnie innej sytuacji faktycznej a
mianowicie: w sprawie w której ustalono, że sporne zdarzenie było wypadkiem w
drodze z pracy, stroną pozwaną był zakład pracy pracownika, a nie organ rentowy,
który był zobowiązany do wypłacenia świadczeń. Uzyskany wyrok przedłożono w
postępowaniu przed organem rentowym jako dowód mający stanowić podstawę
wypłacenia jednorazowego odszkodowania i renty rodzinnej. Takie powództwo nie
miało więc na celu ustalenia stosunku prawnego pomiędzy powódką (żoną
poszkodowanego pracownika) a jego zakładem pracy, lecz było powództwem o
ustalenia faktu, zmierzającym do uzyskania dowodu dla wykorzystania go w
postępowaniu rentowym (administracyjnym).
Należy też podkreślić, że na sądzie orzekającym w sprawach o ustalenie treści
protokołu powypadkowego, spoczywa obowiązek oceny, czy w konkretnej sprawie
zachodzą przesłanki z art. 189 k.p.c., w szczególności, czy w określonej sytuacji nie
można wytoczyć powództwa o zasądzenie, czy powództwo zmierza do ustalenia prawa
lub stosunku prawnego między stronami oraz, czy istnieje obiektywna potrzeba ochrony
prawnej czyli interes prawny w wytoczeniu takiego powództwa.
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy z mocy art. 391 k.p.c. podjął uchwałę jak w
sentencji.