Supreme Court dismisses appeal in lustration case where lower court found truthful declaration despite procedural flaws.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the defense's appeal against the appellate court's decision to overturn the first-instance finding that the subject made a truthful lustration declaration. Although the appellate court identified significant procedural errors and a lack of logical consistency in the first-instance evidence evaluation, it could not reverse the acquittal due to the principle of non-reformatio in peius. Consequently, the court upheld the original finding of a truthful declaration while acknowledging the procedural defects.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 437 § 2 k.p.k.; Art. 454 § 1 k.p.k.; Art. 457 § 2 k.p.k. The appellate court may find procedural violations but cannot reverse an acquittal or favorable finding if the defendant was previously acquitted or the proceedings were discontinued in the first instance.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IADecisioni correlate
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt II KS 12/21 POSTANOWIENIE Dnia 22 czerwca 2021 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Eugeniusz Wildowicz w sprawie A. S. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 22 czerwca 2021 r. skargi obrońcy lustrowanego na orzeczenie Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 10 lutego 2021 r., sygn. akt II AKa (…), uchylające orzeczenie Sądu Okręgowego w W. z dnia 26 maja 2020 r., sygn. XII K (…), p o s t a n o w i ł 1. oddalić skargę, 2. obciążyć lustrowanego kosztami sądowymi postępowania w przedmiocie skargi. UZASADNIENIEWnioskiem z dnia 4 listopada 2019 r. prokurator Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu zwrócił się o wszczęcie postępowania lustracyjnego wobec A.S., pełniącego w dacie złożenia oświadczenia lustracyjnego funkcję publiczną, z uwagi na istnienie wątpliwości co do zgodności z prawdą złożonego przez niego oświadczenia lustracyjnego z 28 lutego 2008 r.
Sąd Okręgowy w W., orzeczeniem z dnia 26 maja 2020 r., sygn. akt XII K (…), stwierdził, że A. S. złożył w dniu 28 lutego 2008 r. zgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne. Prokurator Oddziałowego Biura Lustracyjnego IPN-(…) w K. złożył apelację od powyższego orzeczenia, zaskarżając je w całości na niekorzyść lustrowanego i zarzucając mu mającą wpływ na treść orzeczenia obrazę przepisów postępowania, a to: art. 2 § 2, 7, 410 i 424 § 1 k.p.k., polegającą na błędnej, dokonanej z naruszeniem zasad prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego, dowolnej i opartej na wybiórczo potraktowanym materiale dowodowym ocenie dowodów i okoliczności istotnych dla stwierdzenia realizacji przez lustrowanego A.
S. znamion współpracy, w szczególności poprzez: - niewłaściwą ocenę wymowy dowodów wskazujących na podjęcie przez A. S. tajnej i świadomej współpracy z Departamentem I MSW, a to dokumentacji sprawy krypt. „B.” i zeznań świadków, w szczególności zeznań świadka A. N., z których wynika, iż A. S. kilkakrotnie przekazał funkcjonariuszowi Wydziału V Departamentu I MSW A. N. informacje o naukowcach starających się o stypendia zagraniczne jak również - co Sąd całkowicie pominął - informacje na temat Działu Współpracy z Zagranicą na Uniwersytecie (…) i informacje o reorganizacji MNSzWiT w związku z powstaniem Urzędu ds.
Postępu Naukowo-Technicznego oraz że wykonał zlecone mu przez A. N. zadanie dla Wydziału I Departamentu I z udziałem obywatela Holandii związane z opracowywaniem przez ten Wydział kandydata do werbunku;- bezkrytyczne podejście do wyjaśnień lustrowanego A. S. w zakresie w jakim zaprzeczył on, aby przekazywał A. N. jakiekolwiek informacje oraz aby wykonywał zlecone mu przez niego zadania, bez wyjaśnienia na jakiej podstawie Sąd uznał, że wyjaśnienia te są wiarygodne i przekonywujące, a dowody przeciwne nie zasługują na wiarę;- bezpodstawne przyjęcie, iż zeznania W.
S. potwierdzają wersję lustrowanego, w szczególności, że zlecenie lustrowanemu zadań stoi z nimi w sprzeczności, podczas gdy świadek ten zeznał, że nie przypomina sobie żadnej sprawy operacyjnej, w której figurant SMW „B.” wykonywał jakieś czynności zlecone przez jego Wydział I, ale nie wyklucza takiej sytuacji;- bezkrytyczne przyjęcie mających rzekomo potwierdzać wersję lustrowanego twierdzeń świadków G. G., W. S. i Z. F. jakoby osobie zarejestrowanej w ramach tzw. segregatora materiałów wstępnych nie można było zlecać wykonywania żadnych zadań, podczas gdy obowiązująca w tym zakresie Instrukcja o pracy wywiadowczej Departamentu I MSW nie zawierała takiego zakazu, a dokumentacja sprawy operacyjnej kryp.
„B.” wskazuje, że zadania takie były zlecane i działo się to z akceptacją nadzorujących sprawę przełożonych;- logiczne sprzeczności wewnętrzne wywodu Sądu polegające na:a) uznaniu ujawnionych w toku rozprawy dokumentów za autentyczne i wiarygodne, przy jednoczesnym stwierdzeniu, iż w świetle wyjaśnień lustrowanego i zeznań świadków G. G., W. S., Z. F. i S. K., poważne wątpliwości budzi prawdziwość ich treści dot. dostarczenia przez A. S. wykazu naukowców i przyjęcia podania od obywatela Holandii, podczas gdy z dokumentów tych wynika wprost, iż lustrowany przekazał A.
N. przedmiotowy wykaz naukowców oraz wykonał na jego zlecenie wskazane zadanie;b) uznaniu zeznań świadka A. N. za jedną z podstaw w ustaleniu faktów bez zakwestionowania wiarygodności jego relacji na temat prawdziwości stworzonych przez niego dokumentów do sprawy krypt. „B.’’, przy jednoczesnym daniu wiary lustrowanemu przedstawiającemu sprzeczną do treści tych dokumentów wersję;- eksponowanie nienadającej się do formułowania wniosków o braku współpracy okoliczności, iż składając oświadczenie lustracyjne A. S. odpowiedział w taki sam sposób jak wcześniej dwukrotnie w ankietach bezpieczeństwa i ani Agencja Bezpieczeństwa, ani Urząd Ochrony Państwa nie kwestionowały prawdziwości jego oświadczeń;- wnioskowanie o braku współpracy na podstawie irrelewantnych z punktu widzenia realizacji znamion współpracy okoliczności, takich jak to, że sprawa rozpracowania figuranta „B.” nie została nigdy przekształcona w sprawę tajnej współpracy, lustrowany nigdy nie podpisał deklaracji o współpracy i zachowaniu tajemnicy oraz nie powstał żaden dokument z jego udziałem, przekazane przez lustrowanego informacje nie stanowiły tajemnicy, o informacje jakie przekazał lustrowany można by się było zwrócić oficjalnie, a ich zdobycie nie wymagało pracy operacyjnej, lustrowany w swej działalności nie był nakierowany na realizację elementów wymienionych w preambule do ustawy lustracyjnej i nie działał z zamiarem realizowania nagannych i niegodziwych zachowań organów bezpieczeństwa państwa komunistycznego.
Podnosząc powyższe, prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Sąd Apelacyjny w (…), orzeczeniem z dnia 10 lutego 2021 r., sygn. akt II AKa (…), uchylił zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w W.. Obrońca A. S. wniósł skargę od powyższego orzeczenia Sądu Apelacyjnego, zaskarżające je w całości i zarzucając naruszenie treści art. 437 § 2 k.p.k. w zw. z art. 454 § 1 k.p.k. poprzez ich nieprawidłowe zastosowanie, skutkujące uchyleniem orzeczenia Sądu I instancji, w sytuacji gdy Sąd odwoławczy stwierdził konieczność przeprowadzenia dodatkowych dowodów, które powinny zostać przeprowadzone w toku postępowania apelacyjnego przed wydaniem orzeczenia kasatoryjnego, zwłaszcza że Sąd ad quem nie skonstatował konieczności przeprowadzenia przewodu sądowego na nowo w całości, a ponadto nie przesądził o złożeniu przez A.
S. niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego, uznając, że występują wątpliwości w tym zakresie, które to wątpliwości wykluczały możliwość zastosowania przepisu art. 454 § 1 k.p.k., lecz wymagały ewentualnego ich usunięcia w toku rozprawy apelacyjnej. Wniósł przy tym o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w (…) do ponownego rozpoznania w postępowaniu apelacyjnym.Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Zgodnie z art. 437 § 2 k.p.k. sąd odwoławczy może uchylić orzeczenie i przekazać je sądowi I instancji do ponownego rozpoznania tylko w jednym z trzech przypadków: zaistnienia bezwzględnych przyczyn odwoławczych, konieczności przeprowadzenia na nowo przewodu sądowego w całości oraz wówczas, gdy wydanie wyroku reformatoryjnego naruszyłoby regułę ne peius, wskazaną w art. 454 § 1 k.p.k.
Sens instytucji skargi na wyrok sądu odwoławczego polega na ograniczeniu liczby wyroków kasatoryjnych do tych sytuacji, w których przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi meriti jest niezbędne dla realizacji celów postępowania karnego. Zadaniem Sądu Najwyższego, rozpatrującego skargę, zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w uchwale 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25.01.2018, sygn. akt I KZP 13/17, jest wyłącznie skontrolowanie, czy zachodzi tzw. bezwzględna przyczyna odwoławcza z art. 439 § 1 k.p.k., albo czy sąd odwoławczy uchylił wyrok mimo braku formalnej przeszkody, określonej w art. 454 k.p.k. do wydania wyroku zmieniającego oraz czy jest konieczne przeprowadzenie w całości przewodu sądowego (art. 437 § 2 in fine k.p.k.).
Skarżący zarzucił, że Sąd Apelacyjny w (…) uchylił zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, mimo braku przesłanek do wydania rozstrzygnięcia kasatoryjnego, określonych w art. 437 § 2 k.p.k. Sposób wskazania przez Sąd Apelacyjny podstawy uchylenia orzeczenia rzeczywiście cechuje pewna wadliwość, lecz polega ona na czymś innym niż wskazuje skarżący oraz nie świadczy o braku podstaw do wydania orzeczenia kasatoryjnego. Mianowicie, Sąd odwoławczy w pkt. 5.3.1. ppkt. 2 uzasadnienia wskazał, że uchyla zaskarżone orzeczenie z uwagi na potrzebę ponownego przeprowadzenia w całości postępowania dowodowego przed Sądem I instancji.
Jako powód powyższego rozstrzygnięcia podał jednak regułę ne peius, podobnie jak uczynił to wcześniej (por. pkt 3 in fine uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia), pisząc „Zasadność wniosku wynika z potwierdzenia uchybień dotyczących oceny dowodów, która jest niepełna i powierzchowna. Reguła ne peius wyrażona w art. 454 § 1 k.p.k. uniemożliwia sądowi odwoławczemu czynienie samodzielnych ustaleń faktycznych w kierunku tak przeciwnym ustaleniom sądu I instancji, że zmierzać by mogła do uznania, że lustrowany złożył niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, dlatego jedynym dopuszczalnym prawnie rozstrzygnięciem było uchylenie orzeczenia i przekazanie do ponownego rozpoznania.” Nie jest więc dostatecznie jasne, która przesłanka – z wymienionych w art. 437 § 2 k.p.k.
– uzasadniała wydanie orzeczenia uchylającego. Tymczasem uzasadnienie wyroku sądu odwoławczego, uchylającego orzeczenie Sądu I instancji i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania, winno być tak sformułowane, aby wynikało z niego jednoznacznie, która z przesłanek określonych w art. 437 § 2 k.p.k. była podstawą rozstrzygnięcia kasatoryjnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2021 r., sygn. akt V KS 14/21). Sąd Apelacyjny w (…) wykazał się w tej kwestii brakiem konsekwencji, raz podkreślając wady oceny materiału dowodowego, przesądzające o konieczności ponownego przeprowadzenia postępowania przed Sądem I instancji, innym razem wskazując, iż dostrzega podstawy do zmiany treści orzeczenia, co uniemożliwia mu jednak reguła ne peius.
W realiach niniejszej sprawy, Sąd odwoławczy powinien był – jak się wydaje -odwołać się do obydwu z wyżej wymienionych przesłanek, przy czym wystąpienie okoliczności opisanych w art. 454 § 1 k.p.k. stanowi przyczynę wiodącą, uniemożliwia bowiem zmianę orzeczenia w ramach kontroli instancyjnej. Wykładnia art. 437 § 2 k.p.k. nie wyklucza przyjęcia za podstawę uchylenia orzeczenia pierwszoinstancyjnego i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania więcej niż jednej wskazanych w tym przepisie przesłanek. Nie dość klarowne określenie przez Sąd ad quem przesłanek uchylenia orzeczenia Sądu I instancji nie oznacza jednak – jak twierdzi skarżący – że orzeczenie to jest pozbawione podstaw.
W istocie występują tu nawet dwie przesłanki z art. 437 § 2 k.p.k. Zdaniem Sądu II instancji, Sąd Okręgowy ocenił zebrany w sprawie materiał dowodowy w sposób nielogiczny i niespójny. Zabrakło dogłębnej analizy najistotniejszych dowodów, jak również wskazania, które z nich zostały uznane za wiarygodne i w jakim zakresie stały się podwaliną dokonanych ustaleń faktycznych. Sąd meriti zaniechał ponadto zastosowania wszystkich dostępnych mu narzędzi procesowych, np. konfrontacji lustrowanego ze świadkami w sprawie w celu ustalenia, czy A.
S. złożył zgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne. Nie dość wnikliwie, zdaniem Sądu odwoławczego, Sąd I instancji zanalizował treść dokumentów, zgromadzonych podczas kwerendy materiałów archiwalnych z zasobu [...] IPN. Ocena tych dokumentów oraz innych dowodów została dokonana z pogwałceniem art. 7 k.p.k., tj. w sposób dowolny i sprzeczny z doświadczeniem życiowym oraz wiedzą historyczną. „Wskazana w przepisie art. 437 § 2 zdanie drugie in fine k.p.k. potrzeba przeprowadzenia na nowo przewodu w całości jako przesłanka uchylenia przez sąd odwoławczy wyroku i przekazania sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania ma miejsce w sytuacji, gdy w postępowaniu pierwszoinstancyjnym doszło do takiego naruszenia norm prawa procesowego, które w realiach konkretnej sprawy, podważa rzetelność całego tego postępowania, co przemawia za powtórzeniem wszystkich czynności procesowych składających się na przewód sądowy w sądzie I instancji” (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2021 r., sygn. akt V KS 2/21).
Przy tak krytycznej ocenie orzeczenia Sądu I instancji, dokonanej w toku kontroli odwoławczej, na aprobatę zasługuje rozstrzygnięcie o uchyleniu zaskarżonego orzeczenia i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania ze wskazaniem potrzeby całościowego, ponownego zbadania wszystkich dostępnych źródeł dowodowych, ich konfrontacji oraz poszerzenia materiału dowodowego, w celu wydania końcowego orzeczenia. Po zapoznaniu się z materiałami zgromadzonymi w sprawie Sąd odwoławczy dokonał ponadto własnej ich oceny, której wyniki uniemożliwiły wydanie orzeczenia reformatoryjnego.
Art. 454 § 1 k.p.k. zabrania bowiem skazania oskarżonego w instancji odwoławczej, jeśli został on wcześniej uniewinniony w pierwszej instancji lub też co do którego w tejże instancji umorzono postępowanie. W postępowaniu lustracyjnym przepis ten stosuje się odpowiednio; dotyczy on sytuacji lustrowanego, który, wedle orzeczenia Sądu I instancji, złożył zgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne. Sytuacja taka miała miejsce w niniejszej sprawie i stanęła na przeszkodzie wydaniu przez Sąd Apelacyjny orzeczenia zmieniającego, o czym Sąd ten wprost dwukrotnie wspomniał, a czego zdaje się nie dostrzegać skarżący.
Treść uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia nie pozostawia więc wątpliwości, że Sąd odwoławczy prawidłowo dostrzegł podstawy do uchylenia orzeczenia Sądu Okręgowego, a podstawy te mieszczą się w dyspozycji normy z art. 457 § 2 k.p.k. Tym samym należało uznać zarzuty skargi obrońcy za pozbawione podstaw i opartą na nich skargę oddalić.O kosztach postępowania Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 636 § 1 k.p.k. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie.