Mandatory defense participation violated when lawyer arrived late and could not prepare effectively.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court ordered a retrial and quashed the final appeal judgment due to a violation of mandatory defense participation. The defendant argued that his appointed lawyer could not effectively defend him because he arrived late after a scheduled break and lacked access to case files. The court agreed, ruling that physical presence alone does not satisfy the requirement if the lawyer cannot realistically exercise their duties.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 80 k.p.k.; Art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.: Mandatory defense participation is not fulfilled merely by the lawyer's physical presence if procedural realities clearly show that effective defense was impossible or could not be realized.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
WYROK Z DNIA 22 MARCA 2011 R.
II KO 66/10
Obowiązkowy udział obrońcy w rozprawie (art. 80 k.p.k.) nie jest
spełniony tylko przez samą fizyczną obecność obrońcy na rozprawie, o ile
z realiów procesowych wynika w sposób oczywisty, że faktyczne wykonywanie obrony było niemożliwe lub też obrona nie mogła być przez obrońcę
realizowana.
Przewodniczący: sędzia SN J. Matras (sprawozdawca).
Sędziowie SN: P. Kalinowski, W. Płóciennik.
Sąd Najwyższy w sprawie Roberta Ł., skazanego z art. 14 § 1 k.k. w
zw. z art. 148 § 2 pkt 4 k.k. i in., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na
posiedzeniu w dniu 22 marca 2011 r., bez udziału stron, w przedmiocie
zbadania podstaw do wznowienia z urzędu postępowania w sprawie
zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 31
maja 2005 r., na podstawie art. 542 § 3 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt 10
k.p.k. oraz art. 547 § 2 k.p.k.
1. w z n o w i ł postępowanie w sprawie zakończonej prawomoc-
nym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 31 maja 2005 r., zmieniającym wyrok Sądu Okręgowego w O. z dnia 27 stycznia 2005 r.;
2. u c h y l i ł wyrok Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 31 maja 2005
r. oraz zmieniony nim wyrok Sądu Okręgowego w O. z dnia 27 stycznia
2005 r., i sprawę oskarżonego Roberta Ł. p r z e k a z a ł do ponownego
rozpoznania Sądowi Okręgowemu w O.;
UZASADNIENIE
Wyrokiem Sądu Okręgowego w O. z dnia 27 stycznia 2005 r., Robert
Ł. został skazany za przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 2 pkt
4 k.k. i art. 157 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., popełnione w dniu 6
stycznia 2004 r. w O., na karę 7 lat pozbawienia wolności, zaś za
przestępstwo z art. 263 § 2 k.k., popełnione w okresie od nieustalonego
czasu do dnia 6 stycznia 2004 r. w O., na karę roku pozbawienia wolności.
Jako karę łączną orzeczono karę 7 lat pozbawienia wolności. Od wyroku
tego apelację wniósł prokurator w części dotyczącej orzeczenia o karze. Po
rozpoznaniu tej apelacji Sąd Apelacyjny w W. wyrokiem z dnia 31 maja
2005 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uchylił orzeczenie o
karze łącznej, wyeliminował z podstawy prawnej wymiaru kary za czyn z
art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 2 pkt 4 k.k. i art. 157 § 2 k.k. w zw. z art.
11 § 2 k.k. – art. 60 § 2 i § 6 k.k., a orzeczoną za ten czyn karę podwyższył
do lat 12; w pozostałym zakresie wyrok utrzymał w mocy, a jako karę
łączną orzekł karę 12 lat pozbawienia wolności.
Po rozpoznaniu kasacji obrońcy skazanego, w której ujęto zarzuty
obrazy art. 4 k.p.k. oraz art. 7 k.p.k. i art. 410 k.p.k., Sąd Najwyższy
postanowieniem z dnia 3 stycznia 2006 r. kasację oddalił, jako oczywiście
bezzasadną.
W piśmie z dnia 19 lipca 2010 r. skazany Robert Ł. wniósł o
wznowienie
postępowania
w
sprawie
zakończonej
prawomocnym
wyrokiem Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 31 maja 2005 r., przy czym w
pierwszym punkcie tego wniosku zarzucił wyrokowi obrazę art. 439 § 1 pkt
10 k.p.k. cyt.: „poprzez nieobecność obrońcy z wyboru na rozprawie, przez
co nie brał udziału w czynnościach, w których jego udział był
obowiązkowy”. W uzasadnieniu tego pisma podał zaś, że na rozprawie na
której były przesłuchania „strony przeciwnej, tj. oskarżenia” jego obrońca
przyprowadził adwokata J. S., który następnie po kilku minutach zmienił się
z innym adwokatem, a zarówno jeden, jak i drugi substytut nie zabrał głosu.
Podnosząc następnie, że sama obecność adwokata na sali rozpraw nie
zapewnia pomocy prawnej, wskazał, iż poprzez nieobecność obrońcy
został postawiony w szczególnie niekorzystnej sytuacji wobec strony
przeciwnej.
Wyznaczony dla skazanego obrońca z urzędu w celu ewentualnego
sporządzenia wniosku o wznowienie postępowania lub poinformowania o
braku podstaw do wznowienia postępowania, adw. P. H., złożył informację
o braku podstaw do złożenia wniosku o wznowienie postępowania.
W trakcie posiedzenia wyznaczonego w przedmiocie zbadania
istnienia podstaw do wznowienia postępowania z urzędu, Sąd Najwyższy
odroczył posiedzenie i zwrócił się do adwokatów: Z. Z., J. S. oraz L. L. o
udzielenie informacji odnoszących się do ich uczestnictwa w rozprawie w
dniu 24 czerwca 2004 r. Informacje takie wymienieni adwokaci złożyli.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Analiza okoliczności zaistniałych w trakcie rozprawy w dniu 24
czerwca 2004 r. obliguje do stwierdzenia, że rację ma skazany twierdząc,
iż doszło do powstania uchybienia, którego normatywne pojęcie określono
w treści przepisu art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., obowiązującego w takim
brzmieniu zarówno w dacie orzekania przez Sąd Okręgowy, jak i obecnie.
Przed wyjaśnieniem istoty zaistniałego uchybienia przypomnieć należy, że
w tej dacie rozpoczęto przed Sądem Okręgowym w O. przewód sądowy,
odebrano wyjaśnienia od oskarżonego oraz przesłuchano czterech
świadków, w tym najistotniejszego świadka, tj. pokrzywdzonego. Od
początku tej rozprawy oskarżonego, który był pozbawiony w tej sprawie
wolności, bronił obrońca z wyboru – adw. Z. Z., będący jedynym obrońcą
oskarżonego, i ten obrońca uczestniczył w rozprawie do przesłuchania
pierwszego świadka, tj. A. R. Z protokołu rozprawy wynika następnie, że na
wniosek tego obrońcy zarządzona została przerwa w rozprawie, albowiem
ten adwokat musiał udać się na inną rozprawę, zaś za kilkanaście minut
miał się stawić jego substytut. Po zarządzeniu przerwy nie odnotowano w
protokole stawiennictwa na dalszy ciąg tej rozprawy, aczkolwiek na k. (…)
znajduje się substytucja dla adw. J. S., udzielona przez adw. Z. Z. Z treści
pisma skazanego nie wynika, aby w czasie tej rozprawy doszło do sytuacji
w której w ogóle nie byłoby na sali obrońcy, a jedynie podał on, że doszło
do kolejnej zmiany obrońcy, a to dlatego, iż adw. J. S. zmienił się z
kolejnym adwokatem. Oświadczenie to, jak również treść pisma adw. Z. Z.,
który podał, że w dalszej części rozprawy uczestniczył adw. J. S., zaś o
zamiarze udzielenia substytucji poinformował skazanego przed terminem
rozprawy, dowodzi, iż pomimo braku zapisu w protokole rozprawy, po
przerwie w rozprawie uczestniczył adw. J. S., posiadając substytucję adw.
Z. Z. oraz uprzedzony wcześniej co do występowania w tej sprawie. Rzecz
jednak w tym, że po przesłuchaniu P. M. doszło do kolejnej zmiany obrońcy
oskarżonego. Z zapisu protokołu wynika bowiem, że przed przesłuchaniem
najistotniejszego świadka, tj. pokrzywdzonego, przewodniczący zarządził
przerwę 15-minutową, a po przerwie stawił się obrońca adw. L. L. W aktach
sprawy nie ma żadnego dokumentu procesowego, w oparciu o który miał
on prawo występować jako obrońca oskarżonego; nie ujęto także
oświadczenia oskarżonego co do udzielenia upoważnienia do obrony dla
tego adwokata. Zapis protokołu w żadnym zaś razie nie pozwala na
zanegowanie twierdzenia oskarżonego co do tego, że właśnie wówczas
nastąpiła „zamiana” obrońców, a zatem nie było tak, aby występowało w
toku dalszej części rozprawy dwóch obrońców. Nie ujęto w treści protokołu
żadnego pytania ani też wypowiedzi obrońcy oskarżonego w czasie
przesłuchania pokrzywdzonego, pomimo że czynność ta trwała dosyć
długo (zeznania zawarte są na 8 stronach); stanowisko takie odnotowano
dopiero po zakończeniu tej czynności i odnosiło się do tymczasowego
aresztowania. Z treści pisma adw. L. L. wynika, że nie jest w stanie
wyjaśnić kwestii swojego uczestnictwa na tej rozprawie i nie posiada
żadnych notatek z tej sprawy, a musiał działać z substytucji lub dalszej
substytucji. Podobnej treści pismo złożył adw. J. S.
Odnosząc te opisane wyżej okoliczności związane z korzystaniem
przez oskarżonego z pomocy obrońcy, trzeba zauważyć, że stosownie do
treści art. 80 k.p.k. udział obrońcy w rozprawie głównej w tej sprawie był
obowiązkowy, albowiem oskarżony odpowiadał za czyn kwalifikowany jako
usiłowanie zbrodni zabójstwa a nadto był pozbawiony wolności. Sąd
Najwyższy podziela ten pogląd, który wskazuje, że obowiązkowy udział
obrońcy w rozprawie (art. 80 k.p.k.) nie jest spełniony li tylko przez fizyczną
obecność obrońcy na rozprawie, o ile z realiów procesowych wynika w
sposób jasny, iż faktyczne wykonywanie obrony było niemożliwe lub też
obrona nie mogła być przez obrońcę realizowana (por. wyrok SN z dnia 15
stycznia 2008 r., V KK 190/07, OSNKW 2008, z. 2, poz. 19; wyrok SA we
Wrocławiu z dnia 8 czerwca 2010 r., II AKa 146/10, Lex 580855).
Niewątpliwe jest, że obrona przez adw. L. L. nie mogła być w sposób
rzetelny wykonywana, skoro pojawił się on na rozprawie, po uprzednim
zarządzeniu w niej 15 – minutowej przerwy, nie występując w niej
wcześniej i nie będąc wprowadzony w realia sprawy, albowiem tych, w
ciągu zarządzonej przerwy, nie sposób było poznać. Oczywiste jest i to, że
nie znał również akt sprawy, a więc także protokołów przesłuchania
świadka – pokrzywdzonego, w której to czynności w czasie rozprawy miał
uczestniczyć. Dowodem takiego stanu rzeczy jest także bierna postawa w
czasie
przesłuchania
pokrzywdzonego;
tylko
oskarżony
wykazywał
wówczas aktywność zadając pytania. O ile zatem brak formalnego
upoważnienia do występowania w charakterze obrońcy oskarżonego
można wytłumaczyć wadą formalną protokołu [niejedną zresztą w tym
zakresie, por. np. k. (…)], tj. pominięciem zapisu w protokole o udzieleniu
substytucji, o tyle dopuszczenie przez Sąd Okręgowy w O. tego adwokata
do udziału w sprawie jako obrońcę oskarżonego, stanowiło o rażącej
obrazie art. 80 k.p.k. w zw. z art. 6 k.p.k., albowiem w realiach
procesowych tej sprawy i mając na uwadze zaistniały układ zmian po
stronie obrońcy oskarżonego, wykonywanie obrony przez adwokata L. L. w
sposób rzetelny nie było możliwe. Minimalnym obowiązkiem tego sądu było
zatem w takiej sytuacji zarządzenie odpowiednio długiej przerwy, tak aby
ten adwokat mógł zaznajomić się z aktami sprawy, w tym zwłaszcza
protokołami przesłuchania tych świadków, którzy mieli jeszcze składać
zeznania w toku tej rozprawy, a także by mógł skontaktować się z
oskarżonym, aby ustalić linię obrony i dalsze postępowanie w toku tej
rozprawy. Obrazy tych przepisów nie dostrzegł Sąd Apelacyjny w W.,
chociaż uchybienie to kwalifikowane jest przez ustawę procesową jako tzw.
bezwzględny powód odwoławczy, polegający na nie braniu udziału przez
obrońcę w czynnościach, w których jego udział był obowiązkowy (art. 439 §
1 pkt 10 k.p.k.).
Z tych wszystkich powodów postępowanie karne w tej sprawie
należało wznowić (art. 542 § 3 k.p.k.), a wobec tego, że uchybienie to
zaistniało w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, konieczne było
uchylenie w całości obu wyroków i przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania Sądowi Okręgowemu w O. Sąd ten będąc związany
wywiedzionym powyżej poglądem co do rozumienia zawartego w art. 80
k.p.k. zwrotu co do udziału obrońcy w rozprawie głównej (art. 545 § 1 k.p.k.
w zw. z art. 442 § 3 k.p.k.), w toku ponownego procedowania winien
baczyć by nie doszło do naruszenia tego przepisu.
Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku.