Supreme Court dismisses claim for damages from coercive measure without prior invalidation of the measure's legal basis.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed Teresa S.'s claim for damages and compensation arising from her psychiatric hospitalization under a coercive measure. The lower courts had awarded a small sum based on the period between the measure's removal and her actual release. The Court ruled that a right to compensation under Article 552 § 3 of the Criminal Procedure Code only arises after a prior final decision invalidates the measure or replaces it with a milder one.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 552 § 3 k.p.k.; A claim for damages for the application of a coercive measure requires a prior final ruling invalidating the measure or ordering a milder alternative.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
POSTANOWIENIE Z DNIA 5 MAJA 2006 R.
II KK 259/05
Uznanie, że po stronie oskarżonego (podejrzanego) powstało roszczenie o naprawienie szkody lub krzywdy, wynikłych z zastosowania wobec
niego środka zabezpieczającego, wymaga nie tylko ustalenia, że środek
taki faktycznie był wykonywany, lecz również wcześniejszego wzruszenia,
w wyniku wznowienia postępowania lub kasacji, orzeczenia skutkującego
zastosowaniem takiego środka i w efekcie uniewinnienie oskarżonego,
orzeczenie wobec niego innego, łagodniejszego środka zabezpieczającego, albo też umorzenie postępowania wskutek okoliczności, których nie
uwzględniono we wcześniejszym postępowaniu.
Przewodniczący: sędzia SN R. Malarski.
Sędziowie: SN J. Dołhy, WSO (del. do SN) T. Artymiuk
(sprawozdawca).
Prokurator Prokuratury Krajowej: K. Parchimowicz.
Sąd Najwyższy w sprawie Teresy S. o odszkodowanie i zadośćuczynienie związane z zastosowaniem środka zabezpieczającego, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 5 maja 2006 r., kasacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w
W. z dnia 16 marca 2005 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w O. z dnia 26 listopada 2004 r.,
o d d a l i ł kasację jako oczywiście bezzasadną (...).
UZASADNIENIE
W dniu 26 listopada 2001 r. Teresa S. wystąpiła do Sądu Okręgowego w O. z wnioskiem o odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę z tytułu orzeczenia i wykonania wobec niej
środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym w okresie od dnia 7 lipca 1999 r. do dnia 19 października 2001 r.
Kwota roszczenia określona została przez wnioskodawczynię na 2 000 000
zł.
Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 26 listopada 2004 r., zasądził
od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni kwotę 3 000 zł tytułem odszkodowania za szkodę i zadośćuczynienia za krzywdę z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się orzeczenia. Za podstawę przyznanego Teresie S. odszkodowania i zadośćuczynienia przyjęto okres od dnia
30 sierpnia 2001 r., a więc od dnia w którym Wojewódzki Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w P. zawiadomiony został o uchyleniu wobec
wnioskodawczyni – na mocy postanowienia Sądu Okręgowego w Ł. z dnia
27 sierpnia 2001 r. – środka zabezpieczającego i zarządzeniu zwolnienia
wyżej wymienionej ze szpitala, do dnia faktycznego zakończenia internacji,
tj. 19 października 2001 r.
W pozostałej części wniosek został oddalony. Jednocześnie orzeczono o przejęciu na rachunek Skarbu Państwa kosztów postępowania i
zasądzono na rzecz pełnomocnika wnioskodawczyni z urzędu wynagrodzenie.
Apelację od orzeczenia Sądu pierwszej instancji wniosła pełnomocnik
wnioskodawczyni, która zarzucając zaskarżonemu wyrokowi obrazę art.
552 § 4 k.p.k. polegającą na ustaleniu, że „zasadne jest zasądzenie na
rzecz Teresy S. odszkodowania i zadośćuczynienia tylko w kwocie 3 000
zł”, wniosła o zmianę tego wyroku i zasądzenie na rzecz powódki odszkodowania i zadośćuczynienia ponad kwotę 3 000 zł oraz o rozstrzygnięcie o
kosztach pomocy z urzędu przed sądem odwoławczym.
Sąd Apelacyjny w W. wyrokiem z dnia 16 marca 2005 r., wyrok Sądu
Okręgowego w O. w zaskarżonej części utrzymał w mocy, zasądzając na
rzecz pełnomocnika z urzędu wynagrodzenie za wykonywanie obowiązków
przed sądem drugiej instancji i obciążając Skarb Państwa kosztami sądowymi za postępowanie odwoławcze.
Kasację w niniejszej sprawie wywiódł pełnomocnik z urzędu wnioskodawczyni. Zaskarżył on „prawomocne wyroki Sądu Okręgowego w O. z
dnia 26 listopada 2004 r. (...) oraz Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 16 marca 2005 r. (...)”, zarzucając „rażące naruszenie przepisów prawa materialnego i formalnego:
a)
art. 94 § 1 k.k. – wadliwe zastosowanie tego przepisu, bowiem czyn
zarzucany podejrzanej w postępowaniu przygotowawczym wyczerpywał znamiona art. 166 d.k.k. (groźby karalne), a tym samym nie był
nacechowany znaczną społeczną szkodliwością (sankcja: 2 lata pozbawienia wolności);
b)
art. 200 § 2 k.p.k., art. 202 § 1 k.p.k. i art. 204 k.k.w. poprzez posługiwanie się przez Sąd Rejonowy w P., w miejsce opinii psychiatrycznych, pisemną informacją o stanie zdrowia internowanej – od dnia 24
stycznia 2000r., co w wadliwy sposób wpłynęło na treść poszczególnych orzeczeń”.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty wniósł o uchylenie obu pra-
womocnych orzeczeń w całości i przekazanie sprawy właściwemu sądowi
do ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na kasację Prokurator Apelacyjny w W. wniósł o jej
oddalenie jako oczywiście bezzasadnej, a stanowisko to w toku rozprawy
kasacyjnej podtrzymał Prokurator Prokuratury Krajowej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja jest bezzasadna w stopniu oczywistym i jako taka podlega
oddaleniu. Co więcej, gdyby nie kierunek wniesionego w tej sprawie nadzwyczajnego środka zaskarżenia, zaś wcześniej apelacji, i wiążący się z
tym zakaz orzekania na niekorzyść (art. 434 § 1 k.p.k.), należałoby w sposób jednoznaczny stwierdzić, że wnioskodawczyni – w aktualnym stanie
faktycznym i prawnym – nie tylko nie można przyznać wyższego niż zasądzone odszkodowania i zadośćuczynienia związanego z zastosowaniem
wobec niej środka zabezpieczającego, lecz w ogóle tego rodzaju roszczenie, na podstawie przepisów rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego,
wyżej wymienionej nie przysługiwało i nie przysługuje. Tak więc orzekający
w niniejszej sprawie Sąd Okręgowy w O. w rzeczywistości obraził i to w
sposób rażący art. 552 § 3 k.p.k. zasądzając odszkodowanie i zadośćuczynienie w kwocie 3 000 zł za bezprawną internację wnioskodawczyni po
dniu 30 sierpnia 2001 r., a więc po dacie w której powinna być ona zwolniona ze szpitala psychiatrycznego po uchyleniu środka zabezpieczającego, gdy tymczasem zgodnie z powołaną normą powinien zgłoszone roszczenie w całości oddalić, bowiem do jego dochodzenia w określonym wyżej
zakresie, tj. zawinionej przez pracowników szpitala internacji w okresie 30
sierpnia – 19 października 2001 r., właściwy był i jest inny tryb (art. 416 k.c.
i następne).
Przechodząc do analizy zgłoszonych z skardze kasacyjnej zarzutów i
to zarówno naruszenia prawa materialnego (art. 94 § 1 k.k.), jak i procesowego (art. 200 § 2 k.p.k., art. 202 § 1 k.p.k. i art. 204 k.k.w.), stwierdzić należy, na co trafnie zwrócił uwagę w odpowiedzi na kasację Prokurator Apelacyjny w W., że w sposób jednoznaczny odnoszą się one do prawidłowości orzeczeń zapadłych w przedmiocie środka zabezpieczającego zastosowanego wobec wnioskodawczyni, a nie dotyczą w najmniejszym nawet
stopniu wydanych w niniejszej sprawie orzeczeń co do zasadniczego
przedmiotu procesu, a więc odszkodowania za poniesioną szkodę i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, wynikłych z niesłusznego zastosowania środka zabezpieczającego. Tymczasem w postępowaniu opartym o
przepisy rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego nie dokonuje się
oceny zasadności prawomocnego orzeczenia o zastosowaniu środka zabezpieczającego, bowiem taka ocena może być przeprowadzona wyłącznie w wypadku wniesienia kasacji lub wniosku o wznowienie postępowania
w odniesieniu do orzeczeń skutkujących rozstrzygnięciami, o których mowa
w art. 94, 95, 96 i 99 k.k.
Analiza uzasadnienia kasacji, a także wcześniejszego zwykłego
środka odwoławczego pozwala domniemywać, że skarżący w obu wypadkach podjęli próbę powiązania roszczenia z art. 552 § 3 k.p.k. z instytucją
„niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania”
określoną w art. 552 § 4 k.p.k., co nie znajduje żadnego umocowania w
obowiązujących przepisach. Art. 552 § 4 k.p.k. odwołuje się wprawdzie do
pojęcia odszkodowania i zadośćuczynienia, o których mowa w § 1 wskazanego przepisu, jednak jego redakcja świadczy niewątpliwie o tym, że stanowi on samodzielną podstawę dochodzenia tego rodzaju roszczeń. W
konsekwencji, odszkodowania za niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub
zatrzymanie można dochodzić nie tylko wtedy, gdy w sprawie doszło do
wniesienia kasacji albo wznowienia postępowania, lecz także wówczas,
gdy wskazane wyżej nadzwyczajne środki zaskarżenia nie zostały wywiedzione, gdyż teza o niesłuszności tymczasowego aresztowania lub zatrzymania może być weryfikowana również przez pryzmat prawomocnego
orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, w której tego rodzaju
środki przymusu stosowano (P. Hofmański red. w: Kodeks postępowania
karnego. Komentarz do art. 468682, Warszawa 2004, t. III s. 297 i nast.
oraz powołane tam orzecznictwo), a skuteczność dochodzenia takiego
roszczenia wymaga jedynie aby środki takie rzeczywiście były wykonywane
oraz wykazania ich „niewątpliwej niesłuszności”.
W wypadku zastosowania środka zabezpieczającego sytuacja jest
jednak odmienna. Wskazując w art. 552 § 3 k.p.k., że prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia powstaje również w związku z zastosowaniem
środka zabezpieczającego, ustawodawca nie uzależnił tego od wykazania
„niewątpliwej niesłuszności” środka zabezpieczającego, lecz od wystąpienia warunków określonych w § 1 i 2 art. 552 k.p.k. W konsekwencji uznanie, że po stronie oskarżonego (podejrzanego) powstało roszczenie o naprawienie szkód i krzywd wynikłych z zastosowania wobec niego środka
zabezpieczającego wymaga nie tylko ustalenia, że środek taki faktycznie
był wykonywany, lecz również wcześniejszego wzruszenia, w wyniku
wznowienia postępowania lub kasacji, orzeczenia skutkującego zastosowaniem takiego środka i w efekcie uniewinnienie oskarżonego lub orzeczenie wobec niego innego, łagodniejszego środka zabezpieczającego albo też umorzenie postępowania wskutek okoliczności, których nie
uwzględniono we wcześniejszym postępowaniu. Dopiero takie rozstrzygnięcie pozwala z kolei na czynienie ustaleń co do ewentualnego uprzedniego braku podstaw do orzeczenia środka zabezpieczającego lub też zastosowania go w postaci surowszej niż to powinno mieć miejsce albo badania, czy internacja winna trwać krócej niż trwała, a więc wnioskowania w
przedmiocie „niesłuszności” stosowania środka, o którym mowa w rozdziale X Kodeksu karnego.
Za taką interpretacją art. 552 § 3 k.p.k., przemawia zarówno literalne
brzmienie powołanej normy, jak i reguły wykładni systemowej, a stanowisko takie, na co zwrócił uwagę w swoim uzasadnieniu Sąd Apelacyjny,
znajduje powszechną akceptację wśród komentatorów (P. Hofmański: tamże, s. 311; T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz
wraz z komentarzem do ustawy o świadku koronnym, Kraków 2003, s.
1381; J. Grajewski i inni: Kodeks postępowania karnego, Komentarz do art.
425-673, Kraków 2003, t. II, s. 359, a także F. Prusak: Komentarz do Kodeksu postępowania karnego, Warszawa 1999, t. II, s. 1493).
I tak, art. 552 § 3 k.p.k., w przeciwieństwie do § 4 tego przepisu,
wprost (in fine) odwołuje się do warunków określonych w § 1 i 2, a ponadto
nie operuje, jak w wypadku tymczasowego aresztowania lub zatrzymania,
terminem „niewątpliwej niesłuszności”, przyjmuje więc rozwiązanie tożsame z tym, jakie zostało zastosowane w wypadku „niesłusznego skazania”.
Ponadto tego rodzaju wykładnia znajduje uzasadnienie również w treści
art. 555 k.p.k., który rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia roszczeń
przewidzianych w rozdziale 58 Kodeksu postępowania karnego, a więc
również w razie niesłusznego zastosowania środka zabezpieczającego,
wiąże z datą uprawomocnienia się orzeczenia dającego podstawę do odszkodowania i zadośćuczynienia, jedynie w odniesieniu do tymczasowego
aresztowania i zatrzymania określając odmiennie datę początkową biegu
tego terminu.
W niniejszej sprawie, jak wynika z analizy akt Prokuratury Rejonowej
w P. oraz akt Sądu Rejonowego w P., orzeczenie dające Teresie S. podstawę do odszkodowania i zadośćuczynienia nie zapadło.
W tym stanie rzeczy stwierdzić należy, że merytoryczna zasadność
podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, nie mogła być przedmiotem
rozważań Sądu Najwyższego w sprawie o odszkodowanie i zadośćuczynienie związane z zastosowaniem środka zabezpieczającego, gdyż wspierająca je argumentacja odnosi się wyłącznie do materialnych i formalnych
przesłanek stosowania tego środka, a nie dotyczy, o czym była już mowa
wyżej, uprawnienia, o którym mowa w art. 552 § 3 k.p.k., bowiem powstaje
ono dopiero z chwilą prawomocnego wzruszenia, w wyniku wznowienia
postępowania lub kasacji, orzeczenia stanowiącego podstawę zastosowanej w danej sprawie (jak w wypadku wnioskodawczyni) internacji.
Podzielając w konsekwencji w całej rozciągłości stanowisko wyrażone w uzasadnieniu przez sąd ad qeum, Sąd Najwyższy orzekł jak w części
dyspozytywnej.