Supreme Court quashes pension award for early retirement due to insufficient proof of hazardous transport work conditions.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the appellate court's decision granting early retirement to a tractor driver based on insufficient evidence of hazardous working conditions. While the lower court recognized work in agriculture and transport sectors, the Supreme Court ruled that merely performing tasks in these industries does not automatically qualify as work in special conditions. The court emphasized that the specific psycho-physical stress and health risks inherent to transport operations must be strictly proven, as the agricultural context differs significantly from the dangers of road transport.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach; Art. 184 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach: Work in special conditions requires strict proof of significant health hazards and psycho-physical stress specific to the transport sector, not merely the sector of employment.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IADecisioni correlate
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt I UK 522/16 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 stycznia 2018 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)SSN Bohdan BieniekSSN Beata Gudowska (sprawozdawca) w sprawie z odwołania S. S.przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w R.o prawo do emerytury,po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 stycznia 2018 r.,skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w (...)z dnia 30 czerwca 2016 r., sygn. akt III AUa …/15, uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w (...) do ponownego rozpoznania z orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Wyrokiem dnia 30 czerwca 2016 r. Sąd Apelacyjny w (...) oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w R. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G., z dnia 28 lipca 2015 r., którym - zmieniając decyzję organu rentowego z dnia 23 stycznia 2015 r. - przyznano S. S. prawo do emerytury na podstawie art. 184 w związku z art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 887; dalej „ustawa o emeryturach i rentach” lub „ustawa”).
Sądy meriti doliczyły do wymaganego 15-letniego stażu pracy w szczególnych warunkach pracę ubezpieczonego na stanowisku traktorzysty w Kółku Rolniczym w L. od dnia 15 lutego 1973 r. do dnia 27 sierpnia 1973 r. i w Spółdzielni Kółek Rolniczych w R. od dnia 28 sierpnia 1973 r. do dnia 31 października 1979 r. oraz na stanowisku traktorzysty, a następnie kierowcy samochodu ciężarowego powyżej 3,5 t. w Rejonowym Przedsiębiorstwie Remontowo-Budowlanym w R. od dnia 23 lutego 1983 r. do dnia 31 lipca 1985 r. Wszystkie te prace zostały uznane przez Sądy za wymienione pod poz. 3 działu VIII „Transport” wykazu A, załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.
Nr 8, poz. 43 ze zm.; dalej „rozporządzenie z dnia 7 lutego 1983 r.”). Sąd Apelacyjny przyjął taką kwalifikację prawną w opozycji do zajmowanego w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowiska o istotności uwzględniania przy stosowaniu przepisów wykazu przynależności pracodawcy do określonej gałęzi przemysłu (np. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 sierpnia 2015 r., II UK 298/14, niepubl.). Dostrzegł niekonsekwencję i „niefortunność” zbiorczego ujęcia w dziale „transport” wszystkich pojazdów mechanicznych, niezależnie od wypełnianych przez nie funkcji transportowych i opowiedział się za poglądem, że przyporządkowanie danego rodzaju pracy do określonej branży nie zawsze wynika z funkcjonowania zakładu pracy w określonym resorcie (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 2014 r., I UK 337/13, niepubl.).
Rozumowanie to doprowadziło Sąd Apelacyjny do uznania za prace w szczególnych warunkach typowych prac w rolnictwie wykonywanych przez kierowcę ciągnika rolniczego, kombajnu i kierowcę pojazdu gąsienicowego ze względu tylko na kierowanie tego rodzaju pojazdami, z założeniem, że taka praca - jeżeli jest wykonywana w rolnictwie - nie różni się od pracy kierowcy ciągnika w transporcie. Uwzględniając więc jako element subsumcji znaczną szkodliwość dla zdrowia oraz uciążliwość pracy w szczególnych warunkach, wyraził zapatrywanie, że o zaliczeniu pracy kierowcy ciągnika kołowego przed 1998 r. nie decydowało poruszanie się tymi pojazdami w ruchu drogowym, lecz warunki pracy wynikające z technologii jej wykonywania, konstrukcji traktorów oraz konieczności wykonywania pracy w zmiennych warunkach atmosferycznych, na nierównym podłożu.
Konkluzję, że ubezpieczony - z uwzględnieniem niespornego okresu - wykazał wykonywanie przez 15 lat stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pracy wymienionej w pkt. 3 działu VIII wykazu A - załącznika do rozporządzenia, Sąd drugiej instancji podbudował relacją historyczną przez wskazanie na obowiązujące w spornym okresie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 września 1956 r. w sprawie zaliczania pracowników do kategorii zatrudnienia (Dz.U. Nr 39, poz. 176 ze zm.; dalej „rozporządzenie z dnia 10 września 1956 r.”), w którego załączniku, w dziale XVII „Rolnictwo i leśnictwo” w pkt. 1, praca traktorzystów była zaliczona do I kategorii zatrudnienia, oraz przez przytoczenie § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia (Dz.U.
Nr 13, poz. 86 ze zm.; dalej „rozporządzenia z dnia 4 maja 1979 r.”), zgodnie z którym prace wymienione w załączonym do niego wykazie podlegały zaliczeniu do pierwszej kategorii zatrudnienia bez względu na podporządkowanie resortowe zakładu pracy, jeżeli pracownik wykonywał te prace stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku. Sąd Apelacyjny przypomniał też, że stosownie do § 19 ust. 2 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., za prace wykonywane w szczególnych warunkach, o których mowa w § 4 uważa się prace dotychczas zaliczone do I kategorii zatrudnienia w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia.
Skarga kasacyjna organu rentowego została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 184 w związku z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach i w związku z § 4 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. przez przyjęcie, że ubezpieczony w okresie od dnia 15 lutego 1973 r. do dnia 31 października 1979 r. wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracę w warunkach szczególnych, tj. pracę w transporcie wymienioną w wykazie A, dziale VIII, poz. 3 rozporządzenia i w rezultacie legitymuje się ponad 15-letnim okresem pracy w szczególnych warunkach.Skarżący odwołał się do utrwalonego poglądu, że wykaz A, stanowiący załącznik do rozporządzenia, ma charakter stanowiskowo-branżowy, gdyż pod pozycjami kolejnych jego działów wymieniono konkretne rodzaje prac wykonywane w danej branży.
Podkreślił racjonalność takiej regulacji, wskazując, że o warunkach wykonywania poszczególnych prac, ich uciążliwości i szkodliwości dla zdrowia decyduje specyfika gałęzi przemysłu, w których są świadczone (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10 oraz z dnia 19 marca 2012 r., II UK 166/11). W ocenie skarżącego, wymienienie prac kierowców ciągników i kombajnów w dziale VIII oznacza, że uprawnienia przewidziane w rozporządzeniu nadaje się z tytułu kierowania tymi pojazdami tylko przy pracach transportowych, bowiem nie chodzi o prace uznane za wykonywane w warunkach szczególnych bez względu na miejsce i rodzaj, które zostały wymienione w dziale XIV zatytułowanym „prace różne”.
Odnotował, że ubezpieczony w spornym okresie nie wykonywał pracy właściwej dla branży transportu i łączności i żeby to wykazać, powołał się na zeznania świadków i samego wnioskodawcy potwierdzające, że na stanowisku traktorzysty wykonywał również niewymienione w wykazie prace polowe (siewy, żniwa, rozsiewanie nawozu, dowóz paszy, koszenie zielonki, załadowywanie i rozładowywanie przyczepy traktora, wywożenie obornika, sprzątanie obory spychaczem, obsługa cielętnika), co do których nie ma podstaw do zaliczenia do prac w warunkach szczególnych.Organ rentowy wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez oddalenie odwołania ubezpieczonego, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z zasądzeniem na rzecz organu rentowego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego przed Sądem Najwyższym.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Sporne w niniejszej sprawie prace kierowcy ciągnika rolniczego należy oceniać jako prace w szczególnych warunkach na podstawie przepisów działu A załącznika do rozporządzenia z dnia 8 lutego 1983 r., wydanego na podstawie upoważnienia przewidzianego w art. 55 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U.
Nr 40, poz. 267), traktowanych w zakresie rodzajów prac, stanowisk i warunków uprawniających do wcześniejszej emerytury jako „przepisy dotychczasowe”, o których mowa w art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01, OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243 i wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2005 r., I UK 41/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 306 i z dnia 9 maja 2006 r., II UK 183/05, niepubl.). Uściślając, na podstawie § 4 ust. 1 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., według prac wymienionych w wykazie A, oraz - zgodnie z § 19 rozporządzenia - prac dotychczas zaliczonych do I kategorii zatrudnienia w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia (Dz.U. z 1979 r.
Nr 13, poz. 86 ze zm.). W obowiązującym prawie nie ma odwołania do wcześniej obowiązujących w tej materii przepisów, w szczególności do ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.) i utrzymanego w mocy na podstawie jej art. 127 ust. 3, rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 września 1956 r. w sprawie zaliczania pracowników do kategorii zatrudnienia (Dz.U. Nr 39, poz. 176, ze zm.), więc ich treść nie może być podstawą twierdzeń budowanych w drodze wykładni historycznej.
Dotyczy to w szczególności załącznika do rozporządzenia z dnia 10 września 1956 r., w którym praca traktorzystów była zaliczona do I kategorii zatrudnienia w dziale XVII „Rolnictwo i leśnictwo” w pkt.
1. Nie można także pominąć bezprzedmiotowości odwoływania się do przepisów tego rozporządzenia, które nie stanowiły podstawy do realizacji w przyszłości ekspektatywy praw wynikających z wykonywania zatrudnienia w I kategorii, gdyż w § 9 rozporządzenia z dnia 4 maja 1979 r., skwitowano tylko prawa nabyte, postanawiając o ich zachowaniu. Anachroniczna systematyka przepisów rozporządzenia z dnia 10 września 1956 nie została przyjęta w wykazie-załączniku do rozporządzenia z dnia 4 maja 1979 r., w którego dziale X, obejmującym rolnictwo i przemysł rolno-spożywczy, pominięto pracę traktorzystów, a prace „kierowców ciągników lub pojazdów gąsienicowych” uwzględniono w dziale VIII, tj. w transporcie i łączności, w poddziale „transport”, pod poz.
3. W związku z tym praca traktorzystów wykonywana poza transportem stała się zatrudnieniem II kategorii, do którego nie miała zastosowania zasada zaliczania bez względu na podporządkowanie resortowe zakładu pracy (§ 2 rozporządzenia z dnia 4 maja 1979 r.), oraz nie ma zastosowania § 19 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. W mającym zastosowanie w sprawie wykazie A-załączniku do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. prace kierowców ciągników, kombajnów lub pojazdów gąsienicowych wymienione zostały pod pozycją 3 w dziale „Transport”.
Tego rodzaju, a nawet podobnych prac nie przewidziano w dziale X, obejmującym rolnictwo i przemysł rolno-spożywczy, w związku z czym praca traktorzysty wykonywana w tym dziale gospodarki nie jest - z prawnego punktu widzenia - pracą w szczególnych warunkach, gdyż prawo przewiduje bezpośredni związek z konkretnym procesem technologicznym (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09 i I UK 24/09, niepubl., z dnia 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, niepubl., z dnia 19 maja 2011 r., III UK 174/10, niepubl., z dnia 19 marca 2012 r., II UK 166/11 i z dnia 14 marca 2013 r., I UK 547/12, OSNP 2014 nr 1, poz. 11).
Utrzymując, że w prawnym określeniu pracy uzasadniającej prawo do świadczeń na zasadach rozporządzenia chodzi wyłącznie o pracę wymienioną w odpowiednim dziale wykazu A - załącznika do rozporządzenia, trzeba zauważyć, że - ze względu na różny stopień narażenia na działanie szkodliwych czynników - chodzi także o wykonywanie pracy na stanowisku przypisanym do konkretnego działu przemysłu. W § 2 rozporządzenia wymaga się, by prace w szczególnych warunkach były wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy, co można odczytywać wyłącznie jako wymaganie dotyczące stanowiska pracy określonego w wykazach ustalonych przez właściwych ministrów, kierowników urzędów centralnych oraz centralne związki spółdzielcze w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych dla podległych i nadzorowanych zakładach pracy, które muszą pokrywać się z wykazami stanowiącymi załączniki do rozporządzenia.
Wprawdzie regulacje resortowe pozbawione są już mocy prawnej (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03, OTK-A 2004 nr 6, poz. 57 i wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 218/09, niepubl., z dnia 24 kwietnia 2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 nr 22, poz. 392 i z dnia 20 października 2005 r., I UK 41/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 306), jednak nie może być pominięty - jako wskazówka interpretacyjna - obowiązujący od dnia 1 listopada 1988 r. wykaz-załącznik do zarządzenia Nr 16 Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 31 marca 1988 r. w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.Urz.
MRLiGZ. 1988 nr 2, poz. 4). Wskazane są w nim stanowiska pracy w różnych branżach, nie tylko w rolnictwie, na tej zasadzie, że jeżeli zakład pracy branży rolniczej wykonywał zadania w pełni odpowiadające zadaniom innego działu, to prace polegające na kierowaniu traktorami przy pracach transportowych kwalifikuje się jako wykonywane w szczególnych warunkach na podstawie wykazu w dziale VIII, w transporcie i łączności pod poz. 2, pkt 2 i 3, przy założeniu, że szkodliwość tego rodzaju pracy odpowiada szkodliwości pracy przyporządkowanej do branży transportu.
Wykaz branżowy ograniczony jest do prac kierowcy pojazdu członowego i ciągnika balastowego, zatem nie ma podstaw, aby określenie „transport” rozumieć tak szeroko, jak przyjął Sąd Apelacyjny, tj. jako wszelkie działy gospodarki, w których wykorzystuje się jakiekolwiek pojazdy i zatrudnia się pracowników do ich obsługi. Praca kierowcy ciągnika w transporcie i praca traktorzysty w rolnictwie nie mogą być jednakowo zakwalifikowane jako prace w szczególnych warunkach, gdyż o ile kwalifikacja takiej pracy w transporcie opiera się na domniemaniu narażenia na działanie szkodliwych czynników, o tyle wykonywanie pracy w szczególnych warunkach na stanowisku nieobjętym wykazem co do rodzaju pracy i działu przemysłu, jest faktem, który wymaga udowodnienia przez stwierdzenie stałego i w pełnym wymiarze czasu pracy narażenia na działanie szkodliwych czynników przypisanych do prac wykonywanych w dziale przemysłu, w którym zaliczane są do pracy w szczególnych warunkach (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2014 r., I UK 314/13, OSNP 2015 nr 5, poz. 66, z dnia 25 marca 2014 r., I UK 337/13, niepubl., z dnia 5 maja 2016 r., III UK 131/15, niepubl., z dnia 5 maja 2016 r., III UK 121/15, niepubl., z dnia 15 listopada 2016 r., II UK 397/15, niepubl., cytowane w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1917 r., I UK 43/16, niepubl.).
Domniemywanie wykonywania pracy w szczególnych warunkach wywodzone z stwierdzenia „rzeczywistego świadczenia” takiej pracy jest niedopuszczalne. Jeżeli więc w drodze wykładni funkcjonalnej pracę traktorzysty w spółdzielni kółek rolniczych (w rolnictwie) chce się uznać za pracę w szczególnych warunkach w rozumieniu wykazu A działu III poz. 3 załącznika do rozporządzenia, to jest to możliwe tylko po udowodnieniu, że obciążenie psychofizyczne związane z tą pracą było takie samo jak obciążenie kierowcy ciągnika w transporcie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2013 r., I UK 172/13, niepubl., z dnia 13 sierpnia 2015 r., II UK 298/14, niepubl., z dnia 5 maja 2016 r., III UK 132/15, niepubl., z dnia 13 lipca 2016 r., I UK 218/15, niepubl., z dnia 12 października 2016 r., III UK 1/16, niepubl., z dnia 26 stycznia 2017 r., III UK 51/16, niepubl., z dnia 16 lutego 2017 r., II UK 730/15, niepubl. i z dnia 23 lutego 2017 r., I UK 76/16, niepubl.).
Wykonywanie prac o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia (art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach) wymaga w takim przypadku potwierdzenia w ustaleniach faktycznych. Ze względu zaś na wyjątkowy charakter prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym konieczne jest ścisłe wykazanie takiego faktu. Inaczej mówiąc, sądy powinny tak interpretować przepisy rozporządzenia, aby w procesie stosowania prawa nie był rozszerzany ustalony przez ustawodawcę zamknięty katalog wykazu pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2007 r., I UK 258/06, OSNP 2008 nr 5-6, poz. 81).W tych okolicznościach zaliczenie przez Sąd Apelacyjny wszelkich prac wykonywanych przez ubezpieczonego jako kierowcę ciągnika rolniczego do prac w szczególnych warunkach było co najmniej przedwczesne, gdyż nie zostało powiązane z wykazaniem znacznej ich szkodliwości dla zdrowia oraz ze znacznym stopniem uciążliwości, na jakie narażeni są pracownicy wykonujący prace „w transporcie”, w którym szkodliwość pracy łączy się nie z samym prowadzeniem pojazdów, lecz z prowadzeniem ich przy uwzględnieniu specyfiki „technologii” pracy w transporcie i obciążeń psychofizycznych związanych z uczestniczeniem takich pojazdów w pracach drogowych lub ruchu publicznym, tj. obciążeń, których nie ma, jak uznał prawodawca, przy wykonywaniu typowych prac w rolnictwie.
Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.). kc