Supreme Court dismisses claim for state compensation for loss of perpetual usufruct due to procedural delay.

Sygn. akt I CK 623/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie z powództwa K. J. i Z. C.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie X. i Miastu W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17 lutego 2005 r.,

kasacji powódek od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 3 czerwca 2004 r., sygn. akt I

ACa (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Powódki domagały się – po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa –

zasądzenia od Skarbu Państwa Wojewody X. i miasta W. po 124 800 zł odszkodowania

za szkodę na skutek nieuzyskania prawa użytkowania wieczystego działki o powierzchni

1248 m2, położonej w W. przy ul. O.

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 16 czerwca 2003 r. oddalił powództwo i nie

obciążył powódek kosztami procesu.

Sąd ustalił, że J. i J. małż. G., których następcami prawnymi są powódki, byli

współwłaścicielami w częściach równych nieruchomości położonej w W. przy ul. M., o

powierzchni 1432 m2. Dnia 13 kwietnia 1949 r. wystąpili do Zarządu Miejskiego miasta

W. o przyznanie im prawa własności czasowej tej nieruchomości na podstawie art. 7

dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze

miasta W. Prezydium Rady Miejskiej miasta W. decyzjami z dnia 29 stycznia 1973 r. i z

dnia 24 września 1973 r. załatwiło ten wniosek negatywnie, ponieważ nieruchomość

w planie zagospodarowania przestrzennego została przeznaczona na budowę ulicy B. i

osiedla mieszkaniowego B.(…). Wojewoda X. stwierdził – decyzją z dnia 6 maja 1992 r.

– że prawo własności wymienionej nieruchomości z mocy prawa nabyła Gmina P.

Dnia

marca

1999

r.

zapadła

decyzja

Samorządowego

Kolegium

Odwoławczego stwierdzająca, że decyzja z dnia 24 września 1973 r. jest nieważna w

części dotyczącej działki o powierzchni 1248 m 2 z powodu rażącego naruszenia prawa.

Na skutek stwierdzenia nieważności wspomnianej decyzji ponownie został rozpoznany

wniosek o przyznanie własności czasowej nieruchomości potraktowany obecnie jako

wniosek o ustanowienie prawa użytkowania wieczystego. Burmistrz Gminy T. załatwił

ten wniosek negatywnie decyzją z dnia 1 sierpnia 2000 r., a Samorządowe Kolegium

Odwoławcze oddaliło odwołanie decyzją z dnia 11 czerwca 2001 r. W tej sytuacji

powódki

wystąpiły

o

odszkodowanie

na

drodze

administracyjnej.

Jednakże

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 3 sierpnia 2001 r. – doręczoną

pełnomocnikowi powódek dnia 9 sierpnia 2001 r. – odmówiło im przyznania

odszkodowania

wobec

nie

wykazania,

na

czym

polega

rzeczywista

szkoda

spowodowana wydaniem nieważnej decyzji.

Sąd Okręgowy uznał, że Skarb Państwa Wojewoda X. jest legitymowany biernie

w sprawie jako następca prawny organu, który wydał nieważną decyzję. Jednakże

powództwo podlega oddaleniu w stosunku do niego, ponieważ jest spóźnione. Powódki

uchybiły bowiem trzydziestodniowemu terminowi zawitemu z art. 160 § 5 k.p.a. (termin

do wytoczenia powództwa upłynął dnia 8 września 2001 r., a pozew został wniesiony

dnia 29 maja 2002 r.). Sąd nie dopatrzył się podstaw do nieuwzględnienia wygaśnięcia

roszczenia o odszkodowanie na podstawie art. 5 k.c.

Nie ma też podstaw – zdaniem Sądu – do przypisania odpowiedzialności

odszkodowawczej miastu W. za szkodę powstałą na skutek tego, że „Gmina T.,

opierając się na nieważnej decyzji, zadysponowała nieruchomością”. Przede wszystkim

powódki kwestię szkody powstałej z tego tytułu podniosły jedynie w pozwie i nie

rozwinęły jej w toku procesu; nie wiadomo więc o jakie „zadysponowanie” chodzi.

Ponadto zbycie części nieruchomości osobom, które wybudowały na niej pawilon

handlowo-usługowy oraz sprzedaż kilkudziesięciu lokali mieszkalnych w budynku

wzniesionym na nieruchomości nastąpiło przed złożeniem wniosku o stwierdzenie

nieważności decyzji z dnia 24 września 1973 r. Gminie nie można zatem przypisać

bezprawności (gdy rozporządzała nieruchomością była jej właścicielem i nie wiedziała o

roszczeniach powódek).

Sąd Okręgowy, odnosząc się do wskazanej przez powódki podstawy prawnej

dochodzonego roszczenia (art. 417 k.c.), stwierdził , że nie jest związany podaną w

pozwie podstawą prawną, lecz faktyczną. Z niej zaś wynikało, że powódki dochodzą

naprawienia szkody wyrządzonej nieważną decyzją, a w takim wypadku wyłączną

podstawę prawną odpowiedzialności odszkodowawczej stanowi art. 160 k.p.a.

Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem oddalił apelację powódek, podzielając

ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

W kasacji, opartej na pierwszej podstawie z art. 3931k.p.c., pełnomocnik powódek

zarzucił naruszenie przez błędną wykładnię art. 417 k.p.c. w zw. z art. 77 Konstytucji i

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja została wniesiona od wyroku wydanego przed dniem 6 lutego 2005 r., a

zatem do jej złożenia i rozpoznania – zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r.

(Dz. U. Nr 13, poz. 98) – stosuje się przepisy dotychczasowe.

Skarżący oparł kasację tylko na pierwszej podstawie z art. 3931 k.p.c. To

oznacza, że Sąd Najwyższy jest związany podstawą faktyczną zaskarżonego wyroku,

ponieważ

zakwestionowanie

ustaleń

wymaga

podniesienia

zarzutu

naruszenia

przepisów postępowania, a więc oparcia kasacji także na drugiej podstawie z art. 3931

k.p.c. (art. 39311 § 2 k.p.c.).

Z dokonanych ustaleń wynika, że szkoda, której naprawienia dochodzą powódki

(po odmowie naprawienia jej na drodze administracyjnej), postała na skutek wydania z

rażącym

naruszeniem

prawa

decyzji

o

odmowie

zaspokojenia

uprawnienia

poprzedników prawnych powódek do przyznania im prawa własności czasowej

(użytkowania wieczystego) gruntu objętego działaniem dekretu z dnia 26 października

1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze (…) (Dz. U. Nr 50, poz. 279 ze

zm.) W tej sytuacji Sąd Apelacyjny trafnie uznał, że podstawę prawą odpowiedzialności

Skarbu Państwa za szkodę stanowi art. 160 k.p.a., a nie – wskazany przez skarżące –

art. 417 k.c.

Przepis art. 160 § 1 k.p.a. – jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu

sędziów z dnia 26 stycznia 1989 r., III CZP 58/88 (OSNC 1989, nr 9, poz. 129) –

stanowił wyłączną podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę, którą strona

poniosła na skutek wydania decyzji z naruszeniem przepisu art. 156 § 1 k.p.a. albo

stwierdzenia nieważności takiej decyzji. Zarówno w doktrynie jak i w orzecznictwie

przyjmowano też, że przytoczony przepis stanowił regulację szczególną w rozumieniu

art. 421 k.c., wykluczał zatem w zakresie swej hipotezy stosowanie przepisów kodeksu

cywilnego o odpowiedzialności Skarbu Państwa lub samorządu terytorialnego za szkodę

wyrządzona przez funkcjonariusza (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia

1998 r., II CK 550/97, OSNC 1998, nr 7 - 8, poz. 120).

Przepis art. 160 k.p.a. został uchylony z dniem 1 września 2004 r. ustawą z dnia

17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 162, poz. 1692). Jednakże do zdarzeń i stanów prawnych powstałych przed

dniem wejścia w życie przytoczonej ustawy – zgodnie z art. art. 5 tej ustawy – stosuje

się art. 417, art. 419, art. 420, art. 4201, art. 4202 i art. 421 k.c. oraz art. 1, art. 153, art.

160, art. 161 § 1 k.p.a. w brzmieniu obowiązującym do dnia wejścia w tej ustawy.

Z wiążących Sąd kasacyjny ustaleń wynika, że zdarzenia, które spowodowały

szkodę, powstały przed dniem 1 września 2004 r. Zatem nie ulega wątpliwości – w

świetle przytoczonej normy kolizyjnej – że wspomniana zmiana stanu prawnego nie ma

znaczenia w sprawie. To oznacza, że podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa za

szkodę wyrządzoną powódkom stanowi wyłącznie art. 160 k.p.a.

Tego stanu rzeczy nie zmienia niekwestionowana w kasacji okoliczność, że

powódki utraciły roszczenie o odszkodowanie na skutek uchybienia terminowi z art. 160

§ 5 k.p.a. Nie uzasadnia ona zwłaszcza – jak twierdzi pełnomocnik skarżących w kasacji

– oparcia odpowiedzialności Skarbu Państwa na podstawie art. 417 k.c. Stanowisko

wyrażone w kasacji nie uwzględnia bowiem normy kolizyjnej zawartej w art. 5 cytowanej

ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. Jej zastosowanie oznacza, że art. 160 k.p.a. stanowi

wyłączną podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę i – jako przepis

szczególny w rozumieniu art. 421 k.c. – wyklucza w zakresie swojej hipotezy stosowanie

przepisów kodeksu cywilnego o odpowiedzialności Skarbu Państwa lub samorządu

terytorialnego za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza. W tej sytuacji zarzut

skarżących, że wyrok zapał z naruszeniem przepisów wskazanych w kasacji należało

uznać za nieuzasadniony.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku (art.

39312 k.p.c.).