Cypriot court allows joint trial of cattle death cases where expert findings bind all suits.

[*334] 7 Απριλίου 1982

(ΠΙΚΗΣ,

Π.Ε.Δ.)

ΕΝ

ΕΠΑΡΧΙΑΚΩ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΩ ΛΑΡΝΑΚΟΣ

Ανδρέας

Γαβριήλ,

Ενάγων,

v.

Mantovani Umber

Industries Limited,

Εναγομένων.

(Αρ.

Αγωγής 303/79).

Πολιτική Δικονομία - Πρακτική - Συνεκδίκαση υποθέσεων με ορισμένα κοινά

σημεία μέχρι επιλύσεως με την έκδοση αποφάσεως, οπόταν η συνεκδίκαση

τερματίζεται και κάθε υπόθεση εκδικάζεται ξεχωριστά, σύμφωνα με τα ιδιαίτερα

της γεγονότα - Αγωγές για αποζημιώσεις για θανάτους ζώων από δηλητηρίαση -

Διάδικοι συμφώνησαν όπως τα ευρήματα του Δικαστηρίου αναφορικά με τα αίτια των

θανάτων των ζώων να είναι δεσμευτικά σ' όλες τις αγωγές — Και ότι το θέμα της

εκτιμήσεως της επιστημονικής μαρτυρίας, αναφορικά με τα αίτια των θανάτων, να

εκδικαστεί σαν πρώτο θέμα ξεχωριστά και αυτοτελώς - Η διαδικασία αυτή δυνατή

βάσει των προνοιών του Κανονισμού 2(g) της Διαταγής 30 των

Θεσμών της Πολιτικής Δικονομίας.

Μαρτυρία .- Μαρτυρία Πραγματογνωμόνων - Στην αξιολόγηση της μαρτυρίας

όπως και της μαρτυρίας των πραγματογνωμόνων το δικαστήριο δεν πρέπει να χάσει

επαφή με τα πραγματικά γεγονότα τα οποία η επιστημονική μαρτυρία αποσκοπεί να

επεξηγήσει.

Α. Ανδρέου με τον Γ. Γεωργίου, για τον Ενάγοντα.

Τ. Παπαδόπουλος με τον Α. Κραμβή και Μ. Μαραγκού (Δνις), για τους

Εναγομένους.

ΑΠΟΦΑΣΗ

Η ακόλουθη απόφαση εκδόθηκε από:-

ΠΙΚΗ,

Π.Ε.Δ.: Προς το τέλος του 1975,[*335]

σημειώθηκε στην περιοχή του χωριού. Τρούλλοι

θανατηφόρο κρούσμα μολύνσεως προβάτου. Τα κρούσματα πολλαπλασιάστηκαν το

καλοκαίρι του 1976, γεγονός που δημιούργησε αναστάτωση στους κτηνοτρόφους της

περιοχής. Το θέμα αναφέρθηκε στις αρχές που ανάλαβαν, όπως διαφάνηκε από τη

μαρτυρία, εκστρατεία για την εξακρίβωση των αιτιών της μολύνσεως των ζώων.

Επιστρατεύτηκαν για το σκοπό αυτό τα αρμόδια τμήματα του Υπουργείου Γεωργίας

και εκείνα των κτηνιατρικών υπηρεσιών. Νέα κρούσματα εκδηλώθηκαν και σε

μεταγενέστερα στάδια.

Μετά τη συμπλήρωση της έρευνας, οι αρχές

κατάληξαν στο συμπέρασμα ότι ο θάνατος των ζώων οφείλετο σε χάλκωση και ότι

πηγή της δηλητηριάσεως ήταν το εργοστάσιο φαιοχώματος των εναγομένων που,

σύμφωνα με τον ισχυρισμό των γεωργών άρχισε να λειτουργεί με νέα μέθοδο από το

1975.

Σαν αποτέλεσμα αυτών των διαπιστώσεων,

καταχωρήθηκαν το 1979 πέντε αγωγές ενώπιον του Επαρχιακού Δικαστηρίου Λάρνακος,

δηλαδή, εκτός από την παρούσα, οι αγωγές αρ. 304,305,332 και 532.

Οι ενάγοντες αποδίδουν τη δηλητηρίαση και τους

θανάτους που προκάλεσε στις διάφορες λειτουργίες του εργοστασίου, δηλαδή, στις

εκφορτώσεις του φαιοχώματος, τη σκόνη που αναδύετο από την καμινάδα και στον

τόπο απορρίψεως του άχρηστου υλικού.

Οι εναγόμενοι αρνούνται ότι η λειτουργία του

εργοστασίου συνέβαλε με οποιονδήποτε τρόπο στη δηλητηρίαση των ζώων, παρόλο που

δεν αμφισβήτησαν σοβαρά ότι σαν αποτέλεσμα της λειτουργίας του εργοστασίου

μολύνεται το περιβάλλον [*336] στη γύρω περιοχή.

Έχοντας υπόψη τα κοινά θέματα που εγείρονται

στις πέντε αγωγές σε σχέση με τα αίτια των θανάτων των ζώων οι διάδικοι

συμφώνησαν σε δύο σημεία, πρώτο, τα ευρήματα του Δικαστηρίου στην παρούσα

υπόθεση αναφορικά με τα αίτια των θανάτων των ζώων, να είναι δεσμευτικά σ' όλες

τις αγωγές, και ότι το θέμα της εκτιμήσεως της επιστημονικής μαρτυρίας

αναφορικά με τα αίτια των θανάτων, να εκδικαστεί σαν πρώτο θέμα ξεχωριστά και

αυτοτελώς ενόψει των επιπτώσεων που αναμένεται να έχει στην επίλυση των

υπολοίπων επίδικων θεμάτων. Η διαδικασία αυτή είναι δυνατή βάσει των προνοιών

της Διαταγής αρ. 30(2)(g) των θεσμών της Πολιτικής

Δικονομίας που επιτρέπουν στο δικαστήριο να υιοθετήσει διαδικασίες που

κρίνονται αναγκαίες και επιθυμητές για τη σύντμηση του χρόνου και τον

περιορισμό της δαπάνης της δίκης. Τη θέση αυτή ενισχύει και η απόφαση στην

υπόθεση Healy v. A.Waddington and Bros, Ltd. (1954) 1 All E.R. 861, όπου αποφασίστηκε ότι δύο η περισσότερες αγωγές μπορεί να

συνεκδικαστούν αναφορικά με ορισμένα κοινά σημεία μέχρι επιλύσεως με την έκδοση

αποφάσεως, οπόταν η συνεκδίκαση τερματίζεται και κάθε υπόθεση εκδικάζεται

ξεχωριστά, σύμφωνα με τα ιδιαίτερα της γεγονότα (Βλέπε επίσης, Brady

v. McDonald (1931) (N.Ir. 345). Σε υποθέσεις αστικού δικαίου παρέχεται

πλατειά διακριτική ευχέρεια στο δικαστήριο να καθορίσει τη διαδικασία με τρόπο

που να εξυπηρετεί τα συμφέροντα της δικαιοσύνης στις συγκεκριμένες συνθήκες της

υποθέσεως ιδιαίτερα την επιτάχυνση της διαδικασίας και τον περιορισμό της

δαπάνης. [*337]

Με βάση τη συμφωνία των διάδικων, το

Δικαστήριο προχώρησε στη λήψη της επιστημονικής μαρτυρίας αναφορικά με τους

θανάτους των ζώων. Δυστυχώς η διαδικασία διακόπηκε σε πολλά σημεία για λόγους

ανεξάρτητους από τη θέληση των μερών για να καταστεί δυνατή η παρουσία

εμπειρογνωμόνων από το εξωτερικό. Συνολικά κατάθεσαν 18 μάρτυρες, 6 για τους

ενάγοντες και 12 για τους εναγόμενους.

ΟΙ ΕΚΔΟΧΕΣ ΤΩΝ ΔΥΟ ΠΛΕΥΡΩΝ

Η εκδοχή των εναγόντων: Η βασική θέση των εναγόντων είναι ότι σαν αποτέλεσμα της μολύνσεως

του περιβάλλοντος από το φαιόχωμα και τη σκόνη που παράγεται από την εκκαμίνευση

κατά τη λειτουργία του εργοστασίου των εναγομένων, σημαντικός αριθμός προβάτων

που έβοσκαν στην περιοχή πλησίον του εργοστασίου, υπέστησαν χάλκωση. Την εκδοχή

αυτή στηρίζουν στην κλινική εξέταση αριθμού ζώων από τον κτηνίατρο Πιτζιόλη και

τις αναλύσεις του συκωτιού και αίματος 108 προβάτων για τα οποία έγιναν χημικές

αναλύσεις. Προς συσχετισμό των θανάτων με την ισχυριζόμενη πηγή δηλητηριάσεως,

προσάχθηκε μαρτυρία που τείνει να καταδείξει την περιεκτικότητα της βλαστήσεως

της περιοχής σε χαλκό και άλλα μέταλλα, σε συνάρτηση με τη σύνθεση του

φαιοχώματος, για ν' αποδείξουν ότι:-

α)Η χάλκωση οφείλεται σε βρώση δηλητηριασμένης

βλαστήσεως, και

β)πηγή της δηλητηριάσεως της βλαστήσεως ήταν η

παρουσία και οι διάφορες λειτουργίες του εργοστασίου.

Μεταξύ των μαρτύρων των εναγόντων υπάρχει

κάποιου βαθμού διχογνωμία σχετικά με τη φύση της μολύνσεως, ιδιαί[*338]τερα

κατά πόσο πρόκειται για πρωτογενή ή δευτερογενή χάλκωση. Συγκεκριμένα, ενώ ο

μάρτυρας Πιτζιόλης, που είχε την ευκαιρία να υποβάλει σε κλινική εξέταση αριθμό

ζώων, εξέφρασε την άποψη ότι πρόκειται για περίπτωση πρωτογενούς χαλκώσεως,

άλλος μάρτυρας των εναγόντων, ο καθηγητής της κλινικής παθολογίας στο

Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Αλέξανδρος Σπαής, διατύπωσε τη θέση, αφού στάθμισε

όλα τα σχετικά στοιχεία, ότι πρόκειται για περίπτωση δευτερογενούς χαλκώσεως.

Οι ενάγοντες έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση στη

χρονική σύμπτωση των δηλητηριάσεων με τη μέθοδο που εισάχθηκε στο τέλος του

1975 και την υποχώρηση της επιδημίας με τις αλλαγές που έγιναν στον τρόπο

λειτουργίας του εργοστασίου το 1979. Σαν αποτέλεσμα των τροποποιήσεων αυτών και

τη συστηματική εναποθήκευση του άχρηστου υλικού, περιορίστηκε δραστικά η

διαφυγή σκόνης στην ατμόσφαιρα και η διασπορά φαιοχώματος από τον χώρο των

αχρήστων σε βαθμό που οι ενάγοντες εγκατέλειψαν την απαίτηση τους για έκδοση

απαγορευτικού διατάγματος.

Η εκδοχή των εναγομένων: Πρωταρχική θέση των εναγομένων υπήρξε σε όλη τη διαδικασία ότι τα

στοιχεία πάνω στα οποία βασίστηκαν οι εναγόντες για ν’ αποδείξουν την προέλευση

της δηλητηριάσεως και ο συσχετισμός με τη λειτουργία του εργοστασίου, δεν

οδηγεί σε θετικά συμπεράσματα. Χωρίς αυτό το θεμέλιο η υπόθεση των εναγόντων

πρέπει να απορριφθεί για αποτυχία να αποσείσουν το βάρος της αποδείξεως που

τους βαρύνει στον τομέα αυτό. Δεν στήριξαν όμως την υπόθεση τους μόνο στις

αδυναμίες των θέσεων των εναγόντων για τη στοιχειοθέτηση της υπερασπίσεως.

Προσπάθησαν και ενεργητικά να αποδείξουν ότι η σύνθεση του φαιοχώματος,

ιδιαίτερα η περιεκτικότητα σε [*339] χαλκό,

ήταν τέτοια που επικαθήμενη στη βλάστησα δεν θα προκαλούσε χάλκωση. Παρουσίασαν

επιστημονική μαρτυρία για να καταδείξουν ότι ούτε η περιεκτικότητα της

βλαστήσεως σε χαλκό, όπως αναγράφεται στο Τεκμήριο 2, δεν μπορούσε να

προκαλέσει χάλκωση. Παράλληλα,

προσπάθησαν να επισημάνουν άλλες πηγές από τις οποίες μπορούσε να προκληθεί

χάλκωση, όπως η παρουσία μεταλλείου χαλκού στη γύρω περιοχή και πιθανόν η βρώση

ακατάλληλων συμπυκνωμένων τροφών και ηπατοτοξικών φυτών. Καταβλήθηκε ακόμα

προσπάθεια να αποκλειστεί ο συσχετισμός της λειτουργίας του εργοστασίου με την

εκδήλωση δηλητηριάσεως στα ζώα, πρόβαλαν τον ισχυρισμό ότι το εργοστάσιο άρχισε

να λειτουργεί με τη νέα του μορφή το 1976 και όχι το 1975.

Η ΜΑΡΤΥΡΙΑ:

Ο κ. Χρ. Κυριακίδης, Χαρτογράφος του

Κτηματολογίου, κατάθεσε, δε δύο στάδια της διαδικασίας, δύο χάρτες της περιοχής

και έδωσε επεξηγήσεις αναφορικά με ορισμένες τοποθεσίες και την ιδιοκτησία

ορισμένων τεμαχίων γης. Επίσης προσδιόρισε τις περιοχές από τις οποίες έγινε

δειγματοληψία από τους εναγομένους (Τεκμήρια 1 και 12).

Ο κ. Σοφοκλής Σοφοκλέους, Χημικός του

Γεωργικού Τμήματος, λειτουργός με αξιόλογη πείρα στον κλάδο του, έκαμε, σε

διάφορες ημερομηνίες, δειγματοληψία φυτών και άγριας βλαστήσεως στην περιοχή,

υδατική επισκόπηση με αναλύσεις του νερού των πηγαδιών της περιοχής και μερική

ανάλυση πρώτων υλών διαφόρων τύπων φαιοχώματος πριν από την κατεργασία τους,

που αναγράφονται στο Τεκμήριο 2∙ ενώ στο Τεκμήριο 2α, χάρτης της περιοχής, σημειώνονται τα σημεία από

τα οποία λήφθηκαν [*340] τα διάφορα δείγματα. Από τις αναλύσεις και έρευνες του

κατέληξε στο συμπέρασμα πώς η βλάστηση στην περιοχή ήταν μολυσμένη ενώ

ταυτόχρονα, συμπέρανε πως η πηγή μολύνσεως ήταν, πασιφανώς, η λειτουργία του

εργοστασίου. Κατά τις επισκέψεις του, σύννεφα σκόνης αναδύοντο από την καμινάδα

του εργοστασίου και επικάθονταν στην βλάστηση σε βαθμό που την χρωμάτιζαν, με

τα χρώματα του φαιοχώματος.

Από τις αναλύσεις του νερού των πηγαδιών της

περιοχής, κατάληξε στο συμπέρασμα ότι η περιεκτικότητα του νερού σε χαλκό ήταν

μέσα στα φυσιολογικά όρια και απόκλεισε τα πηγάδια της περιοχής σαν την πηγή

μολύνσεως των ζώων. Από την επίσκεψη του στο μεταλλείο, συμπέρανε ότι ούτε το

φυσικό περιβάλλον ρύπανε ούτε συνέβαλε στη δηλητηρίαση των ζώων.

Η ανάλυση της βλαστήσεως αποσκοπούσε κατ’

εξοχή στο να αποκαλύψει την περιεκτικότητα της σε χαλκό, μαγγάνιο, σίδηρο και

κοβάλτιο. Έκαμε λεπτομερή αναφορά στη διαδικασία αναλύσεως των φυτών,

επεξηγώντας ότι τα περιθώρια λάθους στη διαδικασία που ακολούθησε ήταν πολύ

περιορισμένα.

Στο Τεκμήριο 2 γίνεται αναφορά στην

περιεκτικότητα της βλαστήσεως σε ιχνοστοιχεία, χωρίς όμως να προσδιορίζεται η

διαλυτότητά τους, δηλαδή, ο βαθμός στον όποιο είναι απορροφήσιμα. Μνεία της

διαλυτότητας διαφόρων μορφών ούμπρας γίνεται στο Τεκμήριο 4, απ' όπου

καταδεικνύεται ότι η διαλυτότητα της είναι μεγαλύτερη όταν είναι σε μορφή

σκόνης. Προσδιόρισε τα κυριότερα σημεία ρυπάνσεως της περιοχής σαν -

(α) τον χώρο διαθέσεως αχρήστων,

(β) την πλατεία που γίνεται η φορτοεκφόρτωση

της ούμπρας, και, [*341]

(γ) την καμινάδα του εργοστασίου

Είναι η θέση του μάρτυρα ότι από τον χάρτη,

Τεκμήριο 2β, διαφαίνεται ότι η ρύπανση του περιβάλλοντος παρουσιάζει

διακυμάνσεις ανάλογα με τη γειτνίαση της με μια η περισσότερες εστίες

ρυπάνσεως. Δεν ήταν σε θέση όμως να πληροφορήσει το Δικαστήριο κατά πόσο ο

χαλκός μπορούσε να απορροφηθεί από τα φυτά.

Ο τρίτος μάρτυρας του ενάγοντος ήταν ο κ.

Πράτσος, Γεωργικός Λειτουργός, κάτοχος διδακτορικού τίτλου στον κλάδο της

διατροφής των ζώων. Από το 1973 υπηρετεί στον Κλάδο Χοιροτροφίας και Διατροφής

Ζώων. Ενωρίτερα, από το 1965, ήταν απεσπασμένος στον Κλάδο Διατροφής Ζώων.

Ο κ. Πράτσος, όπως και ο προηγούμενος

μάρτυρας, εντυπωσιάστηκε από την έκταση της ρυπάνσεως της βλαστήσεως στον χώρο

γύρω από το εργοστάσιο και εξέφρασε την εμπειρική άποψη ότι πρόβατα που έβοσκαν

στην περιοχή, εύκολα μπορούσαν να υποστούν χάλκωση. Πληροφόρησε το Δικαστήριο,

και σ' αυτό η γνώμη του συμπίπτει και με άλλους ειδικούς που κατάθεσαν ενώπιον

μου, ότι ο χαλκός συγκρατείται πρώτιστα στη ρίζα και ότι ελάχιστη ποσότητα

εισχωρεί στο στέλεχος. Σε καμμιά περίπτωση δεν αντιμετώπισε χάλκωση αιγοπροβάτων

με προέλευση το έδαφος και απόκλεισε την πιθανότητα προκλήσεως χαλκώσεως από

την εισπνοή καπνού, αναθυμιάσεων και αερίων.

Η συγκέντρωση χαλκού στα σπλάγχνα των προβάτων

πάνω από 500 μέρη κατά εκατομύριο - p.p.m. - είναι ενδεικτική χαλκώσεως σε βαθμό τέτοιο,

που δεν θεωρείται αναγκαίο ν' αναζητηθούν άλλες πιθανές αιτίες για τη

δηλητηρίαση των [*342] ζώων. Στην αναζήτηση των αιτιών της μολύνσεως πρέπει

ένας να ερευνήσει, όπως πληροφόρησε το Δικαστήριο, και την κατάσταση των

ζωωτροφών και τους χώρους οπού φυλάττονται, σαν πιθανές εστίες δηλητηριάσεως.

Στην προκειμένη περίπτωση, οι ζωωτροφές, όπως διαπίστωσε, φυλάττονταν σε

κλειστά δοχεία. Παράλειψε όμως να εξετάσει τα δοχεία μέσα στα οποία ήταν

αποθηκευμένες και τα φυτοφάρμακα που εχρησιμοποιούνταν, γεγονός που θα έρριχνε

περισσότερο φως στις συνθήκες συντηρήσεως των ζώων. Η περιεκτικότητα της σκόνης

σε χαλκό ήταν τόσο ψηλή, μεταξύ 800 και 1000 p.p.m. , ώστε να οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το

εργοστάσιο ήταν η εστία μολύνσεως των ζώων.

Η περιεκτικότητα σε χαλκό της τροφής του

προβάτου δεν πρέπει, κατά τον μάρτυρα, να υπερβαίνει τα 10 p.p.m., παρόλο που δεν

μπορούσε να αποκλείσει με βεβαιότητα την πιθανότητα διατροφής προβάτων με

τροφές που περιέχουν χαλκό πάνω από 10 p.p.m. χωρίς την πρόκληση χαλκώσεως. Η περιεκτικότητα

σε χαλκό στη διατροφή, όταν πέσει κάτω από το επίπεδο των 5 p.p.m. μπορεί να προκαλέσει

ανεπάρκεια σε χαλκό στα ζώα, γεγονός που να έχει δυσμενείς επιπτώσεις για την

υγεία τους.

Η συγκέντρωση χαλκού στη βλάστηση, στις τρεις

πρώτες ημερομηνίες, θα μπορούσε να προκαλέσει χάλκωση ανάλογα με το σημείο στο

οποίο έβοσκαν τα ζώα. Η βλάστηση στις επόμενες ημερομηνίες που έγινε

δειγματοληψία, ήταν ακόμα, πιο επικίνδυνη για την υγεία των ζώων.

Συνοψίζοντας, η θέση του μάρτυρα ήταν ότι η

[*343] δηλητηρίαση των ζώων πρέπει να αποδοθεί στη ρύπανση του περιβάλλοντος

από το εργοστάσιο. Παρακολούθησε, όπως πληροφόρησε το Δικαστήριο, τη θεραπεία

που έγινε στα ζώα με μαλυβδένιο, χωρίς θετικά αποτελέσματα.

Στα αποτελέσματα πειραμάτων σε άλλες χώρες, ο

μάρτυρας απόδωσε περιορισμένη σημασία ενόψει της δίκης του, εμπειρίας στον

κυπριακό χώρο και στις ιδιάζουσες συνθήκες της χώρας.

Τέλος, ο μάρτυρας κατάθεσε ότι δεν διαπίστωσε

την ύπαρξη ηπατοτοξικών φυτών στην περιοχή.

Ο κ. Γ. Πιτζιόλης, Επαρχιακός Κτηνίατρος Λάρνακος, ήταν το πρόσωπο που ασχολήθηκε

ιδιαίτερα με τη διάγνωση της ασθένειας των ζώων και έκαμε εισηγήσεις γι'

αντιμετώπιση της επιδιμικής, κατά τη γνώμη του, καταστάσεως (Τεκμήριο 5β), που

εκδηλώθηκε στην περιοχή των Τρούλλων. Το πρώτο κρούσμα παρουσιάστηκε προς το τέλος

του 1975, ενώ πολλά νέα κρούσματα εμφανίστηκαν το καλοκαίρι του 1976. Τα

πρόβατα παρουσίασαν ίκτερο και αιμοσφαιρινουρία. Ενόψει των ευρημάτων αυτών και

του γεγονότος ότι τα ζώα δεν ανταποκρίθηκαν στην αντιτοξική θεραπεία που τα

υπόβαλε, κατάληξε στο συμπέρασμα ότι έπασχαν από χάλκωση. Απόκλεισε λοιμώδη

νοσήματα, δεδομένου ότι τα ζώα δεν παρουσίαζαν πυρετό που είναι το κύριο

χαρακτηριστικό λοιμώξεως. Η διάγνωση για χάλκωση επιβεβαιώθηκε από τις

αναλύσεις συκωτιού και αίματος που περιέχονται στο Τεκμήριο 6 και στο Τεκμήριο

5γ. Την άποψη του ότι η χάλκωση προκαλείτο από βόσκηση στην περιοχή, ενίσχυσε

και το γεγονός ότι οι συγκεντρώσεις χαλκού στο αίμα των προβάτων που

μεταφέρθηκαν για σκοπούς πειραματισμού στον χώρο του εργοστασίου [*344] τετραπλασιάστηκαν

σε διάστημα τεσσάρων μηνών.

Αφού στάθμισε όλα τα δεδομένα, κατάληξε στο

συμπέρασμα ότι τα ζώα έπασχαν από χρόνια χάλκωση∙ απόκλεισε όμως οξεία χάλκωση της όποιας τα συμπτώματα είναι

διαφορετικά και που ήταν δυνατό να συμβεί αν τα ζώα δηλητηριάζονταν από

μολυσμένο νερό. Η σκόνη του εργοστασίου ήταν τόσο κολλώδης που δύσκολα

ξεπλύνετο, γεγονός που την καθιστούσε πηγή μολύνσεως για μεγάλα χρονικά

διαστήματα.

Στην αντεξέταση επεξήγησε ότι παρόλο που ο

ίκτερος δεν αποτελεί αφ' εαυτού αναντίλεκτη ένδειξη για χάλκωση, το σύνολο των

περιστατικών τον οδήγησε στο ασφαλές συμπέρασμα ότι επρόκειτο για χάλκωση σε

βαθμό που δεν χρειαζόταν επιβεβαίωση από ιστοπαθολογική ή ιστοχημική εξέταση.

Η διάγνωση χρόνιας χαλκώσεως έγινε με βάση τις

συγκεντρώσεις χαλκού στο συκώτι και τα νεφρά.

Στην Κύπρο ο βίκος δεν προκαλεί λουπίνωση που

έχει τα ίδια συμπτώματα με τη χρόνια χάλκωση, γι' αυτό απόκλεισε τη βρώση βίκου

σαν την πιθανή αιτία της δηλητηριάσεως των ζώων. Εξέτασε, άλλα μόνο μια φορά,

τις συγκεντρωμένες ζωοτροφές που εδίνοντο στα ζώα χωρίς να εντοπίσει οτιδήποτε

το επικίνδυνο.

Όπως και ο προηγούμενος μάρτυρας, επέμενε ότι

τα ασφαλή επίπεδα χαλκού στη διατροφή των ζώων προσδιορίζονται γύρω στα 10 p.p.m. και χαρακτήρισε γενικά

τις συγκεντρώσεις χαλκού στη βλάστηση στην περιοχή σαν επικίνδυνα ψηλές.

Έγινε εκτεταμένη αναφορά στις αναλύσεις [*345]

συκωτιού ζώων (Τεκμήρια 6 και 7) και τις ενδείξεις που πρόσφεραν για χάλκωση,

με την επιφύλαξη ότι χωρίς την κλινική διάγνωση θα ήταν δύσκολο να καταλήξει με

βεβαιότητα στο συμπέρασμα ότι επρόκειτο για χάλκωση. Αναφέρθηκε επίσης στο

Τεκμήριο 8 που καταδικνύει τις συγκεντρώσεις χαλκού σε ξηρή ύλη με την όποια

έτρεφε τα ζώα του ο Αντώνης Χατζηαντώνης, για να διαπιστωθεί χημικά

η περιεκτικότητα των ζωοτροφών σε χαλκό.

Σύμφωνα με την έρευνα του, μέχρι το 1974, το

εργοστάσιο λειτουργούσε με καμίνια, μέθοδος που δεν προκαλούσε ρύπανση στο

περιβάλλον. Το πρώτο κρούσμα συνέπεσε με τη νέα λειτουργία του εργοστασίου,

προς το τέλος του 1975, ενώ τα παράπονα άρχισαν να εκλείπουν γύρω στον Σεπτέμβη

του 1979 που περιορίστηκε η διαφυγή σκόνης από την καμινάδα και έγινε

προσπάθεια για κάλυψη των απορριμμάτων. Ο μάρτυρας επέμενε στην άποψη του, παρά

τη σθεναρή αντεξέταση στην όποια υποβλήθηκε, ότι επρόκειτο για περίπτωση

πρωτογενούς χαλκώσεως, δηλαδή, χαλκώσεως που προκαλείτο από τη βρώση

ανεπίτρεπτα ψηλής ποσότητας χαλκού.

Η θέση του καθηγητή της κλινικής και γενικής

παθολογίας, Αλέξανδρου Σπαή, που κατάθεσε σαν πέμπτος μάρτυρας, συγκρούεται στο

σημείο αυτό με την άποψη του κ. Πιτζιόλη. Κατάθεσε ότι η εικόνα που προβάλλει

από εξέταση των Τεκμηρίων που τέθηκαν ενώπιον του (Τεκμήρια 2 και 6), συνηγορεί

υπέρ της απόψεως ότι τα ζώα υπέστησαν δευτερογενή χάλκωση, παρόλο που

χαρακτήρισε το διαχωρισμό μεταξύ πρωτογενούς και δευτερογενούς χαλκώσεως σαν τεχνικό.

Ο καθηγητής ανάφερε ότι η περίπτωση

δηλητηριάσεως [*346] των ζώων στην περιοχή των Τρούλλων αποτελεί κατά κάποιο

τρόπο μοναδικό φαινόμενο, λαμβάνοντας υπόψη ότι τα δεδομένα δεν συμπίπτουν με

εκείνα καμμιάς περιπτώσεως που εξέτασε κατά τη διάρκεια της μακράς του πείρας.

Πρέπει να σημειωθεί ότι ο κ. Σπαής έχει στο ενεργητικό του τεράστια πείρα και

πλούσιο συγγραφικό έργο.

Η άποψη του κ. Σπαή μπορεί να συνοψιστεί ως

έξης:

Η βλάστηση γύρω από το εργοστάσιο και τον χώρο

των απορριμμάτων ήταν μολυσμένη από βαρειά μέταλλα, ιδιαίτερα χαλκό, σίδηρο,

μαγγάνιο και κοβάλτιο. Απόκλεισε την πιθανότητα η μόλυνση να έχει προέλευση της

το έδαφος ενόψει των διακυμάνσεων στην περιεκτικότητα σε μέταλλα της

βλαστήσεως, πράγμα που δεν θα συνέβαινε αν πηγή μολύνσεως ήταν το έδαφος. Η

παρουσία ιχνοστοιχείων στη βλάστηση ήταν ενδεικτική της κοινής πηγής

προελεύσεως της μολύνσεως, πράγμα που τον οδήγησε στο εργοστάσιο και τον χώρο

των απορριμμάτων. Η συνύπαρξη των μετάλλων αυτών στη διατροφή των ζώων,

ιδιαίτερα χαλκού και μαγγανίου, αποτέλεσε την κύρια αίτια μολύνσεως των ζώων.

Για τη διάγνωση της χαλκώσεως σαν ασθένειας των ζώων, δεν είχε αμφιβολίες μετά

από μελέτη των αναλύσεων που περιέχονται στο Τεκμήριο 6, που οδηγούν στο

συμπέρασμα ότι συγκεντρώσεις χαλκού στο συκώτι σε τουλάχιστον 68 από 108

περιπτώσεις, αποδεικνύουν χωρίς καμία αμφιβολία την παρουσία χαλκώσεως.

Αντεξετάστηκε διεξοδικά αναφορικά με την αλληλοεπίδραση χαλκού και μαγγανίου

ενόψει της θέσης της υπερασπίσεως ότι το μαγγάνιο δεν συμβάλλει με οποιοδήποτε

τρόπο [*347] στη συγκέντρωση χαλκού στο συκώτι των ζώων και γενικά ότι το

μαγγάνιο, ακόμα και σε μεγάλες δόσεις, δεν είναι τοξικό για τα ζώα.

Η διεθνής βιβλιογραφία πάνω στο θέμα αυτό από

συγγραφείς, την εγκυρότητα των όποιων δεν αμφισβήτησε ο κ. Σπαής, υποστηρίζει

τη θέση της υπερασπίσεως ότι το μαγγάνιο και σε μεγάλες ποσότητες δεν συμβάλλει

στη συγκέντρωση χαλκού ή στην τοξίκωση των προβάτων. Αντίθετα, βοήθα στην

παρεμπόδιση συγκεντρώσεως χαλκού. Όπως μαρτυρούν πειράματα που έγιναν στο

εξωτερικό, ιδιαίτερα στην Αυστραλία, η μόνη δυσμενής παρενέργεια είναι ότι το

μαγγάνιο σε υψηλές συγκεντρώσεις μπορεί να συμβάλει στον περιορισμό της

αναπτύξεως των ζώων.

Αντίθετα με άλλους μάρτυρες του ενάγοντος,

υιοθέτησε την άποψη ότι οι περισσότερες τιμές χαλκού που αναγράφονται στο

Τεκμήριο 2, είναι μέσα στα φυσιολογικά όρια και δεν μπορούσαν, χωρίς άλλη

επίδραση, να προκαλέσουν χάλκωση. Για το σίδηρο παραδέχτηκε ότι δεν υπάρχουν

θετικά στοιχεία ότι είναι τοξικό για τα ζώα. Τιμές χαλκού στη βλάστηση μέχρι 15

p.p.m.

κρίνονται, από τον κ. Σπαή σαν κανονικές. Οδηγούμενος από τη μελέτη των

τεκμηρίων ενώπιον του, την εξέταση ενός συκωτιού ζώου με υπόδειξη του κ.

Πιτζιόλη, της παρουσίας βαρειών μετάλλων στη βλάστηση, της εκτεταμένης

ρυπάνσεως του περιβάλλοντος από ουσίες που επεξεργάζοντο στο εργοστάσιο,

επέμενε στη θέση του ότι η χάλκωση η όποια διαπιστώθηκε στα 60% των ζώων, για

τα οποία υπάρχουν αναλύσεις στο Τεκμήριο 6, πρέπει να αποδοθεί σε μόλυνση από

ουσίες που επεξεργάζοντο στο εργοστάσιο ή τα απορρίμματα τους. [*348]

Ο επόμενος μάρτυρας του ενάγοντος ήταν ο κ.

Αντ. Χαραλαμπίδης, υπεύθυνος του Χημείου Γεωλογικής Επισκοπήσεως, κάτοχος

διδακτορικού τίτλου. Έκαμε λεπτομερή αναφορά στην περιεκτικότητα της ούμπρας

και της ώχρας σε χαλκό 1000 και 10000 p.p.m. αντίστοιχα και πληροφόρησε το Δικαστήριο ότι ο

χαλκός στην ούμπρα δεν είναι διαλυτός, ενώ στην ώχρα είναι. Η ούμπρα σε κολλώδη

μορφή είναι αρκετά εμπλουτισμένη σε χαλκό και άλλα στοιχεία, γεγονός που μπορεί

να λεχθεί πως σε κάποιο βαθμό επεξηγεί την ταυτόχρονη παρουσία των βαρειών

μετάλλων στη βλάστηση κοντά στο εργοστάσιο. Στην ούμπρα ο χαλκός, όπως

πληροφόρησε το Δικαστήριο ο κ. Χαραλαμπίδης δεν μπορεί να είναι είτε θειούχος

είτε θειικός. Επίσης πληροφόρησε το Δικαστήριο για το ΡΗ των ζώων στην Κύπρο

που κυμαίνεται γύρω στα 8, δηλαδή, την ικανότητα του στομαχιού των προβάτων,

που είναι παρόμοια εκείνης του ανθρώπου, να διαλύει ουσίες στο στομάχι.

ΜΑΡΤΥΡΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΗ:

Ό κ. Τόνυ Μαντοβάνι, ένας

από τους διευθυντές του εργοστασίου, κατάθεσε αναφορικά με τη λειτουργία του εργοστασίου,

την επεξεργασία της ούμπρας και αναφέρθηκε στην παρουσία μεταλλείου χαλκού στην

περιοχή των Τρούλλων από το 1950, το οποίο έπαυσε να λειτουργεί το 1974.

Συνεργάστηκε με τον κ. Πιτζιόλη στη διεξαγωγή ενός πειράματος που περιλάμβανε

την εγκατάσταση δώδεκα περίπου προβάτων στο εργοστάσιο, για να διαπιστωθούν οι

επιπτώσεις από την παραμονή τους στην περιοχή. Ένα από τα ζώα αυτά πέθανε την

επομένη μέρα, άλλα τρία αργότερα. Έγιναν αναλύσεις για να φανεί η

περιεκτικότητα των εντοσθίων σε χαλκό. [*349]

Παρά την επιμονή της υπερασπίσεως ότι το

εργοστάσιο άρχισε να λειτουργεί με νέα μέθοδο στις αρχές του 1976, η μαρτυρία

υποστηρίζει πώς άρχισε να λειτουργεί το 1975 γεγονός που δεν απόκλεισε ούτε ο

επόμενος μάρτυρας της υπερασπίσεως, κ. Πέτρος Λούκα, αγροφύλακας του χωριού που

ήταν καλός γνώστης της περιοχής (Μ.Υ.6).

Συμφώνησε ο κ. Μαντοβάνι ότι μεγάλη ποσότητα .

σκόνης διέφευγε στην ατμόσφαιρα πριν από τη λήψη πρόσθετων . περιοριστικών

μέτρων, διαφώνησε όμως ότι η σκόνη σχημάτιζε σύννεφο πάνω από την περιοχή,

παρόλο που παραδέχτηκε ότι όγκοι σκόνης διέφευγαν στην ατμόσφαιρα. Ο κ.

Μαντοβάνι συνέβαλε στη δειγματοληψία της περιοχής γύρω από το μεταλλείο όπως

και ο μάρτυρας Πέτρος Λούκα που πληροφόρησε επίσης το Δικαστήριο για την

απόσταση που χωρίζει τη μάντρα ενός από τους ενάγοντες, του Χατζηαντώνη, από το

μεταλλείο, που καθόρισε μεταξύ 400 και 500μ. Ο κ. Πέτρος Λούκα συμφώνησε με

τους μάρτυρες των εναγόντων ότι το σύννεφο σκόνης κάλυπτε την περιοχή σαν

αποτέλεσμα της λειτουργίας του εργοστασίου των εναγομένων.

Άλλος μάρτυρας της υπερασπίσεως που έλαβε

μέρος στη δειγματοληψία είναι ο κ. Τάκης Αντωνιάδης (Μ.Υ.3), πιστοποιών

υπάλληλος, και ανάλαβε τη φύλαξη των δειγμάτων μέχρι να εξεταστούν από τους

αρμόδιους.

Ο Χάρης Παυλάκης, φωτογράφος (Μ.Υ.5),

κατάθεσε, 14 φωτογραφίες του χώρου του μεταλλείου και της γύρω περιοχής,

μερικές από τις οποίες είναι ενδεικτικές της βαρειάς μολύνσεως του νερού από

χαλκό, που τρέχει στα ρυάκια γύρω από το μεταλλείο. [*350]

Ο χημικός Ιωάννης Κασιουλής ανάλυσε τα

δείγματα σκόνης ούμπρας, νερού, χώματος και χόρτων, που του παράδωσαν οι

εναγόμενοι. Τα αποτελέσματα των αναλύσεων αναγράφονται στα Τεκμήρια 15 και 16,

αντίστοιχα. Στο Τεκμήριο 16 προσδιορίζεται η μορφή της ούμπρας και γίνεται

αναφορά στην περιεκτικότητα της σε σίδηρο και κάδμιο.

Το Τεκμήριο 15 καταδεικνύει τη μεγάλη

περιεκτικότητα σε χαλκό του νερού και του χώματος, όπως και την περιεκτικότητα

σε χαλκό της βλαστήσεως σε διάφορα σημεία. Όπως υπόδειξε ο μάρτυρας σε αντίθεση

με το Τεκμήριο 2, στο Τεκμήριο 16 προσδιορίζεται όχι μόνο η φύση αλλά και η

σύσταση της ούμπρας στη συγκεκριμένη περίπτωση. Σύμφωνα με την κατάθεση του

μάρτυρα αυτού και άλλων μαρτύρων, για να καταστεί τοξική η δόση χαλκού από

βρώση ξηρής ύλης που περιέχει χαλκό 10 p.p.m. πρέπει το ζώο να φάει 17,5 κιλά ξηρής ύλης,

δηλαδή, ποσότητα πενταπλάσια περίπου από εκείνη που μπορεί να καταναλώσει ένα

πρόβατο ημερήσια. Δεν ήταν σε θέση να προσδιορίσει από τα στοιχεία που είχε

ενώπιον του κατά πόσον η πηγή μολύνσεως του νερού και της βλαστήσεως, από τα

δείγματα που εξέτασε ήταν η ίδια, αλλά εξέφρασε την άποψη ότι τα στοιχεία που

περιέχονται στο Τεκμήριο 2 δεν καταμαρτυρούν την πηγή προελεύσεως της

μολύνσεως.

Αναφορικά με τη διαλυτότητα της σκόνης,

κατάθεσε ότι όσο πιο λεπτή είναι η σκόνη, τόσο πιο εύκολα διαλύεται.

Ο κ. Θ. Πανταζής, κάτοχος διδακτορικού

διπλώματος στη γεωλογική επισκόπηση, υφηγητής στη Μεταλλειολογία, λειτουργός

του Τμήματος Γεωλογικής Επισκοπήσεως της Κυπριακής [*351] Δημοκρατίας,

διαφώτισε το Δικαστήριο σε σχέση με τη γεωλογική κατάσταση της περιοχής των Τρούλλων

και ειδικά για την περιεκτικότητα του εδάφους σε μέταλλα. Ο κ. Πανταζής

κατάθεσε δύο χάρτες (Τεκμήρια 17 και 18) που ρίχνουν φως στην περιεκτικότητα

του εδάφους σε μέταλλα. Ειδικότερα, στο Τεκμήριο 18 προσδιορίζεται η

περιεκτικότητα του εδάφους σε χαλκό. Όπως ανάφερε στο Δικαστήριο, η ούμπρα δεν

είναι επιδεκτική οξειδώσεως. Πραγματεύτηκε στην κατάθεση του τη διαδικασία

καύσης και τις αλλοιώσεις που δημιουργούνται από την καύση και ανάφερε ότι η

διαλυτότητα του χαλκού είναι ασήμαντη σ' όλους τους τύπους χαλκού, ενώ

παρατήρησε, όπως και άλλοι μάρτυρες, ότι υπάρχει τάση προς αύξηση της

διαλυτότητας στην επεξεργασμένη ούμπρα και ακόμα μεγαλύτερη στη σκόνη ούμπρας.

Εξέφρασε την άποψη ότι το Τεκμήριο 2 δεν αποκαλύπτει την πηγή της σκόνης πάνω

στα χόρτα συμπέρασμα όμως που μπορεί να εξαχθεί από άλλη μαρτυρία και ιδιαίτερα

την πυκνότητα της σκόνης που διασκορπίζετο στην ατμόσφαιρα από τη λειτουργία

του εργοστασίου.

Η κ. Σούζαν Μαντοβάνι (Μ.Υ.9), έλαβε μέρος στη

δειγματοληψία ούμπρας μαζί με το σύζυγο της που παράδωσε αργότερα στο Λονδίνο

στον καθηγητή Worden που κατάθεσε σαν δέκατος μάρτυρας

υπερασπίσεως. Δείγματα λήφθηκαν από τους σωρούς της ούμπρας, από τη σκόνη και

από άλλο ένα ακόμα σημείο.

Ο καθηγητής της τοξικολογίας Alastair Worden, διαπρεπής επιστήμονας στον κλάδο του, με τεράστιο συγγραφικό έργο,

αναφέρθηκε με μεγάλη λεπτομέρεια στις επιπτώσεις συγκεντρώσεως χαλκού σε

πρόβατα και τις συνθήκες κάτω από τις οποίες μπορεί να προκληθεί πρωτογενής

χάλκωση. Πρωτογενής χάλκωση προκαλείται μόνο όταν το ζώο καταναλώσει χαλκό σε

διαλυτή [*352] μορφή μεγαλύτερη του

επιτρεπτού ορίου. Ο θάνατος στις περιπτώσεις πρωτογενούς χαλκώσεως επέρχεται

νωρίτερα σε σύγκριση με περιπτώσεις δευτερογενούς χαλκώσεως. Η βρώση

αλκαλοειδών φυτών που είναι ηπατοτοξικά συμβάλλει στη συσσώρευση χαλκού στο

συκώτι, δεδομένου ότι περιορίζει την ικανότητα του σώματος να αφοδεύσει τον

χαλκό.

Στο σημείο αυτό πρέπει να αναφερθούμε στη

μαρτυρία του τέταρτου μάρτυρα υπερασπίσεως Adrian Shubbings, ο όποιος κατάθεσε για τη μορφή βλαστήσεως στην περιοχή που

περιγράφεται στο Τεκμήριο 13. Παρόλο που κατέχει δίπλωμα στη γεωργική επιστήμη,

ασκεί το επάγγελμα του μηχανικού, αλλά ενδιαφέρεται για τη βλάστηση σαν χόμπυ.

Στο Τεκμήριο 13 περιγράφεται η βλάστηση που περιλαμβάνει, όπως συνάγεται από τη

μαρτυρία του, και ηπατοτοξικά φυτά, ένα από τα οποία είναι το ηλιοτρόπιο που

καλύπτει μεγάλες περιοχές.

Ο καθηγητής Worden, σε

αντίθεση με τον καθηγητή Σπαή, κατάθεσε ότι το μαγγάνιο, όχι μόνον δεν

συμβάλλει, αλλά τείνει να περιορίζει τη συγκέντρωση χαλκού, ενώ παράλληλα

παρατήρησε ότι το σίδηρο θα εξουδετέρωνε εντελώς το μαγγάνιο. Συγκεντρώσεις

χαλκού στο συκώτι του ύψους των 500 p.p.m. δεν θα δημιουργούσαν στον μάρτυρα υπόνοιες για

χρόνια χάλκωση. Τέτοιες υπόνοιες δημιουργούνται σε περιπτώσεις που η

συγκέντρωση φθάνει το ύφος των 1000 - 1200 p.p.m. αλλά και πάλι θα ήταν παρακινδυνευμένη

διάγνωση για χάλκωση χωρίς μακροσκοπική και μικροσκοπική εξέταση. Κατά τη γνώμη

του μάρτυρα αυτού, το επίπεδο χαλκού στη βλάστηση μπορεί να φθάσει τα 30 και 40

p.p.m. χωρίς να

προκαλεί δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία του ζώου. Αλλά κάτω από οποιεσδήποτε

[*353] συνθήκες, μόνο χαλκός σε διαλυτή

μορφή, μπορεί να συμβάλει, σε χάλκωση και διατύπωσε την άποψη ότι οδηγίες και

κανονισμοί διεθνών οργανισμών, όπως η Κοινή Αγορά, για τα επιτρεπτά επίπεδα

χαλκού στην τροφή του ζώου, εξυπακούεται, ότι αναφέρονται σε χαλκό σε διαλυτή

μορφή παρόλο που, όπως παραδέχτηκε, δεν καθορίζεται ο περιορισμός στις οδηγίες.

Σχολιάζοντας το περιεχόμενο του Τεκμηρίου 2,

ανάφερε ότι οι τιμές χαλκού ήταν μέσα στα φυσιολογικά όρια, είπε δε ότι όχι

μόνο το μολυβδένιο και το μαγγάνιο, αλλά και ο ψευδάργυρος έχει ανταγωνιστική

δράση προς το χαλκό. Αξιολογώντας το περιεχόμενο του Τεκμηρίου 6, είπε ότι

προσφέρει μαρτυρία που υποστηρίζει, όπου οι συγκεντρώσεις χαλκού υπερβαίνουν τα

1000 p.p.m. την

ύπαρξη χαλκώσεως, αλλά διαφώνησε με την εισήγηση ότι η μαρτυρία η οποία

εξάγεται από το Τεκμήριο αυτό παρέχει ασφαλείς ενδείξεις για χάλκωση,

προσθέτοντας ότι χωρίς τις συμπληρωματικές εξετάσεις στις όποιες έγινε αναφορά

πιο πάνω, δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό ότι τα πρόβατα υπέστησαν χάλκωση.

Συνοψίζοντας, είναι η θέση του καθηγητή Worden ότι η επιστημονική μαρτυρία που κατατέθηκε στο Δικαστήριο, όχι μόνο

δεν υποστηρίζει συμπερασματικά ότι αριθμός ζώων βρήκαν το θάνατο από χάλκωση,

αλλά ούτε υπάρχει ο,τιδήποτε ουσιαστικό που να καταδεικνύει ότι η χάλκωση, αν

γίνει δεκτό ότι επρόκειτο για χάλκωση, προκλήθηκε από χαλκό ή άλλα μέταλλα που

περιείχε η ούμπρα ή η σκόνη της ούμπρας που επεξεργάζοντο οι εναγόμενοι.

Άλλος διακεκριμένος επιστήμονας που κατάθεσε

για [*354] τους εναγόμενους είναι ο

κ. David Frape, ειδικός αναλυτής και εμπειρογνώμονας πάνω

σε θέματα διατροφής ζώων, η πείρα του οποίου περιλαμβάνει και εκτεταμένες

έρευνες στον τομέα της φυσιολογίας και της διατροφής ζώων. Στον μάρτυρα αυτό,

παραδόθηκαν για ανάλυση από τον καθηγητή Worden τα

δείγματα που μετέφερε στο Η.Β. η κ. Σούζαν Μαντοβάνι. Οι συνθήκες κάτω από τις

οποίες έγιναν οι αναλύσεις και τα αποτελέσματα των αναλύσεων περιγράφονται στο

Τεκμήριο 21. Αναλύσεις έγιναν αναφορικά με ωμή ούμπρα/ψημένη ούμπρα και σκόνη

ούμπρας. Οι τιμές στο Τεκμήριο 21 αναφέρονται σε ξηρή ουσία. Από τα

αποτελέσματα αυτά προκύπτει ότι η διαλυτότητα του χαλκού στην ούμπρα είναι πολύ

χαμηλή, αλλά είναι κάπως ψηλότερη στη σκόνη της ούμπρας. Έκαμε λεπτομερή

αναφορά στην τοξική δόση χαλκού στα πρόβατα και όπως και ο κ. Worden επέμενε ότι τοξίκωση από χαλκό μπορεί να προκληθεί μόνο από χαλκό που

είναι διαλυτός. Για να προκληθεί χάλκωση πρέπει το πρόβατο να παίρνει

καθημερινά 175 p.p.m. διαλυτού χαλκού, γεγονός που προϋποθέτει τη βρώση τεράστιας ποσότητας

ξηρής ουσίας, πράγμα αδύνατο για πρόβατα που η ικανότητα τους για βρώση τέτοιας

τροφής είναι γύρω στα 3,5 κιλά. Τα στοιχεία 49 και 50 στη, σελίδα του Τεκμηρίου

2, δεν μπορεί, κατά τον μάρτυρα, να περιείχαν μόνο κριθάρι, αλλά, επιπρόσθετα,

και σκόνη ούμπρας ή χώμα.

Με βάση τις πιο ψηλές τιμές διαλυτότητας της

ούμπρας, για να υποστεί χάλκωση το πρόβατο έπρεπε να παίρνει 47,5 χιλ. γρ.

ξηρής ουσίας καθημερινά, πράγμα που απόκλεισε. Τόνισε όμως ο μάρτυρας αυτός,

ότι ο χαλκός σε σχετικά χαμηλά επίπεδα μπορεί να αποβεί τοξικός στα πρόβατα αν

τα πρόβατα καταναλώνουν ηπατοτοξικά φυτά που καταστρέφουν τον μηχανισμό [*355]

του προβάτου για αφόδευση του χαλκού. Σε αντίθεση με τον χαλκό, η διαλυτότητα

του μολυβδενίου στην προκειμένη περίπτωση ήταν ψηλή, γύρω στα 10 p.p.m.

Συγκρίνοντας τις αναλύσεις που περιέχονται στα

Τεκμήρια 11 και 21, διαπίστωσε ότι παρόλο που η ποσότητα χαλκού είναι

διαφορετική, η διαφορά δεν είναι μεγάλη, του προκάλεσε όμως εντύπωση η

σταθερότητα στη σύνθεση της ούμπρας. Το σίδερο και το κοβάλτιο στα δείγματα που

αναλύθηκαν και αναφέρονται στο Τεκμήριο 21, δεν είναι διαλυτά.

Τελευταίος μάρτυρας της υπερασπίσεως ήταν ο

Επαρχιακός Κτηνίατρος Λευκωσίας, Παύλος Οικονομίδης, που μου προκάλεσε

ιδιαίτερη εντύπωση για τη σαφήνεια της σκέψης και έκφρασης του. Έκαμε, όπως και

άλλοι μάρτυρες διαχωρισμό μεταξύ πρωτογενούς και δευτερογενούς χαλκώσεως. Στην

πρώτη περίπτωση, χάλκωση προκαλείται από τη βρώση μεγάλης ποσότητας χαλκού που

μπορεί να προκληθεί, μεταξύ άλλων, όταν τα πρόβατα βόσκουν σε χαλκούχα εδάφη. Η

δευτερογενής χάλκωση παρουσιάζεται σε δύο μορφές και μπορεί να αποδοθεί:-

α)

Στη βρώση ηπατοτοξικών αλκαλοειδών, οπότε αυξάνεται η τάση του ζώου για

συγκέντρωση χαλκού στο συκώτι, διαπίστωση την όποια έκαμε και ο μάρτυρας Frape, και

β) Στην έλλειψη μολυβδενίου και θειικού από το

διαιτολόγιο του ζώου.

Παρατήρησε ότι από τη

βρώση βλαστήσεως που περιέχει χαλκό του ύψους που αναφέρεται κάτω από τα

στοιχεία 49 και 50 στο Τεκμήριο 2, θα μπορούσε να προκληθεί πρωτογενής χάλκωση.

[*356] Οι τιμές όμως, όπως σημείωσε

στο Τεκμήριο 2, στο σύνολο τους μπορεί να χαρακτηριστούν σαν κανονικές.

Το κριθάρι και ο βίκος στην Κύπρο δεν είναι

ηπατοτοξικά φυτά.

Ιδιαίτερης σημασίας είναι η γνώμη του μάρτυρα

ότι τοξική δόση χαλκού μπορεί να προσδιοριστεί μόνο σε περιπτώσεις πρωτογενούς

χαλκώσεως και ότι δεν είναι επιστημονικά παραδεκτή η ύπαρξη συγκεκριμένης δόσης

χαλκού για την πρόκληση δευτερογενούς χαλκώσεως. Αυτό άλλωστε προκύπτει από τα

αίτια της δευτερογενούς χαλκώσεως που σχέση έχουν με το διαιτολόγιο του ζώου

στο σύνολο του και όχι με την περιεκτικότητα ορισμένης ποσότητας χαλκού στο

διαιτολόγιο. Η δευτερογενής χάλκωση προκαλείται από την αλληλοεπίδραση χαλκού

και άλλων στοιχείων του διαιτολογίου του ζώου.

Κατάθεσε με πολλή πειστικότητα ότι από το

Τεκμήριο 6 προκύπτει ότι πολλά ζώα βρήκαν το θάνατο από δευτερογενή χάλκωση,

όλα εκείνα στα οποία η συγκέντρωση χαλκού στο συκώτι είναι 1000 ή περισσότερα p.p.m., δηλαδή, 47 πρόβατα από

τα 108 των όποιων τα σπλάγχνα εξετάστηκαν. Το πρόβατο δεν στερείται παντελώς

ευφυΐας και δεν θα ανάμενε, ο μάρτυρας, να πιει νερό από την περιοχή του

μεταλλείου που ήταν μολυσμένη από χαλκό. Η διαπίστωση αυτή είναι πολύ σημαντική

γιατί μειώνει την. πιθανότητα το μεταλλείο χαλκού να ήταν η πηγή μολύνσεως των

ζώων.

Η συγκέντρωση χαλκού στο συκώτι, στο ύψος των

1000 p.p.m.

είναι, κατά τον μάρτυρα ενδεικτική, σαν θέμα πιθανοτήτων, υπάρξεως

δευτερογενούς χαλκώσεως, σε βαθμό που η διάγνωση αυτή μπορεί να διατυπωθεί με

λογική βεβαιότητα. [*357] Παρόλο που ιστοπαθολογική εξέταση θα έδινε

οριστικότερη απάντηση, η απουσία της δεν ανατρέπει τη διάγνωση για τα αίτια της

δηλητηριάσεως. Συνοψίζοντας, είναι η θέση του ότι το Τεκμήριο 6 προσφέρει για

47 περιπτώσεις θανάτων θετική απόδειξη ότι αίτια ήταν η χάλκωση. Για συγκεντρώσεις

χαλκού κάτω των 1000 p.p.m. , σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχουν ενδείξεις για χάλκωση που δεν

οδηγούν όμως σε λογικά ασφαλή συμπεράσματα. Όσον άφορα τις πιθανές πηγές χαλκού

που συνέβαλαν στη χάλκωση, ο επιδημιολόγος είναι καλύτερα σε θέση να διαφωτίσει

το Δικαστήριο, όπως είπε ο κ. Οικονομίδης.

Αντιπαρατάσσοντας τα στοιχεία που περιέχονται

στα Τεκμήρια 11 και 21, παρατήρησε ότι θα μπορούσε να προκληθεί χάλκωση στα ζώα

αν η βλάστηση περιείχε και ηπατοτοξικά φυτά. Το συμπέρασμα του μάρτυρα είναι

ότι 47 από τα ζώα που αναφέρονται στο Τεκμήριο 6 βρήκαν κατά πάσα πιθανότητα

τον θάνατο από χρόνια χάλκωση. Διάγνωση για χάλκωση δεν μπορεί να γίνει με

οποιαδήποτε βεβαιότητα για συγκέντρωση χαλκού γύρω στα 500 p.p.m. για θετικές ενδείξεις

απαιτείται, ανάλυση νεφρού. Πρέπει να σημειωθεί ότι τα 47 αυτά ζώα η διάγνωση

για χάλκωση επιβεβαιώθηκε και κλινικά σε 7 περιπτώσεις από τον κ. Πιτζιόλη.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΥΡΗΜΑΤΑ:

Αναλογιζόμενοι την πορεία της υποθέσεως, εκ

των υστέρων, πιθανόν να διατυπωθεί η άποψη ότι η πορεία της υποθέσεως ήταν

κάπως ανορθόδοξη επειδή εξετάστηκε αυτοτελώς η επιστημονική μαρτυρία χωρίς να

θεμελιωθεί πρώτα το αναγκαίο υπόβαθρο των πραγματικών γεγονότων. Κατά συνέπεια,

η αξιολόγηση της μαρτυρίας και τα ευρήματα του Δικαστηρίου θα τελούν [*358] υπό την αίρεση της αποδείξεως των γεγονότων

εκείνων που συνδέουν την δηλητηρίαση των 108 προβάτων, για τα οποία γίνεται,

μνεία στο Τεκμήριο 6, με το εργοστάσιο και τη βόσκηση στους χώρους κοντά στο

εργοστάσιο και τον χώρο των άχρηστων. Προφανώς υπάρχει συμφωνία μεταξύ των

μερών αναφορικά με το θέμα αυτό, γεγονός όμως άγνωστο στο Δικαστήριο. Καθήκον

μου είναι να υποδείξω ότι τα συμπεράσματα και ευρήματα στα όποια έχω καταλήξει

θα στερούνται του στοιχείου της αμεσότητας που θα είχαν αν υπήρχε η υποδομή των

γεγονότων· Μπορεί όμως βάσιμα να καταλήξω, ενόψει της πορείας της υποθέσεως και

τη μη υποβολή οποιασδήποτε ενστάσεως στην προσαγωγή της σχετικής μαρτυρίας, ότι

τα πρόβατα που υπέστησαν δηλητηρίαση έβοσκαν στους χώρους που εξειδικεύονται

στο Τεκμήριο 2α. Διαφορετικά, η μαρτυρία αυτή θα ήταν άσχετη και μη αποδεχτή.

Αυτό εξυπακούεται σε κάποιο βαθμό και από τη συμφωνία των διαδίκων για

αξιολόγηση της επιστημονικής μαρτυρίας που προϋποθέτει συμφωνία ότι τα πρόβατα

έβοσκαν στις περιοχές στις οποίες γίνεται ειδική αναφορά στο Τεκμήριο 2α.

Διατηρώ ωστόσο κάποιες επιφυλάξεις στο θέμα αυτό, έχοντας υπόψη τη μαρτυρία των

εναγομένων που περιστρέφεται γύρω από τις πιθανές επιπτώσεις από βόσκηση σε

χώρους που γειτνιάζουν στο μεταλλείο, που ενδεχομένως αποβλέπει να καταδείξει

ότι τα πρόβατα έβοσκαν και σε σημεία άλλα από εκείνα που αναφέρονται στο

Τεκμήριο 2α. Έκτος αν η θέση της υπερασπίσεως είναι ότι τέτοια δηλητηρίαση θα

μπορούσε να προκληθεί συμπτωματικά από απλή διάβαση των ζώων από τους χώρους

κοντά στο μεταλλείο ή από τη ροή μολυσμένου νερού, βαρειά εμπλουτισμένου με

χαλκό στις περιοχές για τις όποιες [*359] γίνεται ειδική μνεία στο Τεκμήριο 2α.

Θα κάμω τα ευρήματα μου, λαμβάνοντας σαν

δεδομένο ότι τα πρόβατα έβοσκαν κατά κύριο λόγο στις περιοχές που αναφέρονται

στο Τεκμήριο 2α.

Κατά την ανάλυση της μαρτυρίας των εναγόντων,

εντοπίστηκαν αντιφάσεις στις θέσεις των μαρτύρων, ιδιαίτερα μεταξύ του κ.

Πιτζιόλη και του κ. Σπαή, αναφορικά με τις επιπτώσεις της ρυπάνσεως της

βλαστήσεως και τα αίτια των θανάτων των ζώων. Ενώ ο κ. Πιτζιόλης θεωρεί τις

τιμές χαλκού στη βλάστηση που αναφέρεται στο Τεκμήριο 2 σαν ικανές να

προκαλέσουν πρωτογενή χάλκωση, η θέση του κ. Σπαή είναι αντίθετη με εξαίρεση

ορισμένα σημεία στα όποια έγινε αναφορά. Οι αντιφάσεις επεκτείνονται και στα

αίτια των θανάτων. Ο κ. Σπαής θεωρεί τη χάλκωση δευτερογενούς μορφής, και όχι

ότι προκλήθηκε από τη βρώση και μόνο ιχνοστοιχείων χαλκού, άλλα από τη βρώση

χαλκού σε συνδυασμό με άλλα βαρειά μέταλλα, ιδιαίτερα το μαγγάνιο. Η διάσταση

αυτή απόψεων δεν μπορεί παρά να χαρακτηριστεί σαν σοβαρή αδυναμία της υποθέσεως

των εναγόντων.

Άλλη αδυναμία της υποθέσεως των εναγόντων

εντοπίζεται στην παράλειψη τους να προσδιορίσουν την τιμή του χαλκού στο

Τεκμήριο 2, σε σχέσει με τη μορφή και διαλυτότητα του στη βλάστηση,

Η θέση των εναγομένων συνοψίζεται ως έξης:

Οι τιμές χαλκού στη βλάστηση, εξεταζόμενες

χωριστά η σε συνδυασμό με εκείνες άλλων μετάλλων, αποκλείεται να προκαλέσουν

πρωτογενή χάλκωση, ενώ η πιθανότητα προκλήσεως δεύτερο- [*360] γένους χαλκώσεως

είναι τόσο απομακρυσμένη, ώστε να αποκλείεται.

Υπάρχει μεγάλη σύμπτωση στις απόψεις των δύο

Άγγλων εμπειρογνωμόνων που κατάθεσαν για την υπεράσπιση, του κ. Worden και του κ. Frape ως προς τις πιθανές επιπτώσεις

από τη βρώση βλαστήσεως μολυσμένης από ούμπρα, ώχρα και την εκκαμινευμένη σκόνη

τους. Είναι η θέση τους ότι σχεδόν καμμιά δυσμενής επίπτωση μπορούσε να

προκύψει από τη ρύπανση αυτή παρά την έκταση της.

Οι μεγάλες διαφορές στις απόψεις των ειδικών

καθιστούν το έργο του Δικαστηρίου ιδιαίτερα περίπλοκο. Οι διαφορές τους δεν

περιορίζονται μόνο στα συμπεράσματα που μπορεί να εξαχθούν από τα γεγονότα της

υποθέσεως, άλλα επεκτείνονται και σε επιστημονικές θέσεις και θεωρίες που

περιπλέκουν ακόμη περισσότερο το δύσκολο έργο του Δικαστηρίου. Αξιολογώντας τη

μαρτυρία αυτή όπως και γενικά τη μαρτυρία πραγματογνωμόνων δεν πρέπει ένας να

χάσει επαφή με τα πραγματικά γεγονότα τα οποία η επιστημονική μαρτυρία

αποσκοπεί να επεξηγήσει. Τα πραγματικά γεγονότα παραμένουν ο άξονας της

υποθέσεως γύρω από τον οποίο πρέπει να περιστρέφονται τα ευρήματα του

Δικαστηρίου.

Σταθμίζοντας τη μαρτυρία στο σύνολο της,

ευρίσκω ότι ορισμένα πραγματικά γεγονότα είναι πολύ καθοδηγητικά στα

συμπεράσματα στα οποία μπορεί να καταλήξει το Δικαστήριο:

(Α)Η χρονολογική σύμπτωση, της λειτουργίας του

εργοστασίου με νέα μέθοδο με τα πρώτα κρούσματα, δηλαδή, προς το τέλος του

1975. [*361] Παρά τους αβέβαιους

ισχυρισμούς των εναγομένων περί του αντιθέτου, ευρίσκω ότι το εργοστάσιο άρχισε

τη λειτουργία του στο τέλος του 1975.

Σαν αποτέλεσμα της

λειτουργίας αυτής μέχρι την εγκατάσταση νέου συστήματος που περιόριζε τη

διαφυγή της σκόνης, τον Σεπτέμβρη του 1979, σύννεφο σκόνης ούμπρας αναδύετο

στην ατμόσφαιρα και εκάλυπτε τους γύρω χώρους. Εξ ίσου σοβαρή εστία ρυπάνσεως

ήταν ο χώρος εναποθέσεως των άχρηστων υλικών.

Τόσο βαρειά η ρύπανση

που η βλάστηση στην περιοχή πήρε το φαιόχρωμα της ούμπρας. Κάτω από οποιοδήποτε

πρίσμα κι αν εξεταστούν τα γεγονότα της υποθέσεως, εκείνο που αναντίλεχτα

προβάλλει είναι η αλλοίωση, σαν αποτέλεσμα της λειτουργίας του εργοστασίου των

εναγομένων, του περιβάλλοντος στο οποίο έβοσκαν τα ζώα.

Η εκδήλωση

δηλητηριάσεως στα ζώα, που με την πάροδο του χρόνου πήρε τις διαστάσεις

επιδημίας, παράλληλα και ταυτόχρονα προς τη ρύπανση του περιβάλλοντος, σε

συνάρτηση με την απουσία οποιουδήποτε παραπόνου προ της λειτουργίας του

εργοστασίου τείνει να ταυτίσει τις δηλητηριάσεις των ζώων με τη ρύπανση της

βλαστήσεως.

Παρόλο που δεν

καλούμαι να αποφασίσω τις συνθήκες κάτω από τις οποίες επετράπη η λειτουργία

του εργοστασίου των εναγομένων με τη μέθοδο που άρχισε το 1975, θεωρώ καθήκον

μου να υποδείξω ότι οι αρχές [*362] πρέπει

να βρίσκονται σε συνεχή επαγρύπνηση για την προστασία

γεωργικών και κτηνοτροφικών χώρων από τη βιομηχανική ρύπανση.

(Β)Οι δηλητηριάσεις των ζώων συνεχίστηκαν σ'

όλη τη διάρκεια της λειτουργίας του εργοστασίου με τη μέθοδο που άρχισε το 1975

ως το 1979, που άλλαξε ο τρόπος λειτουργίας του εργοστασίου και αποθηκεύσεως

του άχρηστου υλικού, οπόταν περιορίστηκε ουσιαστικά η ρύπανση του

περιβάλλοντος. Ταυτόχρονα σταμάτησαν και τα κρούσματα δηλητηριάσεως.

Τα γεγονότα αυτά

συσχετίζουν κατά τρόπο άμεσο τη ρύπανση του περιβάλλοντος από τις λειτουργίες

του εργοστασίου με τις δηλητηριάσεις των ζώων. Ο συσχετισμός αυτός, κρινόμενος

σε συνδυασμό με την κατάσταση που επικρατούσε πριν τη ρύπανση και με εκείνη που

διαφάνηκε μετά τον τερματισμό της και η σταθερότητα των άλλων παραγόντων στην

περιοχή, περιλαμβανομένης και της μορφής βλαστήσεως, ενισχύει τις πιθανότητες

οι δηλητηριάσεις να οφείλονται στη ρύπανση του περιβάλλοντος-πού προκάλεσαν οι

εναγόμενοι. Τις πιθανότητες αυξάνει και ο πολλαπλασιασμός στις συγκεντρώσεις

χαλκού στο συκώτι των ζώων που τοποθετήθηκαν στα πλαίσια πειράματος στο

εργοστάσιο των εναγομένων.

Ευρισκόμεθα

αντιμέτωποι με το έξης φαινόμενο. Με τη ρύπανση του περιβάλλοντος εκδηλώνεται μια

επιδημική κατάσταση που σταματά με την εξάλειψη της ρυπάνσεως. [*363]

Αξιολογώντας τη μαρτυρία αναφορικά με τα αίτια

των θανάτων των 108 προβάτων για τα οποία γίνεται λόγος στο Τεκμήριο 6, ευρίσκω

ότι τουλάχιστο 47 από αυτά, βρήκαν τον θάνατο από χάλκωση. Για τα υπόλοιπα, τα

στοιχεία δεν είναι συμπερασματικά, παρόλο που για εκείνα στα οποία οι

συγκεντρώσεις χαλκού υπερβαίνουν τα 500 p.p.m. παρέχονται ενδείξεις για χάλκωση, όχι όμως

ισχυρές στο βαθμό που να δικαιολογεί την απόδοση των θανάτων σε χάλκωση. Στα

συμπεράσματα μου στον τομέα αυτό, έδωσα πολλή σημασία στη μαρτυρία :

του κ. Οικονομίδη που με εντυπωσίασε ιδιαίτερα.

Αποκλείω την παρουσία του μεταλλείου σαν πηγή

δηλητηριάσεως των ζώων. Η παρουσία του για χρόνια στην περιοχή χωρίς επιπτώσεις

στην υγεία των ζώων, η μαρτυρία του κ. Οικονομίδη ότι τα πρόβατα μπορούν να

διακρίνουν βαρειά μολυσμένο νερό, σε συνδυασμό με την ταύτιση των δηλητηριάσεων

με τη μόλυνση του περιβάλλοντος από τη λειτουργία του εργοστασίου των

εναγομένων, με οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η παρουσία του μεταλλείου δεν

συνέβαλε στη δηλητηρίαση των ζώων.

Μετά από πολλή περίσκεψη, καταλήγω στα έξης

ευρήματα:

Ευρίσκω ότι η ρύπανση της βλαστήσεως από τις

ουσίες που περιέχει η ούμπρα και η ώχρα και τα παράγωγα τους από τη λειτουργία

του εργοστάσιου, συνέβαλαν στη συγκέντρωση χαλκού στο συκώτι των ζώων πέραν του

επιτρεπτού ορίου, που είχε σαν αποτέλεσμα το θάνατο 47 τουλάχιστο ζώων. [*364]

Δεν αποκλείω την πιθανότητα η ρύπανση αυτή να

ήταν άβλαβης αν η βλάστηση ήταν διαφορετικής φύσεως. το ενδεχόμενο αυτό δεν

ανατρέπει τα συμπεράσματα μου γιατί η βλάστηση στην περιοχή ήταν πάντα η ίδια

χωρίς δυσμενείς επιπτώσεις για τα πρόβατα. Το μόνο στοιχείο που ουσιαστικά

άλλαξε στην περιοχή ήταν η ρύπανση του περιβάλλοντος. Δεν υπάρχουν ενδείξεις

ότι οι κτηνοτρόφοι άλλαξαν τρόπο συντηρήσεως και βοσκήσεως των προβάτων η

αποθηκεύσεως συγκεντρωμένων τροφών. Το γεγονός ότι σταμάτησαν οι δηλητηριάσεις

με την αλλαγή λειτουργίας του εργοστασίου, τείνει να εξουδετερώσει την

πιθανότητα του συστήματος διατροφής των ζώων σαν γενεσιουργού αιτίας των

δηλητηριάσεων.

Συνοψίζοντας, ευρίσκω ότι σαν αποτέλεσμα της.

λειτουργίας του εργοστασίου των εναγομένων κάτω από τις συνθήκες που

αναφέρονται στην απόφαση αυτή, βρήκαν το θάνατο 47 τουλάχιστο πρόβατα.

Τελειώνοντας την απόφασή μου, θεωρώ καθήκον

μου να επαινέσω τον άξιο τρόπο με τον οποίο παρουσίασαν την υπόθεση των

διαδίκων οι συνήγοροι κ. Τ. Παπαδόπουλος και κ. Α. Ανδρέου, και την προσπάθεια

που κατέβαλαν να βοηθήσουν στη διακρίβωση των γεγονότων της υποθέσεως.

Τα έξοδα θα ακολουθήσουν το αποτέλεσμα των

υποθέσεων.

Διάταγμα

ως ανωτέρω.