Supreme Court quashes appeal ruling on contract termination effects and remands for further analysis of agreed consequences.

Sygn. akt V CSK 379/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa C.(...) Sp. z o.o. z siedzibą w W.

przeciwko Gminie Ś.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 23 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 13 kwietnia

2007 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego

rozpoznania

oraz

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2007 r. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w W. z dnia 1 grudnia 2006 r., uchylił nakaz zapłaty z dnia 29 czerwca

2006 r. i oddalił powództwo. Wymienionym nakazem Sąd Okręgowy uwzględnił

powództwo i nakazał pozwanej - Gminie Ś. aby zapłaciła powódce – C.(...), Spółce z

o.o. w W. kwotę 250.603,49 zł z odsetkami ustawowymi oraz kosztami procesu.

Jak ustalono w sprawie, dochodzona przez powódkę kwota stanowi część

dotychczas niezapłaconego wynagrodzenia za roboty budowlane wykonane przez

Przedsiębiorstwo Robót Inżynieryjnych (...) w W. na rzecz pozwanej na podstawie

umowy zawartej w dniu 30 października 2000 r. W umowie tej przewidziano częściowe

dokonywanie odbioru robót i odbiory robót zanikających oraz rozliczenia po odbiorze

poszczególnych elementów robót, przy czym rozliczenie ostateczne miało nastąpić na

podstawie faktury końcowej wystawionej na podstawie protokołu końcowego odbioru

robót. Strony umowy zamieściły w niej postanowienie przyznające zamawiającemu

prawo odstąpienia od umowy, m.in. w razie upadłości wykonawcy. Ponieważ upadłość

taka została ogłoszona, w dniu 30 listopada 2001 r. pozwana złożyła oświadczenie o

odstąpieniu od umowy a syndyk masy upadłości uznał skuteczność tego oświadczenia.

Przy udziale obu stron doszło do określenia zakresu prac niewykonanych i strony

dokonały ostatecznego protokolarnego odbioru robót

według stanu na dzień

30 listopada 2001 r. Syndyk masy upadłości, uwzględniając należność powódki z tytułu

nieterminowego wykonania robót, wystawił faktury obejmujące dotychczas niezapłacone

wynagrodzenie za wykonane roboty i odsetki za opóźnienie w zapłacie należności

objętej wcześniej wystawionymi fakturami. Wierzytelność z tego tytułu została umową

przelewu z dnia 16 listopada 2004 r. zawartą z syndykiem nabyta przez powódkę.

Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że odstąpienie od umowy odnosiło się

jedynie do tej jej części, która nie została wykonana, a zatem powódce przysługuje

roszczenie o zapłatę wynagrodzenia należnego wykonawcy za roboty wykonane (po

potrąceniu należności z tytułu kar umownych).

Rozpoznając apelację pozwanej Sąd Apelacyjny uznał, że dla rozstrzygnięcia

sprawy decydujące znaczenie ma określenie zakresu skutków prawnych odstąpienia od

umowy. Stojąc na stanowisku braku potrzeby wdawania się w kontrowersyjną kwestię,

czy świadczenie wykonawcy robót budowlanych jest podzielne, przyjął, że w

okolicznościach rozpoznawanej sprawy brak jest podstaw do uznania, iż świadczenie

wykonawcy zostało do chwili odstąpienia od umowy częściowo spełnione bez istotnej

zmiany przedmiotu świadczenia. Wobec odstąpienia od umowy przestała ona wiązać

skutkiem ex tunc, wobec czego wykonawca utracił prawo dochodzenia wynagrodzenia

za wykonaną część robót, a także roszczeń akcesoryjnych. Oznacza to, że mógłby on

tylko dochodzić zwrotu wartości wykonanych robót, przy czym w razie sporu powinna

ona być oszacowana przez biegłego. Powódka nie mogła więc nabyć wierzytelności

określonej w umowie przelewu z dnia 16 listopada 2004 r., ponieważ z chwilą

odstąpienia przez pozwaną od umowy o roboty budowlane odpadła podstawa prawna

roszczenia wykonawcy o zapłatę wynagrodzenia i wierzytelność nabyta przez powódkę

w chwili zawarcia umowy przelewu nie istniała.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego powódka wniosła skargę kasacyjną. Wyrok ten

zaskarżyła w całości i jako podstawy skargi wskazała: naruszenie prawa materialnego

przez błędna wykładnię art. 379 § 2 k.c. i niezastosowanie art. 65 § 2 k.c. oraz

niewłaściwe zastosowanie art. 395 w związku z art. 491 § 2 k.c., a także naruszenie

przepisów postępowania: art. 316 § 1 oraz art. 321 § 1 k.p.c. w związku z art. 395 § 2

k.p.c. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku

i utrzymanie w mocy wyroku Sądu pierwszej instancji.

Pozwana wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Sąd Apelacyjny trafnie rozróżnił wynagrodzenie z tytułu wykonania robót

budowlanych i wierzytelność obejmującą to wynagrodzenie od wartości wykonanych

robót i wierzytelności z tytułu zwrotu tej wartości. Zasadnie też przyjął, że przedmiotem

umowy przelewu z dnia 16 listopada 2004 r. była wierzytelność wykonawcy robót

budowlanych z tytułu wynagrodzenia za wykonanie tych robót. Skoro Sąd Apelacyjny

uznał – a czy uczynił to trafnie, jest to kwestia ustaleń faktycznych i zastosowania oraz

wykładni prawa materialnego – że z chwilą odstąpienia przez pozwaną od umowy o

roboty budowlane odpadła podstawa prawna roszczenia wykonawcy o zapłatę

wynagrodzenia, to wierzytelność obejmująca to wynagrodzenie w chwili zawierania

umowy przelewu nie istniała i nie mogła być przedmiotem przelewu, a w konsekwencji

przedmiotem żądania dochodzonego przez powódkę od pozwanej w rozpoznawanej

sprawie. W świetle dokonanych ustaleń i ich oceny prawnej Sąd Apelacyjny nie naruszył

zatem przepisów postępowania, których naruszenie zarzuciła skarżąca w skardze

kasacyjnej i zarzut ich naruszenia nie uzasadnia uwzględnienia skargi.

II. Zagadnienie, czy świadczenie wykonawcy umowy o roboty budowlane (art. 647

k.c.) jest świadczeniem podzielnym (art. 379 k.c.), jest – do czego nawiązała skarżąca –

sporne w doktrynie i niejednolicie rozstrzygane przez sądy. Należy zgodzić się z Sądem

Apelacyjnym, że w rozpoznawanej sprawie rozstrzygnięcie tego zagadnienia nie jest

potrzebne. Ze względu na przepis art. 491 § 2 k.c., który zakres skutków odstąpienia od

umowy uzależnia od tego, czy świadczenia obu stron są podzielne, zagadnienie to ma

znaczenie dla oceny zakresu odstąpienia od umowy przewidzianego w art. 491 k.c., tj. w

wypadku prawa odstąpienia od umowy przyznanego przez ustawę (ustawowego prawa

odstąpienia od umowy) w razie zwłoki w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej.

W rozpoznawanej sprawie mamy zaś do czynienia z odstąpieniem od umowy

zastrzeżonym w umowie z dnia 30 października 2000 r., co wskazuje na to, że jest to

umowne odstąpienie od umowy, przewidziane w art. 395 k.c. Wprawdzie można by mieć

wątpliwości co do tego, czy prawo odstąpienia od umowy zastrzeżone w § 17 ust. 1 lit b)

umowy z dnia 30 października 2000 r. odpowiada przewidzianemu w art. 395 § 1 k.c.

warunkowi umownego prawa odstąpienia od umowy – oznaczenia terminu do

odstąpienia od umowy, ale w dotychczasowym postępowaniu kwestia ta nie została

podniesiona. Skarżąca, aczkolwiek uczyniła podstawą skargi kasacyjnej naruszenie art.

395 k.c., nie zarzuciła jego naruszenia przez jego zastosowanie wobec ustalenia, że

pozwana odstąpiła od umowy z dnia 30 października 2000 r. w wykonaniu

zastrzeżonego w tej umowie prawa.

Stosownie do art. 395 § 1 k.c. od woli stron umowy zależy, czy zastrzegą,

że jednej lub obu stronom przysługiwać będzie prawo odstąpienia od umowy. Przepis

ten, wyrażający swobodę kształtowania stosunków umownych (art. 353 1 k.c.), wymaga

jedynie oznaczenia terminu, w ciągu którego przysługiwać będzie prawo odstąpienia od

umowy. W tym zakresie ma on więc charakter bezwzględnie obowiązujący; zastrzeżenie

prawa odstąpienia od umowy bez oznaczenia wymienionego terminu powoduje więc

nieważność zastrzeżenia, bądź nawet nieważność umowy (art. 58 § 1 i 3 k.c.). Przepis

art. 395 § 2 k.c., który określa skutek wykonania prawa odstąpienia od umowy i

obowiązki stron w razie odstąpienia, nie może być rozumiany jako ius cogens. Skoro

strony, w zależności od ich woli, mogą zastrzec prawo odstąpienia od umowy, mogą też

określić skutki odstąpienia (w szczególności, że ma ono skutek ex nunc) i wzajemne

obowiązki w razie odstąpienia, inaczej niż przewiduje to art. 395 § 2 k.c., i to niezależnie

od charakteru umowy i świadczeń, do których strony umowy były zobowiązane. Przepis

art. 395 § 2 k.p.c. jest przepisem bezwzględnie obowiązującym tylko w tym znaczeniu,

że jego zastosowanie wchodzi w grę wówczas, gdy strony nie postanowiły inaczej. W

razie umownego zastrzeżenia odstąpienia od umowy regulacja zawarta w art. 491 § 2

k.p.c., jako dotycząca zakresu ustawowego prawa odstąpienia od umowy, także nie

znajduje bezpośredniego zastosowania. Do regulacji tej art. 395 k.c. zresztą nie odsyła.

Może ona być jedynie pomocna dla ustalenia zakresu umownego odstąpienia od umowy

ze względu na charakter świadczenia obu stron wówczas, gdy zakresu tego strony nie

określiły.

Ze względu na przedstawione rozumienie przepisu art. 395 k.c. nie można

odmówić racji skarżącej o ile zarzuca zaskarżonemu wyrokowi naruszenie art. 65 § 2

k.c.

Sąd Apelacyjny nie dokonał wystarczającej analizy postanowień umowy z dnia 30

października 2000 r., określających obowiązki stron w razie odstąpienia od umowy i nie

dokonał ich wykładni uwzględniającej zgodny zamiar stron i cel zastrzeżenia odstąpienia

od umowy. Dla wykładni tej nie jest też bez znaczenia zachowanie się stron po

odstąpieniu od umowy. Wynik tej wykładni może wskazywać na zamierzone przez

strony, wiążące je skutki odstąpienia od umowy w razie upadłości wykonawcy, a w tym

na przyznanie zamawiającemu wierzytelności od wykonawcy, która stała się później

przedmiotem umowy przelewu na rzecz powódki.

W szczególności wykładni wymagał § 17 pkt 5 lit a) umowy. Postanowienie to

przewiduje, że w razie odstąpienia od umowy z przyczyn, za które wykonawca nie

odpowiada, obowiązany jest on do zapłaty wynagrodzenia za roboty, które zostały

wykonane do dnia odstąpienia. Wyjaśnienia wymagało zatem – przy uwzględnieniu

podstaw ogłoszenia upadłości przewidzianych w przepisach prawa upadłościowego,

obowiązujących w chwili zawierania umowy – czy postanowieniem tym objęte zostało

odstąpienie od umowy w razie upadłości wykonawcy. Wyjaśnienie to dawałoby

podstawę do ustalenia, czy odstąpienie od umowy przez pozwaną uzasadniało

zastosowanie wprost wymienionego postanowienia umowy.

Z wymienionych przyczyn Sąd Najwyższy uwzględnił skargę kasacyjną

i na podstawie art. 39813 § 1 oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł jak w

sentencji.