Supreme Court remands case to lower court for assessing negligence and creditor harm in business activity ban.

Sygn. akt V CSK 352/10

POSTANOWIENIE

Dnia 13 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Marta Romańska

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z wniosku "P. I." Spółki Akcyjnej

przy uczestnictwie S. L.

o pozbawienie prawa prowadzenia działalności gospodarczej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 maja 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania S. L.

od postanowienia Sądu Okręgowego Sądu Gospodarczego […]

z dnia 23 kwietnia 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy

oddalił apelację uczestnika postępowania S. L. od postanowienia Sądu

Rejonowego z dnia 24 czerwca 2009 r., na mocy którego uczestnik, na wniosek P.

I. S.A., pozbawiony został prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny

rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub

pełnomocnika w spółce handlowej, w przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni,

fundacji lub stowarzyszeniu na okres 3 lat.

Sądy ustaliły między innymi, że spółka z.o.o. M-B, której prezesem zarządu

był uczestnik, nie regulowała

swoich

zobowiązań,

w tym

także

wobec

wnioskodawcy. W sierpniu 2008 r. uczestnik złożył wniosek o ogłoszenie upadłości,

który w październiku 2008 r. został zwrócony z uwagi na braki formalne.

Kolejny wniosek o ogłoszenie upadłości uczestnik złożył dopiero w lutym 2009 r.,

w czasie trwającego już postępowania w rozpoznawanej sprawie o pozbawienie go

praw określonych w art. 373 ust. 1 p.u.n.

W ocenie Sądu Okręgowego uczestnik nie złożył wniosku o ogłoszenie

upadłości w ustawowym terminie, gdyż wniosek zwrócony z powodu braków

formalnych nie jest skutecznie złożonym wnioskiem, a już w chwili składania

w sierpniu 2008 r., zwróconego następnie wniosku, istniał stan niewypłacalności

spółki M-B, co stwierdził uczestnik w tym wniosku i przyznał w rozpoznawanej

sprawie. W świetle tych okoliczności nie było konieczne, zdaniem Sądu

Okręgowego, ustalenie dokładnej daty powstania stanu niewypłacalności spółki,

bowiem nie ulega wątpliwości, że kolejny wniosek o ogłoszenie upadłości z lutego

2009 r. złożony został z przekroczeniem ustawowego dwutygodniowego terminu.

Sąd

Okręgowy

uznał

również

za

nieuzasadniony

zarzut

uczestnika

nieudowodnienia jego winy w opóźnieniu złożenia wniosku. Stwierdził, że zasada

domniemania niewinności nie znajduje zastosowania w postępowaniu toczącym się

na podstawie art. 373 p.u.n., gdyż orzekany zakaz nie ma charakteru środka

karnego w rozumieniu przepisów prawa karnego, a zatem Sąd nie miał obowiązku

udowodnienia winy uczestnika. Uczestnik sam przyznał, że zaistniały przesłanki do

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, natomiast podnoszone przez niego

argumenty, iż dalsze podejmowanie działań miało na celu zaspokojenie roszczeń

wierzycieli, nie zostało poparte żadnymi dowodami, a brak odpowiednich wniosków

dowodowych

uczestnika,

nie

pozwalał,

zdaniem

Sądu

Okręgowego,

na prowadzenie postępowania dowodowego w tym zakresie.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach uczestnik zarzucił

naruszenie art. 373 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 11 p.u.n. przez uznanie, że do przyjęcia

istnienie podstawy ogłoszenia upadłości w rozumieniu art. 373 § 1 pkt 1 p.u.n.

wystarczające jest ustalenie, że dłużnik nie reguluje swoich wymagalnych

zobowiązań, naruszenie art. 373 ust.1 pkt 1 i ust. 2 p.u.n. przez jego zastosowanie,

mimo nie dokonania żadnych ustaleń co do przesłanek przewidzianych w tych

przepisach: winy uczestnika oraz skutków podejmowanych działań, naruszenie art.

227 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. przez nie przeprowadzenie postępowania

dowodowego co do winy, daty powstania niewypłacalności oraz przesłanek

orzeczenia zakazu przewidzianych w art. 373 ust. 2 p.u.n., a także naruszenie art.

42 ust. 3 i art. 45 Konstytucji przez wydanie orzeczenia pozbawiającego uczestnika

jego podstawowych praw i wolności bez przeprowadzenia rzetelnego procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bezzasadny

jest

zarzut

naruszenia

wskazanych

wyżej

przepisów

Konstytucji. Przewidziana w art. 42 ust. 3 Konstytucji zasada domniemania

niewinności dotyczy postępowania w sprawach karnych i z oczywistych względów

nie ma zastosowania w postępowaniu cywilnym. Nie ulega też wątpliwości,

że w rozpoznawanej sprawie zachowane zostało prawo każdego obywatela do

sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez

właściwy, bezstronny i niezawisły sąd oraz pozostałe wymagania i standardy

przewidziane w art. 45 Konstytucji. Kwestia naruszenia przez sąd przy

rozpoznawaniu

sprawy

wskazanych

przez

skarżącego

przepisów

materialnego i procesowego nie może być rozpatrywana

prawa

w kategoriach

pozbawienia uczestnika konstytucyjnego prawa do sądu określonego w art. 45

Konstytucji, a jedynie w kategoriach podstaw materialnoprawnych i procesowych

zaskarżenia szczególnym środkiem jakim jest skarga kasacyjna.

Za nieskuteczny należy uznać zarzut naruszenia art. 373 ust. 1 pkt 1 w zw.

z art. 11 p.u.n. Wprawdzie nie ulega wątpliwości, że warunkiem zastosowania art.

373 ust. 1 p.u.n. jest wykazanie przez wnioskodawcę i ustalenie przez Sąd jednej

z przesłanek tego przepisu, którą jest nie złożenie przez dłużnika wniosku

o ogłoszenie upadłości w terminie dwóch tygodni od dnia powstania podstawy do

ogłoszenia upadłości, a zatem konieczne jest ustalenie zaistnienia stanu

niewypłacalności, w rozumieniu art. 11 ust. 1 p.u.n., t.j. stanu trwałego

niewykonywania większości wymagalnych zobowiązań oraz chwili zaistnienia tego

stanu, jednak przy ustalaniu tych okoliczności mają zastosowanie wszystkie zasady

i przepisy prawa procesowego dotyczące postępowania dowodowego i ustaleń

faktycznych,

w tym

art. 229, art. 230

i art. 231

k.p.c.

Oznacza

to,

że w rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy mógł ustalić zaistnienie stanu

niewypłacalności spółki M-B w chwili złożenia pierwszego wniosku o ogłoszenie

upadłości czyniąc te ustalenia w oparciu o twierdzenia dłużnika zawarte w tym

wniosku oraz w oparciu o przyznanie przez niego tych okoliczności w odpowiedzi

na wniosek złożonej w rozpoznawanej sprawie, a w konsekwencji miał podstawy by

wyprowadzić z tak ustalonych faktów domniemanie faktyczne o istnieniu stanu

niewypłacalności dłużnika już w sierpniu 2008 r. Nie ulega bowiem wątpliwości, że

dane podane przez dłużnika we wniosku o ogłoszenie upadłości z sierpnia 2008 r.

wskazywały na trwałe zaprzestanie wykonywania przez niego większości

wymagalnych zobowiązań, co uczestnik stwierdził także w odpowiedzi na wniosek

złożonej w rozpoznawanej sprawie, w której przyznał również, że w istocie nawet

złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w sierpniu 2008 r. było spóźnione, co

wynikało z konieczności zebrania niezbędnych dokumentów księgowych. W tych

okolicznościach Sąd Okręgowy miał podstawy by stwierdzić, że tym bardziej

spóźnione było złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w lutym 2009 r., już w

czasie trwania postępowania w rozpoznawanej sprawie. Wniosek z sierpnia 2008

r., jako zwrócony, nie wywołał skutków prawnych (porównaj między innymi

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2006 r. III CSK 47/06,

niepubl.), trafnie zatem Sąd Okręgowy przyjął, że złożenie kolejnego wniosku w

lutym 2009 r. nastąpiło po terminie, o którym mowa w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n.

Uzasadniony jest natomiast kasacyjny zarzut naruszenia art. 373 ust. 1

pkt1 oraz ust. 2 p.u.n. i art. 6 k.c. oraz art. 227 k.p.c.

Sąd Okręgowy dokonał bowiem błędnej wykładni art. 373 ust.1 pkt 1 p.u.n.

stwierdzając, że nie miał obowiązku ustalania winy uczestnika postępowania

w nieterminowym złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości. Jednoznaczne

brzmienie przepisu wskazuje, że jedną z przesłanek jego zastosowania jest

ustalenie, iż nie złożenie przez zobowiązanego wniosku o ogłoszenie upadłości

w ustawowym terminie nastąpiło z jego winy. Przepis ten niewątpliwie nie

przewiduje domniemania winy zobowiązanego, a zatem, w myśl ogólnej zasady

przewidzianej w art. 6 k.c. w zw. z art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n., wnioskodawca, który

żąda wydania orzeczenia przewidzianego w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n., powinien

udowodnić winę zobowiązanego w złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości po

terminie przewidzianym w tym przepisie.

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, wina i jej stopień są

przesłankami decydującymi nie tylko o zakresie i czasokresie pozbawienia praw,

o czym stanowi ust. 2 art. 373 p.u.n., lecz przede wszystkim mają wpływ na decyzję

Sądu o uwzględnieniu bądź oddaleniu wniosku, bowiem orzeczenie zakazu

przewidzianego w art. 373 ust.n1 p.u.n. ma charakter fakultatywny (porównaj

między innymi postanowienia z dnia 13 stycznia 2010 r. II CSK 364/09, z dnia

11 grudnia 2008 r. IV CSK 379/08, niepubl., z dnia 22 sierpnia 2007 r. II CSK 45/07,

OSP 2009/3/34, z dnia 21 marca 2007 r. I CSK 460/06, z dnia 14 lutego 2006 r.

II CSK

14/05

i

z

dnia

grudnia

2005

r.

II

CSK

15/05,

niepubl.).

Słusznie w literaturze i orzecznictwie podkreśla się, że orzeczenie, o którym mowa

w omawianym

przepisie

jest

sankcją

wprawdzie

cywilną

o

charakterze

prewencyjnym, jednak w istocie jest zbliżone do sankcji karnej przewidzianej w art.

41 k.k., gdyż, w odróżnieniu od rozwiązań typowych dla prawa cywilnego, stanowi

dolegliwość o charakterze głównie osobistym (porównaj między innymi wskazane

wyżej postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2007r. III CSK 45/07).

Konieczne

jest

zatem

udowodnienie

na poziomie

przynajmniej

o ogłoszenie

upadłości,

ekskulpacyjne.

niedbalstwa,

dłużnik

przez

w

natomiast

wnioskodawcę

spóźnionym

może

winy dłużnika,

złożeniu

wykazywać

wniosku

okoliczności

Trafnie także skarżący zarzuca naruszenie art. 373 ust. 2 p.u.n. przez

pominięcie również kolejnej przesłanki koniecznej do orzeczenia zakazu,

o którym mowa w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n. Przesłanką tą są skutki zawinionego

działania lub zaniechania dłużnika mające wpływ na realizację celu postępowania

upadłościowego,

w

szczególności

obniżenie

wartości

ekonomicznej

przedsiębiorstwa upadłego i rozmiar pokrzywdzenia wierzycieli. Jak stwierdził Sąd

Najwyższy we wskazanych wyżej orzeczeniach z dnia 11 grudnia 2008 r. IV CSK

379/08, z dnia 14 lutego 2006 r. II CSK 14/05 oraz w postanowieniu z dnia 5 marca

2009 r. III CSK 297/08 (niepubl.), zasadnicze znaczenie ma w tym wypadku nie

sam fakt doprowadzenia do upadłości, lecz związek przyczynowy pomiędzy

uchybieniami wymienionymi w art. 373 ust. 1 pkt 1-4 p.u.n., a obniżeniem wartości

ekonomicznej przedsiębiorstwa upadłego i rozmiarem pokrzywdzenia wierzycieli.

Ta przesłanka pozostała całkowicie poza ustaleniami i oceną Sądu Okręgowego,

choć jako przesłanka prawa materialnego powinna być wzięta pod uwagę

i rozważona z urzędu, a jako objęta zarzutem apelacyjnym, powinna być

rozważona na podstawie art. 378 § 1 k.p.c.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 k.p.c.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 108 § 1 w zw. z art. 13 § 2, art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).

jz