Supreme Court remands case to determine compensation for utility easement use under Civil Code.

Sygn. akt V CK 680/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 czerwca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa J. T.

przeciwko Miejskiemu Przedsiębiorstwu Energetyki Cieplnej W. S.A. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 czerwca 2005 r., kasacji strony

pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 8 listopada 2002 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 8 listopada 2002 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w W. z dnia 1 marca 2002 r. i zasądził od pozwanego Miejskiego

Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej S.A w W. na rzecz powoda J. T. 24208,24 zł z

odsetkami od dnia 11 lipca 1998 r. Sąd ustalił, że powód jest wieczystym użytkownikiem

bliżej określonej nieruchomości. Przez tę nieruchomość przebiega ciepłociąg wchodzący

w skład pozwanego Przedsiębiorstwa. Strony w lipcu 1998 r. nie wiązała żadna umowa

regulująca zasady korzystania przez pozwanego z tej nieruchomości. W ocenie Sądu

pozwany za korzystanie w tym miesiącu z tej nieruchomości jest obowiązany, na

podstawie art. 224 – 225 k.c., do wynagrodzenia, z którego zapłatą zalega w zasądzonej

wysokości.

Kasacja pozwanego – oparta na podstawie pierwszej z art. 3931 k.p.c. – zawiera

zarzut naruszenia art. 49, 65 § 2, 140, 223, 225, 336, 693 § 1, 704, 694, 673 § 1 k.c., a

także art. 124 ustawy o gospodarce nieruchomościami, i zmierza do zmiany

zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji, bądź jego uchylenia i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z wiążących Sąd Najwyższy ustaleń Sądu Apelacyjnego nie wynika, aby

przewody sieci cieplnej wchodzące w skład skarżącego Przedsiębiorstwa zostały

zainstalowane na nieruchomości, której wieczystym użytkownikiem jest powód, w trybie

mogącym stanowić podstawę do legalnego korzystania z cudzej nieruchomości wbrew

woli właściciela.

W tym miejscu zatem wypada jedynie zauważyć, że, jak się wydaje na podstawie

mało precyzyjnych ustaleń Sądu Apelacyjnego, realizacja inwestycji miała miejsce pod

rządami ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania

nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. 74.10.64 ze zm.). Według art. 35 ust. 1 tej ustawy

organy administracji państwowej, instytucje i przedsiębiorstwa państwowe mogły za

zezwoleniem naczelnika gminy - a w miastach prezydenta lub naczelnika miasta

(dzielnicy), zakładać i przeprowadzać na nieruchomościach - zgodnie z zatwierdzoną

lokalizacją szczegółową - ciągi drenażowe, przewody służące do przesyłania płynów,

pary, gazów, elektryczności oraz urządzenia techniczne łączności i sygnalizacji, a także

inne podziemne lub nadziemne urządzenia techniczne niezbędne do korzystania z tych

przewodów i urządzeń. Zezwolenie to było wydawane w postaci decyzji administracyjnej

i wywierało skutki ograniczające prawa własności nieruchomości przez obowiązek

znoszenia stanu faktycznego ukształtowanego przebiegiem urządzeń przez sferę, w

której było lub mogło trwać wykonywanie tego prawa własności. Do urządzeń

wybudowanych na takiej podstawie, osobom upoważnionym przez właściwy organ,

instytucję lub przedsiębiorstwo państwowe przysługiwało ustawowe prawo dostępu w

celu wykonywania czynności związanych z ich konserwacją (art. 35 ust. 2). Pozwolenie

na

zajęcie

nieruchomości

odszkodowaniu,

chyba

że

rozstrzygało

strony

również

określiły

je

o

należnym

umownie

właścicielowi

(postanowienie

Najwyższego z 15 marca 1983 r., IV CZ 15/83, OSNC 1983/9/146).

Sądu

Ustalenia faktyczne Sądu Apelacyjnego nie obejmują faktów, mogących

prowadzić do oceny korzystania przez skarżącego z nieruchomości powoda jako

mającego charakter samoistnego posiadania. Charakter tego władztwa wyklucza

uznanie, że w tym przypadku skarżący włada faktycznie nieruchomością (jej częścią)

powoda w rozumieniu art. 336 k.c. Skarżący wprawdzie korzysta z nieruchomości

powoda w sposób ciągły, to jednak to korzystanie ma bardzo ograniczony zakres.

Inaczej mówiąc, skarżący nie jest posiadaczem nieruchomości powoda w rozumieniu

art. 336 k.c. Wychodząc z odmiennych założeń Sąd Apelacyjny naruszył ostatnio

wymieniony przepis.

Zgodnie z art. 352 § 1 k.c. kto faktycznie korzysta z cudzej nieruchomości

w zakresie

odpowiadającym

treści

służebności,

jest

posiadaczem

służebności.

Z przepisu tego wynika, że podmiot odpowiadający wskazanej charakterystyce, ściśle

rzecz biorąc, nie jest posiadaczem rzeczy w rozumieniu art. 336 k.c., lecz jedynie

posiadaczem służebności. Można wprawdzie twierdzić, że jest to tylko pewna konwencja

terminologiczna przejęta z prawa rzeczowego z 1946 r., operującego pojęciem posiadania

prawa, a nie posiadania rzeczy, jednak takiej interpretacji przeczy art. 352 § 2 k.c., w

myśl którego do posiadania służebności stosuje się odpowiednio przepisy o posiadaniu

rzeczy. Jeżeli tylko odpowiednio, a nie wprost, to oznacza, że między posiadaniem

rzeczy a posiadaniem służebności ustawodawca dostrzegł pewne różnice, a odrębności

terminologiczne nie są ich przypadkowym odzwierciedleniem.

Powyższa analiza skłania do wniosku, że skarżący jest posiadaczem służebności

zbliżonej pewnymi cechami do służebności drogi koniecznej; przez drogę należy

rozumieć przewody sieci cieplnej pod ziemią (podobnie SN m.in. W wyroku z dnia 11

maja 2005 r., III CK 556/04).

Zgodnie z art. 224 § 2 w zw. z art. 230 i 352 § 2 k.c. właściciel rzeczy może

żądać wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy także względem posiadacza służebności

w złej wierze, niezależnie od zgłoszenia roszczenia określonego w art. 222 § 2 k.c.

Ograniczony zakres korzystania z nieruchomości nie może pozostać bez wpływu na

wysokość wynagrodzenia, czego, wychodząc z odmiennych założeń, nie miał na

uwadze Sąd Apelacyjny.

Wskazanie

kryteriów

ustalenia

wysokości

wynagrodzenia

wymaga

szczegółowego ustalenia wszelkich okoliczności faktycznych występujących w sprawie.

Sąd Najwyższy nie może w tym zakresie zastępować sądów orzekających

merytorycznie, a ze względu na przyjętą koncepcję prawną Sądu Apelacyjnego

dotychczasowe ustalenia są niewystarczające dla rozstrzygnięcia tej kwestii.

Podzielając pogląd wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 10 lipca

1984r., III CZP 20/84 (OSNCP 1984, nr 12, poz. 209) o konieczności stosowania

obiektywnego kryterium, jakim jest układ odpowiednich cen rynkowych - stawek za

korzystanie z rzeczy tego rodzaju należy wyrazić wątpliwość, czy istnieją ceny rynkowe

dla stosunków, o których mowa w sprawie.

Przytoczone przez Sąd Apelacyjny ogólnikowe twierdzenia dotyczące starań

inwestycyjnych powoda nie pozwalają konstruować ogólnych wskazań co do wysokości

wynagrodzenia. Niewątpliwie powinno ono być proporcjonalne do stopnia ingerencji

skarżącego w treść prawa własności powoda i uwzględniać wartość nieruchomości. W

takim kontekście powinny podlegać ocenie spodziewane korzyści z uszczuplenia prawa

własności. Inwestycja służąca celom publicznym zastana przez powoda jest zdarzeniem

nieodwracalnym w pewnym przedziale czasu. Przewidywany okres trwałości urządzeń

ma więc również wpływ na wysokość wynagrodzenia, którego suma nawet w odległej

perspektywie nie powinna rażąco przekraczać wartości zajętej nieruchomości a jeśli

nieruchomość ze względu na głębokość posadowienia rurociągu może być nadal

wykorzystywana, suma wynagrodzenia w takiej perspektywie powinna być odpowiednio

niższa od wartości nieruchomości.

Przy ocenie żądań powoda uzasadnianych zamierzeniami inwestycyjnymi

wskazówką może być sposób wykorzystywania pozostałych nieruchomości oraz rozwoju

gospodarczego

terenów

położonych

w

sąsiedztwie.

Wysokość

roszczenia

o

wynagrodzenie nie może abstrahować od faktu, że przewody sieci cieplnej są

usytuowane na wielu nieruchomościach, w związku z czym zmiany w zakresie

warunków ekonomicznych skarżącej powinny następować łagodnie. Wskazania

powyższe nie umniejszają obowiązku stron w zakresie wskazywania okoliczności i

przedstawiania środków dowodowych dla wykazania okoliczności obciążających każdą

z nich stosownie do reguły zawartej w art. 6 k.c.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku (art. 39313 k.p.c.).