Supreme Court dismisses appeal renewal request for failure to appear at appellate trial without counsel.
Synthèse Legislator
Généré par l'IAThe Supreme Court dismissed the convicted defendant's request to renew the final appellate judgment, finding no valid grounds under the Code of Criminal Procedure. The defendant argued that the appellate court violated his rights by not summoning him personally for the appeal hearing, relying on prior Supreme Court precedents. The court rejected this, noting that the defendant's request for personal appearance was filed late and that the presence of his appointed counsel was deemed sufficient, making the right to personal participation non-mandatory in this specific context.
Regeste Legislator
Généré par l'IAArt. 451 k.p.k.; Art. 540 § 3 k.p.k.; Art. 542 § 3 k.p.k.: The right of an accused to participate personally in an appeal trial is not absolute; if the accused requests personal appearance but fails to comply with procedural deadlines or if the presence of counsel is deemed sufficient, such circumstances do not constitute a ground for renewing proceedings.
Mots-clés
Généré par l'IADispositions légales citées
Généré par l'IAJurisprudence citée
Généré par l'IADécisions connexes
Généré par l'IATexte complet
IV KO 110/22 POSTANOWIENIE Dnia 19 lipca 2023 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Andrzej Stępka (przewodniczący)SSN Małgorzata Wąsek-WiaderekSSN Paweł Wiliński (sprawozdawca) w sprawie R.T.skazanego za przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i art. 65 § 1 k.k. i inne po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniuw dniu 19 lipca 2023 r.,wniosku obrońcy skazanego o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Białymstokuz dnia 22 listopada 2018 r., sygn. akt II AKa 136/18, zmieniającym wyrok Sądu Okręgowego w Olsztyniez dnia 24 maja 2018 r., sygn. akt II K 157/17, p o s t a n o w i ł:
1. wniosek oddalić;
2. zwolnić skazanego z kosztów sądowych postępowania wznowieniowego;
3. zasądzić od Skarbu Państwa na rzecz adw. M.S., Kancelaria Adwokacka w W., kwotę 885,60 zł (osiemset osiemdziesiąt pięć złotych 60/100 groszy), w tym 23% VAT tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu w postaci sporządzenia i wniesienia wniosku o wznowienie postępowania.
UZASADNIENIE
W dniu 30 września 2022 r. do Sądu Najwyższego za pośrednictwem Sądu Okręgowego w Olsztynie wpłynęło pismo skazanego R.T. zawierające wniosek o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 22 listopada 2018 r., sygn. akt II AKa 136/18, częściowo zmieniającym, a w pozostałym zakresie utrzymującym w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Olsztynie z dnia 24 maja 2018 r., sygn. akt II K 157/17. Po zwróceniu się do skazanego o udzielenie informacji jakie okoliczności, wskazane w art. 540 § 2 k.p.k. oraz art. 542 § 3 k.p.k. mają stanowić podstawę wniosku o wznowienie postępowania, do akt sprawy wpłynęło pismo uzupełniające z dnia 13 listopada 2022 r., w którym R.T. wskazał na:
„zarzut rażącego naruszenia przez Sąd odwoławczy art. 6 k.p.k. przez nieuwzględnienie wniosku oskarżonego o wezwanie do osobistego stawiennictwa na rozprawie odwoławczej, która miała miejsce w Sądzie Apelacyjnym w Białymstoku”, a następnie uzasadnił swój zarzut orzecznictwem Sądu Najwyższego w kontekście jego gwarancji procesowych wynikających z art. 451 k.p.k. Następnie, w piśmie z dnia 16 listopada 2022 r. R.T. powołał się na podstawę z art. 542 § 3 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k. oraz z art. 540 § 2 pkt a i b k.p.k. w zw. z art. 545 § 1 k.p.k.Po ustanowieniu skazanemu obrońcy z urzędu do rozważenia wznowienia postępowania, adw.
M.S. wniosła o:
1. wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 22 listopada 2018 r., sygn. akt II AKa 136/18, częściowo zmieniającym, a w pozostałym zakresie utrzymującym w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Olsztynie z dnia 24 maja 2018 r., sygn. akt II K 157/17, 2. uchylenie wyroków sądów obu instancji i przekazanie sprawy do rozpoznania przez Sąd I instancji, 3. zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz obrońcy z urzędu wynagrodzenia w wysokości 150% stawki minimalnej. W uzasadnieniu podała za podstawę wznowienia art. 540 § 3 k.p.k., powołując się przy tym na wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach skarg: nr 31509/02, 3818/04 i 19847/07, oraz art. 542 § 3 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k. w związku z nieuzasadnioną odmową doprowadzenia skazanego na rozprawę, a którego obecność w realiach przedmiotowej sprawy z uwagi na zarzucanie w apelacji błędu w ustaleniach faktycznych była obowiązkowa.
W odpowiedzi na wniosek prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o pozostawienie wniosku obrońcy skazanego bez rozpoznania i stwierdzenie braku podstaw do wznowienia postępowania z urzędu. W uzasadnieniu wskazał, że obrońca zidentyfikował naruszenie art. 451 k.p.k. jako bezwzględną przyczynę odwoławczą i na tej podstawie oparł swój wniosek, zaś wznowienie postępowania w takiej sytuacji może nastąpić tylko z urzędu.W replice skazany wniósł o oddalenie wniosków prokuratora i uznanie wniosku jego pełnomocnika o wznowienie postępowania za zasadny.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Analiza treści rozpoznawanego wniosku o wznowienie postępowania dowodzi tego, że jego autor nie dopełnił obowiązku uprawdopodobnienia zaistnienia podstaw koniecznych dla podjęcia takiej decyzji. Tak w zakresie tej określonej w art. 540 § 3 k.p.k., jak i zaistnienia bezwzględnej podstawy odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k., która nakazywałaby wznowienie postępowania z urzędu. Wznowienie postępowania w oparciu o podstawę prawną z art. 540 § 3 k.p.k. jest wszak konieczne jedynie wtedy, gdy w sprawie zaistniała „potrzeba" wznowienia postępowania, która musi wynikać z rozstrzygnięcia organu międzynarodowego.
Nie ma przy tym wątpliwości, że wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka mają charakter deklaratoryjny, wobec czego nie wywołują skutku kasacyjnego, tylko stwierdzają fakt naruszenia Konwencji i definiują jego zakres. W świetle orzecznictwa tego Trybunału (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2019 r., II KO 47/18) z postanowień Konwencji nie wynika potrzeba wznowienia każdego postępowania karnego, w którym doszło do naruszenia prawa do rzetelnego procesu przy rozpoznawaniu kwestii zasadniczej, czyli odpowiedzialności karnej oskarżonego.
Niezależnie zatem od zaistniałych w orzecznictwie i piśmiennictwie rozbieżności co do tego czy wznowienie postępowania - w oparciu o regulację z art. 540 § 3 k.p.k. - powinno nastąpić w wyniku stwierdzenia w orzeczeniu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, że in concreto w stosunku do skarżącego zastosowano przepis prawny pozostający w kolizji z europejską Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, albo doszło do naruszenia konwencji, pomimo zgodności odpowiednich przepisów prawa polskiego z prawem konwencyjnym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 listopada 2005 r., III KO 10/05, LEX nr 164382), czy też w wypadku analogicznego układu okoliczności faktycznych i w takich samych uwarunkowaniach prawnych, jak występujące w sprawie, w której zapadło rozstrzygnięcie organu międzynarodowego, także oskarżony w innej sprawie uzyskałby potwierdzenie swoich racji w postępowaniu przed Trybunałem i dlatego to rozstrzygnięcie organu międzynarodowego w innej sprawie może stanowić podstawę do wznowienia postępowania w oparciu o ten przepis (np. uchwała składu 7 sędziów SN z 26 czerwca 2014 r., I KZP 14/14, OSNKW 2014/8, poz. 59, jak i w piśmiennictwie, np.
P. Hofmański, E, Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 3, 2012, s. 390-392), to kluczowe dla możliwości uznania skuteczności konkretnego wniosku o wznowienie postępowania jest wykazanie przez wnioskującego, iż w tej sprawie, której on dotyczy „potrzeba taka wynika z rozstrzygnięcia organu międzynarodowego”. W przypadku przyjęcia szerokiego rozumienia pojęcia owej "potrzeby" w rozumieniu art. 540 § 3 k.p.k. (bo tylko ono warunkuje możliwość posłużenia się tą podstawą wznowienia w zaistniałej sytuacji braku wobec skazanego „rozstrzygnięcia organu międzynarodowego”) wnioskujący powinien nadto wykazać, że w postępowaniu, o którego wznowienie wnosi, rzeczywiście zaistniał analogiczny układ okoliczności faktycznych i uwarunkowań prawnych, jak w tym, którego dotyczy rozstrzygnięcie organu międzynarodowego, na które jako podstawę swoich roszczeń on się powołuje.
Oczywiście zgodzić się z wnioskodawcą należy, że zasadą powinno być doprowadzenie oskarżonego na rozprawę apelacyjną, gdy tego żąda, natomiast wyjątkiem odmowa doprowadzenia. W oparciu o dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego można stwierdzić, że sąd odwoławczy, decydując w przedmiocie wniosku oskarżonego o sprowadzenie na rozprawę apelacyjną, powinien mieć na względzie treść apelacji co do kierunku zaskarżenia, zakresu zaskarżenia i zarzutów odwoławczych. Ratio legis art. 451 k.p.k. przemawia za koniecznością sprowadzenia oskarżonego na rozprawę odwoławczą wówczas, gdy chce on aktywnie przed sądem realizować swoje prawo do obrony.
Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy w złożonych środkach odwoławczych kwestionowane są ustalenia faktyczne, a w związku z tym w grę może wchodzić uzupełnienie przewodu sądowego (art. 452 § 2 k.p.k.), polegające chociażby na wysłuchaniu uzupełniających wyjaśnień oskarżonego (tak m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2012 r., III KK 220/11). W apelacji obrońcy oskarżonego w przedmiotowej sprawie zarzucono błąd w ustaleniach faktycznych, który przy rozważaniu podstaw do doprowadzenia oskarżonego na rozprawę – w przeciwieństwie do zarzutów o charakterze prawnym – miał większe znaczenie dla należytego zagwarantowania oskarżonemu prawa do obrony.
W sprawie apelację złożył również oskarżyciel publiczny na niekorzyść oskarżonego. Przede wszystkim odnotowania jednak wymaga, że wniosek o doprowadzenie na rozprawę w trybie art. 451 k.p.k. wpłynął do akt sprawy w dniu rozprawy odwoławczej, tj. 13 listopada 2018 r. (k. 1463-1464), przy czym zawiadomienie o przyjęciu apelacji wraz z pouczeniem o treści art. 451 k.p.k. skazany otrzymał 10 lipca 2018 r. (k. 1376). Wniosek skazanego został więc złożony po terminie, przy czym z uwagi na datę jego złożenia jego uwzględnienie spowodowałoby konieczność odroczenia rozprawy, co zgodnie z treścią art. 451 zd. 2 k.p.k. uprawniało Sąd do pozostawienia w tej sytuacji wniosku bez rozpoznania.
Sąd odwoławczy rozpoznał jednak merytorycznie wniosek uznając, że obecność oskarżonego na rozprawie nie jest konieczna i wystarczająca jest obecność obrońcy (k. 1473v). Podkreślenia przy tym wymaga również, że we wniosku o doprowadzenie na rozprawę oskarżony powołał się na nowe okoliczności faktyczne w sprawie związane z wydaniem wyroku w innej sprawie o sygn. VII Ka […]. Treść tego wyroku została ujawniona na rozprawie odwoławczej. Nie przeprowadzono wówczas żadnych innych, nowych dowodów. Wyrok Sądu odwoławczego zapadł w warunkach korzystnych dla oskarżonego, ponieważ orzeczeniem tym zmniejszono wymiar kary pozbawienia wolności.
Jednocześnie w rozprawie odwoławczej uczestniczył obrońca oskarżonego, a o jej terminie został również w dniu 9 sierpnia 2018 r. (k. 1455) zawiadomiony sam oskarżony.Zapewnienie oskarżonemu pozbawionemu wolności możliwości udziału w rozprawie apelacyjnej wiąże się niewątpliwie z gwarancjami zawartymi w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji dotyczącymi rzetelnego procesu i prawa do obrony. Z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu nie wynika jednak, aby warunkiem przestrzegania tego przepisu był zawsze łączny udział w postępowaniu odwoławczym zarówno samego oskarżonego, jak i jego obrońcy, lecz by respektowano zasady równości broni procesowej i prawa do obrony (zob. wyrok ETPC z 23.03.1998 r. w sprawie Belziuk przeciwko Polsce i glosę do tego orzeczenia P. Hofmańskiego i S. Zabłockiego, Pal. 1998/7–8;
M. Nowicki, Wokół Konwencji Europejskiej, Warszawa 1992, s. 56). Wyroki ETPCz, na które powołał się obrońca, zapadły w odmiennych uwarunkowaniach faktycznych i prawnych. Żaden z nich, w tym również akcentowany przez obrońcę jako aktualny wyrok w sprawie Sobolewski przeciwko Polsce (skarga nr 19847/07), nie odnosił się do obowiązującej od 1 lipca 2015 r. treści art. 451 k.p.k. (lecz poprzednich wersji jej brzmienia), która wskazuje już nie tylko na prawo do złożenia wniosku, ale również termin do jego złożenia i na skutki jego złożenia w czasie obligującym do odroczenia rozprawy.
We wskazanej przez wnioskodawcę sprawie Trybunał zaakcentował, że złożenie wniosku – odmiennie niż w niniejszej sprawie - nastąpiło z wielotygodniowym wyprzedzeniem przed rozprawą. W dwóch pozostałych wyrokach (w sprawach skarg nr 31509/02 i 3818/04) uwarunkowania prawne były zupełnie inne, ponieważ Sąd decydował wówczas z urzędu o doprowadzeniu oskarżonego na rozprawę, jak również układ okoliczności faktyczny tych spraw był odmienny, a naruszenie prawa do obrony dotyczyło też innych aspektów. Wspólnym mianownikiem powołanych orzeczeń jest to, że w apelacjach powołano zarzuty nie tylko natury prawnej, ale również faktycznej.
W części motywacyjnej tych wyroków Trybunał podkreślał jednak, że prawo do udziału oskarżonego w rozprawie odwoławczej nie jest tak samo znaczące jak przed Sądem I instancji i każdorazowo należy zbadać specyfikę danego postępowania oraz zabezpieczenie w nim interesów oskarżonego. Powyższe nie pozwala zatem stwierdzić by podstawą wznowienia postępowania w niniejszej sprawie mógł być przepis art. 540 § 3 k.p.k.Sąd Najwyższy nie dopatrzył się również zaistnienia na gruncie przedmiotowej sprawy innej podstawy obligującej do rozważenia możliwości wznowienia postępowania z urzędu w oparciu o przepis art. 542 § 3 k.p.k.
W szczególności podkreślenia wymaga, że – wbrew odmiennym zapatrywaniom obrońcy - udział oskarżonego w rozprawie apelacyjnej w sprawie II AKa 136/18 nie był obowiązkowy. R.T., jako osoba pozbawiona wolności, złożył wniosek o doprowadzenie na rozprawę, jednak z przekroczeniem terminu wskazanego w art. 451 k.p.k., mimo, że został o nim prawidłowo pouczony, a sam wniosek wpłynął do sądu w dniu rozprawy apelacyjnej. Wniosek ten został jednak rozpatrzony, przy czym Sąd Apelacyjny uznał za wystarczającą obecność obrońcy.
W takim układzie procesowym i z uwagi na treść art. 451 k.p.k. tylko nieobecność obrońcy na rozprawie apelacyjnej mogłaby stanowić bezwzględną przyczynę odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. (por. wyroki SN: z 11 maja 2010 r., III KK 399/09; z 4 lutego 2009 r., III KK 290/08, z 19 lutego 2013 r., IV KK 200/12, OSNKW 2013, z. 4, poz. 32), co jednak w realiach przedmiotowej sprawy nie miało miejsca (k. 1473-1474). Mając powyższe na uwadze stwierdzić należało, że niniejszy wniosek o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 22 listopada 2018 r., sygn. akt II AKa 136/18, nie zawiera skutecznych podstaw do wznowienia postępowania.
W tym miejscu wspomnieć ponadto należy, że w postępowaniu, którego wznowienia żąda wnioskodawca, była już rozpoznawana kasacja, która postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2020 r. w sprawie o sygn. III KK 174/19 została oddalona jako oczywiście bezzasadna (k. 1656).Orzeczenie o kosztach uzasadnia treść art. 639 k.p.k. oraz przy uwzględnieniu treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 grudnia 2022 r., sygn. akt SK 78/21 - § 11 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu.Z uwagi na powyższe, Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu. (kf)[ał]