Supreme Court quashes conviction for check fraud without payment, ruling crime requires actual loss to holder.

WYROK Z DNIA 12 MARCA 1999 R.

( WKN 37/98 )

Możliwość przypisania wystawcy czeku bez pokrycia przestępstwa

określonego w art. 61 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo czekowe

( Dz. U. Nr 37, poz. 283 ) zachodzi jedynie wtedy, gdy zapłata czeku nie

nastąpiła, wskutek czego posiadacz czeku poniósł szkodę.

Przewodniczący : sędzia SN płk J. Steckiewicz ( sprawozdawca )

Sędziowie SN : płk A. Kapłon, płk Z. Stefaniak

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej : ppłk J. Żak

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 12 marca 1999 r. na rozprawie sprawy

Arkadiusza G., skazanego prawomocnie za popełnienie przestępstwa określonego w art. 199 § 1 d.k.k. w zw. z art. 61 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r.

Prawo czekowe ( Dz. U. Nr 37, poz. 283 ) w zw. z art. 58 d. k.k. na karę

6 miesięcy ograniczenia wolności i 600 zł grzywny oraz podanie wyroku do

publicznej wiadomości, z powodu kasacji, wniesionej na korzyść skazanego

przez Prokuratora Generalnego od wyroku Wojskowego Sądu Garnizonowego

w W. z dnia 30 czerwca 1998 r.

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę p r z e k a z a ł do ponownego

rozpoznania Wojskowemu Sądowi Garnizonowemu w W.

Z uzasadnienia:

Wyrokiem Wojskowego Sądu Garnizonowego w W. z dnia 30 czerwca

1998 r. Arkadiusz G. skazany został za popełnienie czynu polegającego na tym,

że : „ będąc posiadaczem konta osobistego w Banku Zachodnim S.A. Oddział

w Z. i znając postanowienia regulaminu otwierania oraz prowadzenia kont

osobistych, działając w warunkach przestępstwa ciągłego, dokonał realizacji

9 czeków, na które nie miał pokrycia na posiadanym koncie osobistym,

dokonując przywłaszczenia 4500 zł, na szkodę Banku Zachodniego S.A.

Oddział w Z. ”, tj. za popełnienie przestępstwa określonego w art. 199 § 1 d. k.k.

w zb. z art. 61 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo czekowe ( Dz. U. Nr 37,

poz. 283 ) i w zw. z art. 58 d. k.k., za co wymierzono mu kary 6 miesięcy

ograniczenia wolności, 600 złotych grzywny ( na podstawie art. 61 cyt. ustawy )

oraz podania wyroku do publicznej wiadomości.

Wyrok ten uprawomocnił się w pierwszej instancji.

W dniu 27 listopada 1998 r., na zasadzie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia

29 czerwca 1995 r. o zmianie Kodeksu postępowania karnego ... ( Dz. U. Nr 89,

poz. 443 ) Prokurator Generalny wniósł kasację od tego wyroku „ w części

dotyczącej skazania na podstawie art. 61 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r.

Prawo czekowe i w oparciu o przepis art. 523 k.p.k. i 526 § 1 k.p.k. oraz art. 425

§ 2 k.p.k., a także art. 427 § 1 i 2 w zw. z art. 518 k.p.k. ” zarzucił mu „ mające

istotny wpływ na treść zapadłego orzeczenia, rażące naruszenie prawa

materialnego – art. 61 ustawy z dnia 29 kwietnia 1936 r. Prawo czekowe

( Dz. U. Nr 37, poz. 283 ), przez niezasadne przyjęcie, iż oskarżony dopuścił się

określonego przestępstwa ( w zbiegu kumulatywnym ), podczas gdy swoim

zachowaniem nie wyczerpał jego ustawowych znamion ”.

Podnosząc ten zarzut Prokurator Generalny wniósł „ o zmianę

zaskarżonego wyroku przez przyjęcie, że Arkadiusz G. swym zachowaniem

wyczerpał wyłącznie znamiona czynu z art. 199 § 1 d. k.k. w zw. z art. 58 d. k.k.

i wyeliminowanie z podstawy skazania art. 61 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r.

Prawo czekowe ( Dz. U. Nr 37, poz. 283 ) oraz uchylenie opartej na tym

przepisie kary grzywny w kwocie 600 złotych ”.

Uzasadniając kasację, jej autor wywiódł, że oskarżonemu nie można było

przypisać popełnienia przestępstwa z art. 61 Prawo czekowe, bowiem nie doszło

do wypełnienia jednego ze znamion tego czynu „ w postaci nieotrzymania

zapłaty przez posiadacza czeku ”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje :

Kasacja, w której kwestionuje się kwalifikację prawną czynu jest zasadna,

bowiem trafny jest pogląd, że samo tylko wystawienie czeku bez pokrycia nie

pociąga za sobą odpowiedzialności karnej określonej w art. 61 prawa

czekowego.

Czek jest dokumentem o przypisanej przez prawo formie, zawierającym

skierowane do banku polecenie posiadacza rachunku czekowego w banku

wypłacenia określonej sumy pieniężnej wskazanej przez niego osobie lub

okazicielowi czeku ( por. T. Szenta : Prawo wekslowe i czekowe, komentarz,

Warszawa 1974 r., s. 119 ). Mówiąc lapidarnie czek jest środkiem zapłaty.

Wystawiający czek powinien mieć jego pokrycie na swoim koncie w postaci

zgromadzonego wkładu ( fundusz do rozporządzenia ). Dopuszczalne jest

również, na podstawie indywidualnej umowy pomiędzy posiadaczem rachunku

oszczędnościowo-rozliczeniowego, a bankiem wystawienie dyspozycji wypłat

pieniężnych ponad sumę zgromadzonego wkładu i spowodowanie przez to tzw.

salda debetowego. Saldo debetowe określane jest wielokrotnością

comiesięcznych przelewów ( wpłat ) i z reguły nie może przekraczać

trzykrotności kwoty przekazywanej każdego miesiąca do banku przez

właściciela konta.

Stan faktyczny sprawy będącej przedmiotem rozprawy kasacyjnej nie

budzi wątpliwości – Arkadiusz G. wystawił i zrealizował 9 czeków, których

wartość przekraczała fundusz potrzebny do rozporządzania nim (wkład) oraz

kwotę, którą mógł rozporządzać na podstawie umowy z bankiem.

Jak wynika z uzasadnienia orzeczenia zaskarżonego kasacją, powodem

przypisania Arkadiuszowi G. przestępstwa określonego w art. 61 Prawa

czekowego było to, że : ... „ wystawił czek nie mając u trasata potrzebnego

funduszu do rozporządzania nim ”.

Twierdzenie to nie jest zasadne, jeżeli uwzględni się przedmiot ochrony

prawnokarnej przewidzianej w art. 61 prawa czekowego.

Nie ulega wątpliwości, a wynika to zarówno z poglądów komentatorów,

jak i praktyki orzeczniczej Sądu Najwyższego ( patrz : Prawo Wekslowe i

Czekowe, Komentarz, tom II, Kraków 1936 r., s. 1080 i dalsze – również

zawarte tam orzeczenia ), że przedmiotem ochrony prawnokarnej przewidzianej

w powołanym przepisie, jest bezpieczeństwo prawnego i gospodarczego obrotu

czekami. Czek, jako środek płatniczy służy bowiem do szybkiego i pewnego

obrotu, a ustawa – Prawo czekowe ( w art. 61 ) poprzez odpowiednią sankcję

karną ma zapewnić zaufanie do operacji finansowych związanych z jego

obrotem.

Z tej właściwości czeku oraz zastawienia art. 61 i art. 60 prawa

czekowego ( przepis ten określa warunki odpowiedzialności cywilnej wystawcy

czeku ) wynika, że oba te przepisy prawa czekowego za cel mają ochronę dobra

prawnego tylko posiadacza czeku, a nie dobra trasata ( patrz szerzej na ten temat

uchwała SN z dnia 23 czerwca 1992 r. I KZP 23/92, OSNKW 1992, z. 9 – 10,

poz. 68 ).

Skoro tak, to samo tylko wystawienie czeku bez pokrycia nie wypełnia

znamion określonych w art. 61 prawa czekowego. Możliwość przypisania

popełnienia przestępstwa określonego w art. 61 prawa czekowego zachodzi

natomiast wówczas, gdy po wystawieniu czeku bez pokrycia, a więc powyżej

zgromadzonego wkładu lub umowy zawartej z bankiem, nie nastąpi jego

zapłata.

Przestępstwo, o którym mowa jest przestępstwem skutkowym. Składa się

na nie działanie sprawcy, który u trasata nie ma pokrycia na jego realizację oraz

skutek w postaci odmowy zapłaty czeku.

Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że ze strony sądu pierwszej

instancji doszło do rażącego naruszenia prawa materialnego, które miało istotny

wpływ na treść wyroku, bowiem oskarżonemu przypisano przestępstwo, którego

nie popełnił i wymierzono za nie karę, a zatem kasację należało uznać za

uzasadnioną, co do istoty. Zawarta w niej propozycja rozstrzygnięcia ( zmiany

wyroku ) nie może być jednak uwzględniona, gdyż nie chodzi tylko o zwykłe

poprawienie kwalifikacji prawnej czynu. Stosuje się więc art. 537 k.p.k., który

określa postacie rozstrzygnięć, jakie mogą być wydane w postępowaniu

kasacyjnym, a zatem Sąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy może : oddalić

kasację, albo uchylić w całości lub w części zaskarżone orzeczenie. Uchylając

zaskarżone orzeczenie Sąd Najwyższy przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania, umarza postępowanie – lub jeżeli skazanie jest oczywiście

niesłuszne – uniewinnia oskarżonego ( ... )