Failure to file bankruptcy within one year precludes relying on prior misconduct for business ban.

Postanowienie z dnia 7 lutego 2008 r., V CSK 424/07

Niewszczęcie postępowania o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej w terminie roku od dnia, w którym dłużnik obowiązany był

złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości (art. 377 in fine ustawy z dnia 28

lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze

zm.), powoduje niemożność powołania się w przyszłości na okoliczności

określone w art. 373 ust. 1 pkt 1-4, zaistniałe w tym okresie.

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Marian Kocon

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Janiny M. – zarządcy sądowego "E.T." S.A.

w T. przy uczestnictwie Edwarda D. o pozbawienie prawa prowadzenia działalności

gospodarczej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7

lutego 2008 r. skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia Sądu

Okręgowego Sądu Gospodarczego w Katowicach z dnia 29 maja 2007 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Katowicach do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 24 stycznia 2007 r. Sąd Rejonowy w Katowicach

pozbawił uczestnika postępowania Edwarda D. na okres trzech lat prawa

prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji

członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej,

przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu.

Sąd ustalił, że Edward D. objął w dniu 22 listopada 2003 r. funkcję prezesa

zarządu "E.T." S.A. w T., zaopatrującej w energię cieplną miasto T. Na koniec

2003 r. wartość bilansowa majątku spółki wynosiła kwotę 201 249 730 zł, natomiast

zobowiązania – kwotę 202 956 178 zł. Wystąpiły też zakłócenia w płynności

finansowej dłużnika na tle spłaty kredytów i należności za kupowany węgiel. Na

początku 2004 r. uczestnik wiedział o takiej sytuacji finansowej spółki, jej

oświadczenie o wszczęciu postępowania naprawczego z dnia 20 lipca 2004 r. nie

było jednak skuteczne, ponieważ Sąd Rejonowy w Katowicach postanowieniem z

dnia 30 lipca 2004 r. zakazał wszczęcia tego postępowania, uznając, że dłużnik

popadł już w stan niewypłacalności. Uczestnik złożył wniosek o ogłoszenie

upadłości dopiero dnia 30 czerwca 2005 r.; nie składał wniosku wcześniej, gdyż

liczył na dokapitalizowanie spółki przez Ministerstwo Skarbu Państwa.

Okoliczności te uzasadniały – zdaniem Sądu Rejonowego – orzeczenie wobec

Edwarda D. zakazu przewidzianego w art. 373 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. –

Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. – dalej: „Pr.u.n.”),

nie złożył on bowiem w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości, a zaniechania

takiego obowiązku nie mogą usprawiedliwiać jego bezskuteczne starania o

dofinansowanie spółki i o otwarcie postępowania układowego oraz podjęcie przez

radę nadzorczą uchwał o celowości dalszego istnienia spółki.

Stanowisko te podzielił Sąd Okręgowy w Katowicach, oddalając apelację

uczestnika. Sąd drugiej instancji podkreślił, że wiedza uczestnika o

niewypłacalności spółki ugruntowała się w dniu 31 marca 2004 r., w którym podpisał

bilans roczny, wskazujący m.in. na przewagę zobowiązań nad aktywami.

Obligowało to uczestnika do złożenia w terminie do dnia 15 kwietnia 2004 r.

wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 21 w związku z art. 10 i 11 Pr.u.n.). Sąd

zwrócił również uwagę na niewykonywanie przez dłużnika wymagalnych

zobowiązań od końca 2003 r. Złożenie w tej sytuacji wniosku o ogłoszenie

upadłości z 14-miesięcznym opóźnieniem uzasadniało zastosowanie wobec

prezesa zarządu sankcji przewidzianej w art. 373 Pr.u.n. Jego działanie było

zawinione z racji pełnego rozeznania istniejącego stanu rzeczy oraz przyczynieniu

się do ustanowienia zabezpieczeń na majątku spółki.

Sąd Okręgowy przyznał, że uczestnik starał się o poprawę sytuacji materialnej

spółki i miał na tym polu sukcesy, gdyż na koniec 2005 r. zadłużenie zmniejszyło się

poniżej poziomu wartości aktywów. Miało to wpływ na najniższy wymiar czasowy

orzeczonego zakazu. Sąd nie podzielił zarzutu uczestnika co do niemożności

orzeczenia zakazu, ponieważ wszczęte postępowanie upadłościowe nie zostało

jeszcze ukończone (art. 377 Pr.u.n.).

Uczestnik w skardze kasacyjnej wniósł o uchylenie postanowienia Sądu

Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzucił naruszenie

art. 373 ust. 1 i 2 oraz art. 377 Pr.u.n. przez orzeczenie zakazu na podstawie

„sprekludowanych” okoliczności. Zakwestionował też pominięcie wniosków

dowodowych, kolidujące z treścią art. 217 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd może pozbawić reprezentanta osoby prawnej prawa prowadzenia

działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia określonych funkcji w

obrocie gospodarczym, jeżeli w terminie dwóch tygodni od powstania przyczyny nie

złoży on wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 373 ust. 1 pkt 1 Pr.u.n.). Przepis ten

nawiązuje bezpośrednio do unormowań zamieszczonych w art. 10, 11 i 21 Pr.u.n., z

których wynika, że ustawowy obowiązek piastuna osoby prawnej do zgłoszenia

wniosku o upadłość powstaje przy niewypłacalności dłużnika, polegającej na

niewykonywaniu wymagalnych zobowiązań oraz na przekroczeniu przez

zobowiązania wartości jego majątku. Postępowanie reprezentanta osoby prawnej,

uzasadniające orzeczenie zakazu, musi być zawinione co najmniej na poziomie

niedbalstwa. Stopień winy oraz skutki podejmowanych działań (art. 373 ust. 2

Pr.u.n.) mają wpływ nie tylko na zakres pozbawienia praw, lecz mogą również

oddziałać na decyzję sądu o oddaleniu wniosku w konkretnej sytuacji, orzeczenie

bowiem zakazu ma charakter fakultatywny.

Odrębnym zagadnieniem, eksponowanym w skardze kasacyjnej, jest problem

prekluzji przewidzianej w art. 377 Pr.u.n. Przewidziany tam termin roczny do

złożenia wniosku o zakaz liczony jest od zakończenia postępowania

upadłościowego, a gdy nie złożono wniosku o ogłoszenie upadłości – od dnia, w

którym dłużnik obowiązany był taki wniosek złożyć.

W judykaturze podkreśla się, że roczny termin do wystąpienia z żądaniem

orzeczenia zakazu działalności gospodarczej biegnie od dnia, w którym dłużnik był

obowiązany złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości, tylko wtedy, gdy nie został on

złożony. Po jego złożeniu roczny termin z art. 377 Pr.u.n. biegnie od daty

zakończenia – w różny sposób – postępowania upadłościowego (zob. orzeczenia

Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2006 r., III CZP 13/06, OSNC 2007, nr 1, poz.

8, z dnia 10 listopada 2006 r. I CSK 218/06, nie publ., oraz z dnia 17 stycznia

2007 r., II CSK 330/06, "Izba Cywilna" 2008, nr 12, s. 45). W rozpoznawanej

sprawie bezspornie ustalono, że toczy się postępowanie upadłościowe

zainicjowane przez dłużnika i nie zostało jeszcze zakończone, dlatego żądanie

orzeczenia wobec uczestnika zakazu przewidzianego art. 373 Pr.u.n. nie jest

sprekludowane. Sąd Okręgowy ustalił jednocześnie, że podstawa do ogłoszenia

upadłości spółki powstała w dniu 31 marca 2004 r. i uczestnik miał obowiązek ją

zasygnalizować do dnia 15 kwietnia 2004 r. Uczynił to jednak z 14-miesięcznym

opóźnieniem, po upływie rocznego terminu liczonego od daty powstania obowiązku

zgłoszenia (art. 377 in fine Pr.u.n.).

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym stoi na stanowisku, że niewszczęcie

postępowania o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej w

terminie roku od dnia, w którym dłużnik obowiązany był złożyć wniosek o

ogłoszenie upadłości (art. 377 in fine Pr.u.n.), powoduje niemożność powołania się

w przyszłości na okoliczności określone w art. 373 ust. 1 pkt 1-4 Pr.u.n., zaistniałe

w tym okresie. Roczny termin przewidziany w art. 377 Pr.u.n. jest terminem

materialnoprawnym o charakterze prekluzyjnym, nie podlega zatem przedłużeniu

ani przywróceniu. Tym bardziej skutki jego niezachowania, powstałe w określonym

dniu, nie mogą ulec „zniesieniu”.

Wykładnia ta ma istotne znaczenie w rozpoznawanej sprawie, w której nie może

być brany pod uwagę przy rozstrzygnięciu stan rzeczy istniejący do dnia 15 kwietnia

2005 r. jako „sprekludowany”. Tymczasem Sąd Okręgowy swoje podstawowe

ustalenia odniósł do tego okresu, określając na dzień 30 marca 2004 r. datę

powstania podstaw do ogłoszenia upadłości, a na dzień 15 kwietnia 2004 r. – upływ

dwutygodniowego terminu do zgłoszenia upadłości. Wskazał również na

zaciągnięcie na przełomie 2003 i 2004 r. kredytu bankowego zabezpieczonego

hipotecznie jako na istotną okoliczność potwierdzającą zawinione działanie

uczestnika.

W świetle przedstawionej wykładni wątpliwa staje się podstawowa przesłanka

ogłoszenia upadłości w postaci przewagi pasywów nad aktywami, skoro już na

koniec 2004 r. – wskutek starań uczestnika – suma aktywów przeważała nad

zobowiązaniami.

W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia znajduje się wzmianka o

nieregulowaniu przez spółkę części wymagalnych długów jako o podstawie

ogłoszenia upadłości (art. 11 ust. 1 Pr.u.n.), ale nie ma umiejscowienia i

sprecyzowania tej okoliczności na tle zdarzeń powstałych po dniu 15 kwietnia

2005 r.

Z przedstawionych uwag wynika, że wskutek błędnej wykładni art. 377 Pr.u.n. w

znacznej mierze zdezaktualizowały się ustalenia dotyczące podstaw ogłoszenia

upadłości i obowiązków uczestnika, co mogło mieć wpływ na zastosowanie w

kwestionowany sposób art. 373 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 Pr.u.n. W piśmiennictwie

podkreśla się, że zawinione podejmowanie działań wymienionych w art. 373 ust. 1

pkt 1-4 Pr.u.n. nie przesądza jeszcze o pozbawieniu prawa, ponieważ powinny być

jednocześnie ocenione skutki działań i ich skala. Orzeczenie zakazu wywołuje

skutek jednostkowy, ale jednocześnie ma znaczenie dyscyplinujące, prewencyjne,

służące ochronie ładu gospodarczego. Orzekając w przedmiocie tego zakazu

wobec reprezentanta osoby prawnej, sąd powinien także rozważyć, czy osoba ta

ma predyspozycje – w świetle ujawnionych okoliczności – do racjonalnego działania

w sferze gospodarczej.

Z przedstawionych przyczyn należało uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę

przekazać Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania (art. 398 15 § 1 i art.

108 § 2 k.p.c.).