Supreme Court acquits defendants for tax fraud due to intentional negligence error and procedural violation.
Legislator summary
AI generatedThe Supreme Court of Poland overturned lower court convictions for tax fraud, ruling that the defendants could not be held criminally liable for negligent acts. The court found a material legal error because the statute required intent, not negligence, and a procedural violation where the appellate court convicted without a specific appeal against that charge. Consequently, the court acquitted the defendants and ordered the state to bear all litigation costs.
Legislator headnote
AI generatedArt. 94 § 2 uks; Art. 4 uks; Criminal liability for tax offenses requires intent, excluding negligence; appellate courts must act only within the scope of contested appeals.
Keywords
AI generatedCited Legislation
AI generatedFull text
Sygn. akt IV KKN 608/97
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 3 stycznia 2002 r.
Sąd Najwyższy w Warszawie - Izba Karna na rozprawie w składzie
następującym:
Przewodniczący: SSN
Stanisław Zabłocki
Sędziowie: SN
Dorota Rysińska
SA del. do SN
Rafał Malarski (spr.)
Protokolant: Piotr Wypych
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Krzysztofa Parchimowicza
po rozpoznaniu w dniu 3 stycznia 2002 r.
sprawy Z. P. i P. M.
skazanych z art. 94 § 2 uks
z powodu kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanych
od wyroku Sądu Wojewódzkiego w C.
z dnia 14 marca 1997 r., sygn. II Ka […]
zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w C.
z dnia 13 listopada 1996 r., sygn. IV K […]
I. uchyla zaskarżony wyrok i zmieniony nim wyrok Sądu
Rejonowego w C. z dnia 13 listopada 1996 r. i uniewinnia
Z. P. i P. M. od popełnienia zarzucanych im czynów;
II. obciąża kosztami procesu Skarb Państwa;
III. zwraca oskarżonym wniesione opłaty kasacyjne po 300 zł.
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w C. wyrokiem z dnia 13 listopada 1996 r. skazał na kary
grzywny – Z. P. w wysokości 10 000 zł a P. M. w wysokości 6 000 zł za czyny
określone w art. 94 § 2 uks, które polegały na tym, że poprzez nierzetelne
prowadzenie księgi przychodów i rozchodów uszczuplili należne za rok 1992
podatki dochodowy od osób fizycznych – Z. P. o kwotę 58 027 zł a P. M.
o kwotę 30 366 zł – i obrotowy o kwotę 957 zł.
W wyniku złożonej przez obrońcę apelacji Sąd Wojewódzki w C.
w dniu 14 marca 1997 r., skorygował zaskarżony wyrok jedynie w części
dotyczącej zastępczych kar pozbawienia wolności.
We wniesionej od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kasacji
obrońca skazanych zarzucił: 1) obrazę prawa materialnego, mianowicie art. 94 §
2 uks w zw. z art. 4 uks, poprzez przyjęcie przez sąd drugiej instancji działania
skazanych z zamiarem ewentualnym, mimo że sąd a quo przypisał im winę
nieumyślną w postaci niedbalstwa; 2) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych
za podstawę orzeczenia mający wpływ na jego treść, polegający na uznaniu
skazanych za winnych nierzetelnego prowadzenia księgi podatkowej, podczas
gdy księgowość pozostawała w ręku zatrudnionego przez nich ekonomisty W.
P.. W oparciu o tak zredagowane zarzuty skarżący wniósł: a) o zmianę wyroków
sądów
obu
instancji
przez
uniewinnienie
oskarżonych
od popełnienia
zarzucanych im czynów, ewentualnie b) o uchylenie wyroków sądów obu
instancji i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w C. do ponownego
rozpoznania.
W odpowiedzi na kasację Prokurator Wojewódzki w C. wniósł o jej
oddalenie. Prokurator Prokuratury Krajowej na rozprawie kasacyjnej złożył
wniosek o uwzględnienie kasacji, domagając się uchylenia zaskarżonego
wyroku i przekazania sprawy sądowi odwoławczemu do ponownego
rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Kasacja okazała się zasadna.
1. Treść zamieszczonego w części wstępnej kasacji zarzutu (chodzi o
zarzut ujęty jako obraza prawa materialnego, mianowicie art. 94 § 2 uks w zw. z
art. 4 uks) oraz odnoszący się do niego fragment uzasadnienia kasacji, w którym
napisano, iż organ drugoinstancyjny uchybił zakazowi reformationis in peius,
upoważniały Sąd Najwyższy do przyjęcia – zgodnie z regułą interpretacyjną
wyrażoną w art. 118 § 1 kpk, w myśl której znaczenie czynności procesowej
ocenia się według treści złożonego oświadczenia – że skarżący w istocie
postawił sądowi odwoławczemu zarzut naruszenia art. 383 § 1 kpk z 1969 r.
W pełni trafnie autor kasacji wskazał, iż według Sądu Rejonowego w C. Z. P. i P. M. dopuścili się uszczuplenia podatków (dochodowego od osób
fizycznych i obrotowego) z winy nieumyślnej w postaci niedbalstwa.
Warto w tym miejscu przytoczyć in extenso stanowisko sądu pierwszej instancji:
„zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje na winę oskarżonych,
polegającą na niedbalstwie” (s. 4 uzasadnienia, k. 135).
Pogląd sądu odwoławczego, jakoby posłużenie się przez sąd a quo
terminem „niedbalstwo” było efektem jedynie pewnej „niezręczności”, nie
wytrzymuje krytyki. Po pierwsze – takie podejście musiałoby prowadzić do
wniosku, iż sąd pierwszej instancji użył określonego zwrotu prawniczego nie
zdając sobie sprawy z jego znaczenia. Byłoby to przypuszczenie najzupełniej
dowolne. Można z całą pewnością przyjąć, iż sąd ten traktował „niedbalstwo”
jako jedną z postaci winy nieumyślnej, o której mowa w art. 7 § 2 kk z 1969 r.
(sprawca nie przewidywał możliwości popełnienia czynu zabronionego, choć
powinien i mógł przewidzieć). Po drugie – motywacyjna część wyroku sądu
rejonowego nie zawiera ani jednego sformułowania, które wskazywałoby, że
Z. P. i P. M. obejmowali znamiona przedmiotowej strony czynu z art. 94 § 2 uks
choćby zamiarem ewentualnym. Wymowne jest poczynione przez sąd a quo
ustalenie, że po przejściu w 1993 r. na tzw. pełną księgowość nie stwierdzono
jakichkolwiek nieprawidłowości w prowadzeniu ksiąg rachunkowych.
Wyrażenie przez Sąd Wojewódzki w C. zapatrywania, że oskarżeni
przewidywali możliwość popełnienia czynu określonego w art. 94 § 2 uks i na to
się godzili, stanowiło zatem jaskrawe złamanie obowiązującego w polskim
prawie karnym procesowym zakazu reformationis in peius. Art. 383 § 1 kpk z
1969 r. jednoznacznie stanowił, że sąd odwoławczy może orzec na niekorzyść
oskarżonego tylko wtedy, gdy wniesiono na jego niekorzyść środek
odwoławczy, i tylko w granicach środka odwoławczego. Związek między
stwierdzonym uchybieniem procesowym a treścią zaskarżonego wyroku jest
oczywisty i stąd koniecznym stało się uchylenie tegoż orzeczenia.
2. Dokonane przez sąd pierwszej instancji ustalenie, że oskarżeni działali
nieumyślnie (w postaci niedbalstwa), wykluczało możliwość przypisania im
przestępstwa skarbowego określonego w art. 94 § 2 uks, które popełnione być
mogło tylko z winy umyślnej. Materialnoprawną zasadę subiektywizmu,
zgodnie z którą odpowiedzialność karna zachodziła w razie popełnienia
przestępstwa skarbowego z winy umyślnej, chyba że przepis szczególny
przewidywał także odpowiedzialność karną w razie popełnienia przestępstwa
skarbowego z winy nieumyślnej, statuował art. 4 uks.
Nie ulega więc kwestii, że Sąd Rejonowy w C. dopuścił się szczególnie
poważnego naruszenia prawa materialnego. Skazał oskarżonych za nieumyślne
popełnienie czynu, którego karalność warunkowana była istnieniem winy
umyślnej.
W tej sytuacji, gdy rażące naruszenie prawa przez sąd odwoławczy
łączyło się ściśle z orzeczeniem pierwszoinstancyjnym (owa rażąca obraza
prawa przez sąd ad qeum była „zakotwiczona” w wyroku sądu rejonowego).
niezbędnym stało się uchylenie nie tylko zaskarżonego wyroku, ale i
poprzedzającego go wyroku sądu a quo.
3. Wobec obowiązywania tzw. pośredniego zakazu reformationis in peius,
według którego w razie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania wolno
w dalszym postępowaniu wydać orzeczenie surowsze niż uchylone tylko wtedy,
gdy orzeczenie to byłoby zaskarżone na niekorzyść oskarżonego, zgoła
nieracjonalnym postąpieniem byłoby przekazanie in concreto sprawy sądowi
pierwszej instancji w ramach tzw. orzeczenia następczego do ponownego
rozpoznania. W świetle art. 443 kpk, którego zakres jest zdecydowanie szerszy
od obowiązującego poprzednio przepisu art. 408 kpk z 1969 r. (dawne
uregulowanie ograniczało omawiany zakaz wyłącznie do kary), Sąd Rejonowy
w C. nie mógłby po prostu wydać innego rozstrzygnięcia niż uniewinniającego.
Skoro zatem uwzględnienie tzw. pośredniego zakazu reformationis in
peius musiałoby doprowadzić w realiach konkretnej sprawy do wydania w
ponownym postępowaniu wyroku uniewinniającego, to zaistniała podstawa do
skorzystania z wyjątkowej możliwości przewidzianej w art. 537 § 2 kpk i
uniewinnienia na etapie postępowania kasacyjnego obu oskarżonych od
popełnienia zarzucanych im czynów.
4. Tylko na marginesie celowe wydaje się zaznaczenie, że poza zasięgiem
rozważań Sądu Najwyższego pozostał zarzut błędu w ustaleniach faktycznych,
jako że skarżący nie kwestionował sposobu ich dokonania. Tego rodzaju zarzut
nie stanowił pod rządami dawnej ustawy karnoprocesowej (art. 463a § 1 kpk z
1969 r.) i nie stanowi obecnie (art. 523 § 1 kpk) podstawy kasacji.
5. Uniewinnienie oskarżonych sprawiło, że kosztami procesu za całe
postępowanie obciążono Skarb Państwa (art. 632 pkt 2 kpk). Wobec
uwzględnienia kasacji zwrócono oskarżonym uiszczone przez nich opłaty (art.
527 § 4 kpk).
Przewodniczący: SSN (Stanisław Zabłocki)
Sędziowie: SSN (Dorota Rysińska)
aw
f/ak
SA del. do SN (Rafał Malarski)