Supreme Court dismisses appeal on contract breach, ruling unjust enrichment claim invalid when contract validity is contested.
Legislator-Zusammenfassung
KI-generiertThe Supreme Court dismissed the appellant's cassation appeal against a final judgment rejecting a claim for damages regarding a donated property. The lower courts found that the donor's obligation to transfer the property was conditional on continued charitable cooperation, which the donee abandoned, yet the donor sued for breach of contract rather than unjust enrichment. The Court held that when a party contests the validity of a contractual obligation, they cannot subsequently claim unjust enrichment based on that same contested agreement.
Legislator-Regeste
KI-generiertArt. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c.; If a party contests the validity of a contractual obligation, they cannot claim unjust enrichment based on that same agreement.
Schlagwörter
KI-generiertZitierte Gesetzesbestimmungen
KI-generiertZitierte Rechtsprechung
KI-generiertVolltext
Sygn. akt IV CSK 48/09
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 17 czerwca 2009 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)
SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)
SSN Hubert Wrzeszcz
Protokolant Bogumiła Gruszka
w sprawie z powództwa "C." Spółki
z ograniczoną odpowiedzialnością
przeciwko Fundacji "H." i L.Ł.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej
w dniu 17 czerwca 2009 r.,
skargi kasacyjnej strony powodowej
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 11 czerwca 2008 r., sygn. akt [...],
oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki na rzecz
pozwanych kwotę 5.400,- (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem
kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Pozwem z dnia 30 października 2007 r. „C.” Spółka z o.o. wniosła o
zasądzenie solidarnie od pozwanych: Fundacji „H.” i L.Ł., kwotę 600.000 złotych z
tytułu odszkodowania za darowaną nieruchomość, której pozwana nie zwróciła
wbrew umowie stron. Wyrokiem z dnia 25 lutego 2008 r. Sąd Okręgowy w O.
oddalił powództwo, a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 11 czerwca 2008 r. oddalił
apelację powódki.
Istotą stanu faktycznego ustalonego przez Sąd I instancji i przyjętego za
prawidłowy przez Sąd Apelacyjny było zawarcie w 1999 r. porozumienia
o współpracy stron w zakresie działalności humanitarnej na terenie W. i M. W celu
rozwinięcia działalności statutowej pozwanej Fundacji powódka zobowiązała się
darować jej w wykonaniu powyższego porozumienia nieruchomość w G., z tym
zastrzeżeniem, że jeżeli strony w przyszłości poniechają współpracy, albo pozwana
zaprzestanie
świadczenia
pomocy
humanitarnej,
to nieruchomość
zostanie
zwrócona powódce, a umowa darowizny unieważniona. Notarialna umowa
darowizny nieruchomości na rzecz pozwanej, bez żadnych zastrzeżeń została
zawarta dnia 8 grudnia 1999 r., z powołaniem się na uchwałę zgromadzenia
wspólników powódki, wyrażającego zgodę na dokonanie darowizny. Wartość
darowanej nieruchomości określono w umowie na 588.000 złotych.
Z różnych
przyczyn pozwana Fundacja zaprzestała wkrótce działalności charytatywnej w G., a
w 2004 r. sprzedała nieruchomość osobom trzecim. Zgłoszenie powództwa
windykacyjnego okazało się nieskuteczne. W tej sytuacji powódka wystąpiła o
odszkodowanie z tytułu nie wykonania umowy przez pozwaną. Sąd I instancji
oddalając powództwo nie dopatrzył się spełnienia przesłanek odpowiedzialności
kontraktowej, w tym szkody i winy pozwanej Fundacji, uznając za usprawiedliwione
ograniczenie jej działalności wskutek braku środków finansowych. Podniesienie w
apelacji powódki naruszenia art. 471 k.c., 361 § 1 i 2 k.c. oraz 233 k.p.c. nie zostało
uznane za zasadne w wyroku Sądu II instancji, oddalającego apelację.
Skarga kasacyjna powoda jest oparta na podstawie naruszenia prawa
materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) przez niezastosowanie w sprawie art. 405
k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. oraz niezastosowanie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia
6 kwietnia 1984 r. o fundacjach i art. 198 k.h. z 1934 r. w kwestii prawidłowej
reprezentacji stron postępowania, a wcześniej wspomnianej już umowy z 1999 r.
Anonsowane w skardze zarzucenie naruszenia w zaskarżonym wyroku także
przepisów postępowania cywilnego nie zostało przez skarżącego ani wywiedzione
ani uzasadnione. Odpowiedź pozwanych na skargę kasacyjną kwestionuje
zastosowanie w sprawie podniesionych przepisów prawa materialnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga
kasacyjna
podlega
oddaleniu.
postępowania
powódka
opierała
swoje
W
toku
roszczenie
dotychczasowego
na
przepisach
o odpowiedzialności ex contractu, które nie zostało uwzględnione przez Sądy
rozstrzygające w toku instancji, ze względu na brak spełnienia przesłanek tej
odpowiedzialności. Kwestia ta nie jest w skardze kasacyjnej podnoszona, lecz
zaskarżonemu
wyrokowi
zarzucono
niezastosowanie
w
niniejszej
sprawie
przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu i nienależnym świadczeniu (art. 410 § 1
i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c.). Przepisy te nie były wcześniej w ogóle rozpatrywane,
ani w I ani w II instancji. Także podnosząc zarzuty apelacji od wyroku oddalającego
powództwo
przez Sąd I instancji nie wskazano na spełnienie przesłanek
bezpodstawnego
wzbogacenia,
tylko
podnoszono
argumenty
na
rzecz
zastosowania art. 471 k.c.
Przychylić się należy do stanowiska orzecznictwa, że jest dopuszczalne
wskazanie dopiero w skardze kasacyjnej pominiętych wcześniej przepisów prawa
materialnego,
jeśli
posłużą
do
prawidłowego
rozstrzygnięcia
wnoszonego
roszczenia. Zarzuty formułowane w tym względzie przez stwierdzenie braku
zastosowania w zaskarżonym wyroku określonych przepisów prawa materialnego,
jak w sprawie niniejszej co do art. 405 i 410 § 2 k.c., muszą być jednak odnoszone
do stanu faktycznego tej sprawy, a w postępowaniu kasacyjnym do stanu
faktycznego sprawy, stanowiącej podstawę zaskarżonego wyroku sądu drugiej
instancji. W taki sposób wypowiadał się Sąd Najwyższy konsekwentnie, począwszy
już od okresu międzywojennego (wyrok SN z dnia 13 lutego 1936 r. C.II.2283/35,
OSP 1936, nr 12, poz. 727; wyrok SN z dnia 11 marca 1948 r. Po.C. 59/48, OSN
1948, nr 3, poz. 85; z dnia 23 czerwca 1954 r., 1 CO 21/54, OSN 1955, nr 3, poz.
50; z dnia 29 lipca 1999 r. II UKN 56/99, OSNAPiUS 2000, nr 22, poz. 829; z dnia
19 lipca 2001 r. II UKN 475/00, OSNP 2003, nr 8, poz. 210; z dnia 19 sierpnia
2004 r. V CK 38/04, PS 2005, nr 10, s. 130; z dnia 24 lipca 2006 r. I PK 299/05,
OSNP 2007, nr 15-16, poz. 214). Tymczasem powódka w dotychczasowym
postępowaniu nie powoływała się na okoliczności faktyczne, uzasadniające
przyjęcie, że są spełnione przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia (nienależnego
świadczenia). Zarzut niezastosowania lub niewłaściwego zastosowania prawa musi
być natomiast rozpatrywany wyłącznie w kontekście ustalonego w zaskarżonym
wyroku stanu faktycznego. Nie jest dopuszczalna w postępowaniu kasacyjnym
modyfikacja ustalonego stanu faktycznego. Wynika to z art. 398 13 § 2 k.p.c., jako że
Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącym podstawę
zaskarżonego orzeczenia (wyrok SN z dnia 8 lutego 2006 r. III PK 97/05, Lex nr
437644).
Z powyższego wynika, że w postępowaniu kasacyjnym w niniejszej sprawie
nie można zastosować art. 410 § 2 w zw. z art. 405 k.c., jak oczekuje skarżąca,
ponieważ w obu instancjach nie były czynione ustalenia faktyczne w kierunku
dowiedzenia przesłanek roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia
(nienależnego świadczenia). Jak trafnie podniesiono w orzecznictwie naruszenie
prawa materialnego przez jego błędne zastosowanie polega na błędnym
podciągnięciu konkretnego stanu faktycznego pod hipotezę normy prawnej
(błąd subsumcji). Naruszenie prawa materialnego w tej formie polegać może także
na niezastosowaniu określonej normy prawnej do konkretnego stanu faktycznego,
pomimo istnienia podstaw do dokonania subsumcji (wyrok SN z dnia 3 lipca 1997 r.
I CKN 179/97, Lex nr 81132; wyrok SN z dnia 9 września 1997 r. II UKN 224/97,
OSNP 1998, nr 13, poz. 404). Takich zaś podstaw do zastosowania przepisów
o bezpodstawnym
wzbogaceniu
na
etapie
postępowania
kasacyjnego
w przedmiotowej sprawie nie ma. Gdyby skarżąca zarzuciła zasadnie naruszenie
konkretnych
przepisów
prawa
procesowego,
prowadzące
do
skutecznego
podważenia
przyjętej
faktycznej
podstawy
rozstrzygnięcia,
to
zarzut
nie
zastosowania przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu mógłby podlegać
rozważeniu (por. wyrok SN z dnia 20 lutego 2008 r. II CSK 449/07, niepubl.).
To jednak nie zostało uczynione, na co trafnie zwraca uwagę pozwana
w odpowiedzi na skargę kasacyjną. Wprawdzie powódka powołuje się także na art.
3983 pkt 2 k.p.c. jako podstawę skargi kasacyjnej, ale na tym się jej wywód kończy.
Skoro zaś mamy do czynienia z prawomocnym rozstrzygnięciem sprawy, to nie
może jej od początku otwierać wyrok Sądu Najwyższego, opierający swoje
rozstrzygnięcie na nowych podstawach prawnych, zgłoszonych dopiero w skardze
kasacyjnej. Należy mieć na uwadze, że sąd nie może wyjść poza faktyczną
podstawę pozwu (art. 187 § 1 k.p.c.), nie jest przecież uprawniony do zmiany
podstawy faktycznej powództwa (wyrok SN z dnia 27 marca 2008 r. II CSK 524/07,
Lex nr 465998).
Postępowanie ze skargi kasacyjnej ma charakter nadzwyczajny i przepisy
Kodeksu postępowania
cywilnego wskazują, kiedy może ono mieć miejsce,
nakazując rozpoznanie skargi w granicach podstaw zaskarżenia (art. 398 13 § 1
k.p.c.). Skarżąca próbowała więc to tak uzasadnić, formułując istotne – jej zdaniem
- zagadnienie prawne występujące w sprawie i wymagające rozpoznania przez Sąd
Najwyższy (art. 3989
§ 1 pkt 1 k.p.c.). Jednak bliższe przyjrzenie się temu
zagadnieniu pokazało, że samo w sobie nie świadczy o wątpliwościach, które
próbuje
się
w nim zawrzeć.
Dotyczy bowiem
dosyć oczywistej kwestii
występowania nienależnego świadczenia w razie ustalenia, że nie został osiągnięty
zamierzony cel świadczenia, jakim w sprawie była darowizna nieruchomości na
cele prowadzonej działalności charytatywnej, która została poniechana przez
pozwanego (conditio causa data causa non secuta, conditio ob causam daturom,
art. 410 § 2 k.c.).
Jeżeli jednak w toku instancji strona wiązała odpowiedzialność z nie
wykonaniem zobowiązania (art. 471 k.c.), a ważność tego zobowiązania,
wynikającego z porozumienia stron umowy darowizny była podważana, której to
sprawie Sąd Apelacyjny poświęcił znaczną część swojego uzasadnienia, to nie
można w razie przegrania sprawy powoływać się na odpowiedzialność z tytułu
bezpodstawnego wzbogacenia, opierając się na świadczeniu z tego, podważanego
właśnie porozumienia. Istota zaś kwestionowania go przez Sądy rozpoznające
sprawę nie leżała tylko w eksponowanej w skardze kasacyjnej kwestii reprezentacji
powodowej
Spółki
i
pozwanej
Fundacji.
Powszechnie
jest
aprobowane
w orzecznictwie i doktrynie prawa, że przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu
(odpowiednio i o nienależnym świadczeniu, art. 410 § 1 k.c.) stosuje się wtedy, gdy
nie ma regulacji prawnej, na której można oprzeć roszczenie (por. uzasadnienie
uchwały SN z dnia 11 maja 1972 r. III CZP 22/72, OSNCP 1972, nr 12, poz. 213;
wyrok SN z dnia 4 listopada 1980 r. II CR 394/80, OSNCP 1981, nr 7, poz. 134;
wyrok SN z dnia 25 marca 1986 r. IV CR 29/86, OSNCP 1987, nr 2-3, poz. 44;
uzasadnienie uchwały SN z dnia 27 kwietnia 1995 r. III CZP 46/95, OSNC 1995, nr
7-8, poz. 114; wyrok SN z dnia 21 stycznia 2004 r. IV CK 362/02, Gaz. Pr. 2004, nr
16, s. 8; uchwała 7 sędziów SN z dnia 30 września 2005 r. III CZP 50/05, OSNC
2006, nr 3, poz. 40). Jeżeli zatem Sąd II instancji nie podzielił zarzutów
odnoszących się do wyroku Sądu I instancji oddalającego powództwo w kwestii
błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 471 k.c., to nie powinno się
szukać
odpowiedzialności
pozwanej
spółki
na
podstawie
przepisów
o bezpodstawnym wzbogaceniu, próbując wzruszyć prawomocne rozstrzygnięcie
w sprawie (zob. uzasadnienie uchwały SN z dnia 5 października 1974 r. III CZP
53/74, OSNCP 1975, nr 9, poz. 131; wyrok SN z dnia 12 marca 1998 r. I CKN
522/97, OSNC 1998, nr 11, poz. 176; wyrok SN z dnia 12 lutego 1999 r. III CKN
179/98, niepubl.).
W świetle powyższego nie mają znaczenia zarzuty odnoszące się w skardze
kasacyjnej do przepisów ustawy o fundacjach i nieobowiązującego już kodeksu
handlowego z 1934 r.
Skargę należało więc oddalić na mocy art. 398 14 k.p.c., a o kosztach orzec
na mocy art. 98 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.