Supreme Court quashes lower court decision for failing to examine all procedural complaints regarding legal succession.
Legislator-Zusammenfassung
KI-generiertThe Supreme Court quashed the District Court's decision dismissing the State Treasury's appeal against a regional court ruling. The District Court failed to address the State Treasury's complaint regarding the application of Article 199 of the Civil Procedure Code and the issue of legal succession under the State Enterprises Act. The Court ruled that the lower court violated procedural obligations by ignoring substantive arguments and failing to reconstruct the legal reasoning, necessitating a new examination of the case.
Legislator-Regeste
KI-generiertArt. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c.; Art. 398 k.p.c.; Art. 49 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych: The court of appeal must examine all complaints and legal violations raised by the parties, regardless of whether they were explicitly highlighted in the appeal, and failure to do so constitutes a ground for cassation.
Schlagwörter
KI-generiertZitierte Gesetzesbestimmungen
KI-generiertZitierte Rechtsprechung
KI-generiertVolltext
Sygn. akt IV CSK 477/08
POSTANOWIENIE
Dnia 2 kwietnia 2009 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Antoni Górski
SSN Katarzyna Tyczka-Rote
w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa
przeciwko K. I. Spółce z o.o. w S.
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 2 kwietnia 2009 r.,
skargi kasacyjnej strony powodowej
od postanowienia Sądu Okręgowego w G.
z dnia 31 stycznia 2008 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie.
Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił zażalenia powoda na
postanowienie Sądu Rejonowego w S. z dnia 2 sierpnia 2007 r. o odrzuceniu
pozwu Skarbu Państwa, wniesionego przeciw spółce K. I. Sp. z o.o. Powód żądał
usunięcia niezgodności między stanem prawnym nieruchomości, ujawnionym w
księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie w dziale II
księgi wieczystej KW nr […], prowadzonej przez Sąd Rejonowy w S., spółki K. I.
Sp. z.o.o., wpisanej do tej księgi jako jedyny użytkownik wieczysty i właściciel
budynku, i wpisania w jej miejsce Skarbu Państwa jako jedynego użytkownika
wieczystego i właściciela budynku. Według powoda, stan taki powstał na skutek
zawarcia dwóch kolejnych umów: umowy z dnia 18.09.1992 r., przenoszącej na
spółkę K. I. Sp. z o.o. udział 41/100 w prawie użytkowania wieczystego gruntu
i prawie własności budynku, umowy z dnia 27.05.1993 r., przenoszącej na spółkę
K. I. Sp. z o.o. udział 59/100 w prawie użytkowania wieczystego gruntu i prawie
własności
budynku.
Tymczasem
pozew
i wyrok,
wydany
w
zakończonej
prawomocnym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w G. sprawie o sygn. IC …/97,
dotyczyły wyłącznie stanu ujawnionego na skutek umowy z dnia 27.05.1993 r.,
obejmującej sprzedaż 59/100 udziału w prawie użytkowania wieczystego i prawie
własności budynku. Poprzednia sprawa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z
rzeczywistym stanem prawnym toczyła się z powództwa G. L. w S. przeciwko
Syndykowi Masy Upadłościowej „L. Sp. z o.o." w S. i K. I. Sp. z o.o. Został w niej
wydany prawomocny wyrok oddalający powództwo. Zdaniem Sądu wyrok ten
powodował powstanie stanu powagi rzeczy osądzonej również w odniesieniu do
Skarbu Państwa, który uzyskał legitymację w niniejszym procesie jako nabywca
mienia zlikwidowanego przedsiębiorstwa G. L. na podstawie art. 49 ust. 1 ustawy o
przedsiębiorstwach państwowych. Sąd Rejonowy uznał, że założenie, iż art. 49
ustawy z dnia 22 lutego 1981 roku nie reguluje problematyki przejęcia długów
przedsiębiorstwa
nie
jest
równoznaczne
z
przyjęciem
tezy
o wyłączeniu
odpowiedzialności Skarbu Państwa za ewentualne długi, gdyby doszło do
zlikwidowania przedsiębiorstwa przed zaspokojeniem wierzycieli. Sąd ten powołał
się m.in. na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1992 roku, III CZP
106/92, OSNC 1993/1-2/6. Ostatecznie uznał, że w okolicznościach rozpatrywanej
sprawy, wobec nieodpłatnego nabycia aktywów przedsiębiorstwa państwowego „
G. L.", jak również wobec możliwości ewentualnego przejęcia odpowiedzialności za
jego zobowiązania (pasywów), Skarb Państwa stał się w dniu 23 sierpnia 2006 r.
następcą prawnym „G. L.” w zakresie przejętego mienia. W konsekwencji wyrok
Sądu Wojewódzkiego, zdaniem Sądu, wiąże także Skarb Państwa, a powaga
rzeczy osądzonej obejmuje także i ten podmiot. Sąd Okręgowy ograniczył się do
stwierdzenia, że w sprawie występuje stan powagi rzeczy osądzonej, bowiem w
obu sprawach zachodzi tożsamość stron i przedmiotu postępowania. Zdaniem
Sądu Okręgowego, tożsamość stron ma miejsce także wówczas, gdy w sprawie
występują następcy prawni osób z poprzedniego postępowania lub inne osoby
objęte skutkami powagi rzeczy osądzonej.
W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.
w związku z art. 391 k.p.c. i art. 397 § 2 k.p.c. poprzez bezzasadne przyjęcie, że
zachodzi tożsamość przedmiotu rozstrzygnięcia i tożsamość stron procesowych
w sprawie
niniejszej
oraz
w
zakończonej
prawomocnym
wyrokiem
Sądu
Wojewódzkiego w G. Wydział I Cywilny z dnia 12 listopada 1998 r. sprawie o sygn.
I C …/97, a w konsekwencji - bezzasadne przyjęcie, że pozew wniesiony przez
Skarb Państwa w sprawie niniejszej był niedopuszczalny i jako taki podlegał
odrzuceniu. Podnoszono też zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art.
397 § 2 k.p.c. poprzez nierozpoznanie przez Sąd Okręgowy zarzutu częściowego
braku tożsamości przedmiotu rozstrzygnięcia w sprawie o sygn. I C …3/97
i w sprawie niniejszej, zawartego w zażaleniu powoda na postanowienie Sądu
Rejonowego w S. o odrzuceniu pozwu z 2 sierpnia 2007 r. Zdaniem powoda, brak
tożsamości roszczenia z rozpoznawanej sprawy i roszczenia ze sprawy o sygn. I C
…/97 w zakresie wpisu do księgi wieczystej dotyczącego udziału 41/100 w prawie
użytkowania wieczystego gruntu i własności budynku jest oczywisty. W tej sytuacji
odrzucenie pozwu w całości, z uwagi na rzekomą tożsamość roszczenia
dochodzonego w sprawie niniejszej z roszczeniem dochodzonym w sprawie o sygn.
IC …/97, było rozstrzygnięciem oczywiście błędnym przynajmniej w części, tj. co do
udziału 41/100 w prawie użytkowania wieczystego i prawie własności budynku.
Ponadto w związku z treścią art. 49 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych,
skarżący jest zdania, że Skarb Państwa był sukcesorem likwidowanego
przedsiębiorstwa państwowego jedynie w zakresie własności i innych praw
majątkowych.Zarzucił wreszcie, że Sądy obu instancji w ogóle nie odniosły się do
twierdzenia, że powaga rzeczy osądzonej nie obejmuje sporu dotyczącego wpisu
do księgi wieczystej w części obejmującej udział 41/100 w prawie użytkowania
wieczystego, co uzasadnia również zarzut naruszenia stosowanego odpowiednio w
postępowaniu zażaleniowym art. 378 § 1 k.p.c.
Skarżący wnosi ostatecznie o uchylenie zaskarżonego postanowienia
w całości i jego zmianę poprzez uwzględnienie w całości zażalenia powoda na
postanowienie Sądu Rejonowego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności rozważenia wymaga zarzut naruszenia przepisu art.
199 § 1 pkt 2 k.p.c., polegający, zdaniem skarżącej, na bezpodstawnym odrzuceniu
pozwu z uwagi na występujący stan powagi rzeczy osądzonej. Zgodnie z art. 199
§ 1 pkt 2 k.p.c., sąd odrzuci pozew jeśli o to samo roszczenie pomiędzy tymi
samymi stronami sprawa jest w toku albo została już prawomocnie osądzona.
Wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku
z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi
samymi stronami (art. 366 k.p.c.). Powaga rzeczy osądzonej występuje w zakresie
przedmiotowym i podmiotowym, określonym wydanym wyrokiem.
W judykaturze i literaturze zgodnie się podnosi, że przedmiotowa granica
powagi rzeczy osądzonej pozwala określić tożsamość roszczeń występującą
w różnych sprawach. Decydująca jest w tych wypadkach nie tylko tożsamość
przedmiotu (por. post. SN z 30 stycznia 1969 r., II CZ 212/68, OSPiKA 1969, nr 9,
poz. 202), ale i tożsamość podstawy faktycznej (por. orz. SN z 9 czerwca 1971 r.,
II CZ 59/71, OSNCP 1971, nr 12, poz. 226 , OSP 1972, nr 10, poz. 119; por. także
orz. SN z 28 maja 2002 r., I PKN 250/2001, MoP 2002, nr 17, s. 774).
Dla tożsamości roszczeń wymagana jest nie tylko identyczność podstawy
faktycznej, ale i prawnej (orz. SN z 22 kwietnia 1967 r., I CR 570/66, OSPiKA 1967,
nr 7–8, poz. 158 z ; wyrok SN z 12 czerwca 2001 r., II UKN 405/2000, OSNP 2003,
nr 5, poz. 131, wyrok SN z dnia 13 kwietnia 2007 r., I CSK 479/06, nie publ.).
W sprawie o sygn. I C …/97 podstawą rozstrzygnięcia sporu był jedynie stan
ujawniony na podstawie umowy 27 maja 1993 r. dotyczącej sprzedaży 59/100
udziału w prawie użytkowania wieczystego i w prawie własności budynku.
Tymczasem nie było przedmiotem rozpoznania we wskazanej wyżej sprawie
okoliczności związane z umową z dnia 18 września 1992 r. Okoliczność ta nie była
brana pod uwagę przez Sąd w zaskarżonym orzeczeniu. Nie ulega wątpliwości,
że dwie różne podstawy żądania w sprawie I C …/97 oraz w niniejszej mogą
oznaczać,
że
uzasadniony
będzie
zarzut
braku
tożsamości
roszczeń
w postępowaniach. Zwrócić należy uwagę na inny aspekt, choć też związany
z powagą rzeczy osądzonej, tj. na uprawnienie Skarbu Państwa do wytoczenia
powództwa, które jest niezależne od uprawnień przysługujących zlikwidowanemu G.
L. Jeśli przyjąć, że zmienia się w takiej sytuacji podstawa prawna roszczenia, nie
będzie zachodziła wówczas negatywna przesłanka postępowania. Poczynione uwagi
dotyczą tylko przedmiotowych granic powagi rzeczy osądzonej. W dużej mierze na
tym zarzucie skupia się skarga kasacyjna.
Skarżący zarzucił także naruszenie art. 199 § 1 pkt k.p.c. w związku
z naruszeniem podmiotowym powagi rzeczy osądzonej. Należy zauważyć, że Sąd
Najwyższy w licznych orzeczeniach dał wyraz stanowisku, zgodnie z którym,
obejmuje ona oprócz samych stron występujących w zakończonym postępowaniu —
także ich następców prawnych. Sąd w tym składzie podziela to stanowisko. Nie ma
wątpliwości, że powaga rzeczy osądzonej występuje w stosunku do nabywcy rzeczy
spornej w toku procesu (por. orz. SN (7) z 5 maja 1951 r., ŁC Prez. 685/50, OSN
1952, Nr 1, poz. 3, orz. SN z 10 kwietnia 1963 r., III CR 26/63, OSPiKA 1964, nr 7–8,
poz. 134, tamże; uchwała SN z 27 lipca 1989 r., III CZP 68/89, nie publ.), ale także
m.in. co do spadkobierców. Nie ma znaczenia, czy sukcesja taka ma charakter
uniwersalny czy syngularny. Chodzi jedynie o to, by dotyczyła ona prawa, które w
wyniku następstwa przeszło na inny podmiot. Istotne więc dla sprawy jest to, czy
można mówić, że między G. L. a powodem w niniejszej sprawie doszło do
następstwa w zakresie objętym przedmiotem postępowania. Warto zaznaczyć, że na
zagadnienie następstwa prawnego w zw. z art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 25 września
1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze
zm.) zwrócił uwagę SN w wyroku z dnia 22 lutego 2006 r., sygn. akt III CSK 4/06,
Biul. SN 2006/4.
Powód zarzucił także naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c.
Zgodnie z tą regulacją, na sądzie odwoławczym spoczywa obowiązek rozważenia
wszystkich podniesionych w zażaleniu zarzutów i wniosków, a także obowiązek
brania pod rozwagę, w granicach zaskarżenia, wszystkich naruszeń, prawa
materialnego popełnionych przez sąd pierwszej instancji, niezależnie od tego, czy
zostały wytknięte w apelacji (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 21
sierpnia 2003 r. III CKN 392/2001 OSNC 2004, nr 10, poz. 161, i z dnia
4 października 2002 r. III CZP 62/2002, OSNC 2004, nr 1, poz. 7). W sprawie Sąd
Okręgowy całościowo podzielił stanowisko Sądu Rejonowego. Uwagi Sądu
w zasadzie sprowadzają się do stwierdzenia, że Skarb Państwa jest następcą
prawnym przedsiębiorstwa państwowego G. L. Dodał też, że z treści pozwu oraz z
zażalenia nie wynika by w sprawie zaistniały nowe okoliczności faktyczne.
W rozstrzygnięciu brak jakichkolwiek rozważań w zakresie wyżej wskazanym, a to o
tożsamości roszczenia pod względem faktycznym i prawnym.
W tych okolicznościach usprawiedliwiony był zarzut naruszenia art. 378 § 1
w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Przepis ten nakłada bowiem na Sąd drugiej instancji
obowiązek rozpoznania wszystkich zarzutów mających znaczenie dla rozstrzygnięcia
sprawy. Strona powodowa w zażaleniu zakwestionowała zaś między innymi
zastosowanie przez Sąd pierwszej instancji art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., zarzucając
błędną
ocenę,
co
do
podmiotowej i przedmiotowej
występowania
roszczenia
w
sprawie
zgłoszonego
w
tożsamości
sprawie
z
tym
rozpoznawanym w sprawie I C …/978. Na marginesie tylko można dodać, że Sąd
drugiej instancji nie powołał też żadnego przepisu prawa, poza art. 385 k.p.c. w zw.
z art. 397 § 2 k.p.c., co mogłoby pozwolić na rekonstrukcje toku myślowego Sądu.
Z
tego
podlegała
uwzględnieniu
uchylone
na
podstawie
względu
i
zaskarżone
art.
39815 §
skarga
kasacyjna
postanowienie
zostało
Wymaga
k.p.c.
jednocześnie podkreślenia, na co wielokrotnie zwracał uwagę SN, że - ustalając
pozycję prawną Skarbu Państwa w kontekście art. 49 ust. 1 ustawy z dnia
25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych - należy mieć na uwadze
moment graniczny związany z nowelizacją ustawy, która weszła w życie od dnia
15 stycznia 2003 r. (wyrok z dnia 22 lutego 2006 r., sygn. akt III CSK 4/06, Biul. SN
2006/4, wyrok z dnia 8 sierpnia 2007 r., I CSK 181/07, nie publ.). Za oczywiste
należy uznać, że skutek ugody sądowej czy pozasądowej i związany z tym zarzut
rzeczy ugodzonej (res transacta) jest natury materialnej, a nie formalnej i nie ma
wpływu na to, czy pozew podlega odrzuceniu.
jz