II KK 244/10 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 2 MARCA 2011 R. II KK 244/10 Prawomocne rozstrzygnięcie o uznaniu winy oskarżonego co do prze- stępstwa zarzuconego mu w akcie oskarżenia, przy braku orzeczenia o karze (art. 442 § 1 zd. 2 k.p.k.), nie kończy postępowania w zakresie rozstrzygnięcia co do odpowiedzialności karnej oskarżonego, a zatem w postępowaniu pro- wadzonym w zakresie orzeczenia o karze nie stanowi przeszkody procesowej ne bis in idem; przeszkodę taką tworzy tylko łącznie z prawomocnym orze- czeniem co do kary. Przewodniczący: sędzia SN E. Strużyna.

Sędziowie SN: J. Matras (sprawozdawca), E. Wildowicz. Prokurator Prokuratury Generalnej: J. Gemra. Sąd Najwyższy w sprawie Artura M., skazanego z art. 178a § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 2 marca 2011 r., kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanego od wyroku Sądu Rejonowego w K. z dnia 1 kwietnia 2010 r., o d d a l i ł kasację (...). 2 U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem z dnia 3 września 2009 r. Sąd Rejonowy w K., uwzględniając wniosek prokuratora złożony w trybie art. 335 k.p.k., uznał oskarżonego Artu- ra M. za winnego przestępstwa z art. 178a § 1 k.k. i skazał go na podstawie tego przepisu na karę 4 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym za- wieszeniem jej wykonania na okres próby 2 lat; nadto orzekł zakaz prowa- dzenia wszelkich pojazdów mechanicznych i rowerów w ruchu lądowym na okres 3 lat, świadczenie pieniężne w kwocie 200 zł oraz zasądził koszty są- dowe.

W wyroku tym nie zawarł natomiast orzeczenia o oddaniu pod dozór kuratora, pomimo że środek ten został objęty wnioskiem i uzgodniony z oskarżonym. Po rozpoznaniu apelacji prokuratora od tego wyroku, Sąd Okrę- gowy w Ł. wyrokiem z dnia 30 grudnia 2009 r., uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej orzeczenia o karze i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K. Po ponownym rozpoznaniu sprawy i przeprowadzeniu postępowania od początku, w odniesieniu do wszystkich dowodów, Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 1 kwietnia 2010 r., uznał oskarżonego ponownie za winnego popełnienia tego czynu i wymierzył karę oraz środki karne w sposób zgodny z wnioskiem prokuratora.

Od wyroku tego nie wniesiono apelacji. Kasację od tego wyroku na korzyść skazanego wniósł Prokurator Gene- ralny. Zarzucając wyrokowi rażące naruszenie prawa procesowego, to jest art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., stanowiące bezwzględną przyczynę odwoławczą, określoną w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k., polegające na wydaniu przez Sąd Rejo- nowy w K. – rozpoznający sprawę ponownie, w wyniku uchylenia wyroku tego sądu z dnia 3 września 2009 r., w postępowaniu odwoławczym tylko w części 3 dotyczącej orzeczenie o karze – powtórnego orzeczenia o winie oskarżonego, w konsekwencji czego doszło do ponownego skazania oskarżonego Adama M. za popełnienie tego samego czynu zabronionego, wniósł o uchylenie wy- roku w zaskarżonej części i umorzenie postępowania w tym zakresie na pod- stawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.

W trakcie rozprawy kasacyjnej prokurator Prokuratury Generalnej poparł wniesioną kasację. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja okazała się chybiona. Rozstrzygnięcie kasacji wymagało usta- lenia jaki charakter normatywny ma uchybienie przepisowi art. 442 § 1 k.p.k. przez Sąd Rejonowy w K. Poza sporem jest, że w sytuacji procesowej zaist- niałej w niniejszej sprawie sąd ten, rozpoznając sprawę powtórnie w zakresie przekazanym mu wyrokiem Sądu odwoławczego, a więc w zakresie orzecze- nia o karze, nie znalazł podstaw do uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania, a zatem nie mógł rozstrzygać w treści swojego wyroku o tych elementach, co do których orzeczono już prawomocnie, tj. o tych składnikach wyroku, które dotyczą orzeczenia o winie; nie mógł więc nie tylko „uznawać oskarżonego za winnego”, ale także nie mógł modyfikować opisu czynu, czy też jego kwalifikacji prawnej.

Przypomnieć jedynie należy, że sytuację, w któ- rej przepis art. 442 § 1 k.p.k. dopuszcza możliwość orzeczenia przez sąd roz- poznający powtórnie sprawę, ale tylko w zakresie orzeczenia o karze lub o środku karnym, o uniewinnieniu lub umorzeniu postępowania, określa się w doktrynie i piśmiennictwie jako tzw. względną prawomocność wyroku, podkre- ślając, że warunkiem „przełamania” prawomocnego orzeczenia jest ujawnie- nie się po uchyleniu wyroku takich okoliczności, które wskazują na potrzebę uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania [np.

T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2008, s. 957; J. Gra- 4 jewski: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2010, s. 108; P. Hofmański: Horyzontalna prawomocność części wyroku w procesie kar- nym, PS 1998, s. 21]. Skoro okoliczności takie w sprawie niniejszej nie zaist- niały, to powtórne orzeczenie w zakresie winy oskarżonego stanowiło naru- szenie przepisu art. 442 § 1 zd. 2 k.p.k. a contrario. Prokurator Generalny uznał takie wadliwe postąpienie sądu meriti jako tzw. bezwzględny powód odwoławczy określony w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k., wiążący się z przeszkodą procesową określaną jako res iudicata i domagał się w związku z tym umorzenia postępowania w tej części, a więc w zakresie orzeczenia o winie skazanego.

Inne spojrzenie na charakter tego uchybienia wynika z orzecznictwa. Podkreślić wyraźnie należy, że w judykaturze zarówno Sądu Najwyższego, jak i sądów powszechnych nie sposób znaleźć wyraźne- go potwierdzenia tezy jakoby powtórne orzeczenie sądu meriti w zakresie orzeczenia o winie, w sytuacji gdy sprawę przekazano temu sądowi tylko w zakresie rozpoznania o karze a nie zaistniały warunki do uniewinnienia oskar- żonego lub umorzenia postępowania, naruszało normę art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. (por. wyrok SN z dnia 27 sierpnia 2008 r., II KK 56/08, OSNKW 2008, z. 11, poz.94; wyrok SA w Białymstoku z dnia 18 marca 2004 r., II AKa 42/04, Lex 113039; wyrok SA w Warszawie z dnia 13 marca 2003 r., II AKa 87/03, Lex 82233; wyroki SA w Lublinie: z dnia 28 czerwca 2005 r., II AKa 93/05, Lex 165992; z dnia 19 lipca 2005 r., II AKa 150/05; z dnia21 sierpnia 2008 r., II AKa 161/08, Lex 453969).

Analiza tych orzeczeń pozwala na stwierdzenie, że skutki takiego procedowania i sformułowania orzeczenia o winie, sądy apela- cyjne uznawały jako podstawę do nierozpoznawania zarzutów apelacyjnych odnoszących się do rozstrzygnięcia o winie (SA w Warszawie, SA w Lublinie w sprawie II AKa 93/05), bądź też jako podstawę do modyfikowania orzecze- nia o sprawstwie i winie w sposób odpowiadający poprzednio wydanemu, 5 prawomocnemu, orzeczeniu (SA w Białymstoku w sprawie II AKa 42/04), co przecież także stanowiło formułę powtórnego rozstrzygnięcia o winie.

W uza- sadnieniu tych orzeczeń, jak również w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyż- szego II KK 56/08, w którym opisano zaistniały układ ponownego orzekania o winie, w sytuacji uchylenia wyroku tylko w odniesieniu do orzeczenia o karze, z reguły nie sposób znaleźć argumentacji wykluczającej zastosowanie przepi- su art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., którego naruszenie stanowi tzw. bezwzględny po- wód odwoławczy określony w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k. Jedynie w wyroku w sprawie II AKa 161/08 Sąd Apelacyjny w Lublinie podniósł, że niemożność przyjęcia stanu rzeczy osądzonej wynika z faktu, że postępowanie toczy się nadal i to w tej samej sprawie, a nadto, iż umorzenie postępowania – w sytu- acji powagi rzeczy osądzonej – unicestwiałoby możliwości ukarania sprawcy.

W tym układzie, mając również na uwadze, że w doktrynie i w piśmiennictwie postąpienie w sposób odmienny niż wynikający z regulacji zawartej w art. 442 § 1 k.p.k., tj. ograniczony wyłącznie do uniewinnienia lub umorzenia postępo- wania, w przypadku uprzedniego uchylenia wyroku tylko co do kary lub środ- ka karnego, nie jest kwalifikowane jako przeszkoda procesowa z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., konieczne jest ustalenie czy uchybienie przepisowi art. 442 § 1 k.p.k. stanowi przeszkodę procesową określaną jako res iudicata. Przepis art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. nakazuje nie wszczynać postępowania lub wszczęte umorzyć, gdy postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie zakończone.

W treści tego przepisu ujęta jest prawomocność formalna, tj. niemożność zaskarżenia orzeczenia w dro- dze zwykłych środków odwoławczych, oraz materialna, ujmowana jako niedo- puszczalność wszczęcia i prowadzenia kolejnego postępowania, jak i konty- nuowania tego samego postępowania już prawomocnie (formalnie) zakoń- czonego (ne bis in idem – M. Rogalski: Przesłanka powagi rzeczy osądzonej 6 w procesie karnym, Kraków 2005, s. 168, 173-175; J. Tylman w: T. Grzegor- czyk, J. Tylman: Polskie postępowanie karne, Warszawa 2007, s. 198-199; postanowienie SN z dnia 26 listopada 2002 r., III KZ 47/02 , OSNKW 2003, z. 3–4, poz. 35; wyrok SN z dnia 13 listopada 2007 r., IV KK 359/07, Lex 332935; postanowienie SN z dnia 28 października 2009 r., I KZP 21/09, OSNKW 2010, z. 1, poz. 1).

O ile, w momencie wyrokowania w dniu 1 kwiet- nia 2010 r. poprzedni wyrok Sądu Rejonowego w K. z dnia 3 września 2009 r. dalej posiadał przymiot prawomocności formalnej, to prawomocność ta doty- czyła li tylko rozstrzygnięcia o winie, a więc przypisania skazanemu przestęp- stwa oraz określenia jego kwalifikacji prawnej. Jednak stanowczo należy pod- kreślić, że walor prawomocności materialnej, określanej jako res iudicata oraz wynikający z niej zakaz ne bis in idem, w niniejszej sprawie mogło uzyskać tylko takie orzeczenie, które rozstrzygało ostatecznie o przedmiocie tego postępowania karnego, a zatem in concreto, kończyło postępowanie w kwestii odpowiedzialności karnej oskarżonego w zakresie czynu zarzuconego mu w akcie oskarżenia (por.

A. Kaftal: Prawomocność wyroków sądowych w polskim prawie karnym procesowym, Warszawa 1966, s. 40; uchwała SN z dnia 15 czerwca 2007 r., I KZP 15/07, OSNKW 2007, z. 7-8, poz. 55; uzasad- nienie postanowienia SN z dnia 28 października 2009 r., I KZP 21/09, OSNKW 2010, z.1, poz. 1; M. Rogalski: op. cit. s. 490 i cyt. tam orzeczenia SN). Przyjmuje się także w orzecznictwie, że jeśli przedmiotem określonego postępowania karnego jest inna kwestia, ale mająca charakter sprawy „samo- istnej” w zasadniczym nurcie postępowania (np. orzekanie w przedmiocie wy- roku łącznego) czy też nawet w postępowaniu incydentalnym, ubocznym (np. rozpoznanie środka odwoławczego od postanowienia o tymczasowym aresz- towaniu) i stanowi ona istotę tej sprawy, to ostateczne jej rozstrzygnięcie w sposób prawomocny skutkuje także istnieniem takiej przeszkody procesowej 7 (zob. np. wyroki SN: z dnia 17 listopada 2004 r., V KK 326/04, Lex 141340; z dnia 3 października 2005 r., V KK 151/05, Lex 157208; dnia 15 kwietnia 2008 r., II KK 28/08, Lex 393917; uzasadnienie uchwały z dnia 21 października 2003 r., I KZP 31/03, OSNKW 2003, poz. 95).

Istotą obecnej sprawy było roz- strzygnięcie o odpowiedzialności karnej oskarżonego za opisany w akcie oskarżenia czyn wyczerpujący dyspozycje art. 178a § 1 k.k. Stąd też w sytua- cji, gdy przed wydaniem obecnie zaskarżonego kasacją wyroku, prawomocnie stwierdzono jedynie winę oskarżonego, ale nie rozstrzygnięto o karze, to po- stępowanie karne wszczęte w tej sprawie nie zostało zakończone, a zatem w postępowaniu toczącym się w sprawie Sądu Rejonowego w K. nie istniała przeszkoda procesowa, która skutkowałaby umorzeniem postępowania w ja- kimkolwiek zakresie czy części, w oparciu o przepis art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.

Sąd Rejonowy powinien zatem, po uchyleniu poprzednio wydanego wyroku w części dotyczącej orzeczenia o karze, prowadzić postępowanie tylko w tym zakresie, a następnie w sposób właściwy zredagować treść takiego wyroku (por. A. Zachuta: Horyzontalna – pozioma prawomocność przedmiotowej czę- ści wyroku, Prok. i Pr. 2006, z. 9, s. 124-127), przy czym w formule takiego wyroku nie mógł ująć umorzenia postępowania w przedmiocie orzeczenia o winie, albowiem nie miał ku temu podstawy prawnej. Prawomocne rozstrzy- gnięcie o uznaniu winy oskarżonego co do przestępstwa zarzuconego mu w akcie oskarżenia, przy braku orzeczenia o karze (art. 442 § 1 zd. 2 k.p.k.), nie kończy postępowania w zakresie rozstrzygnięcia co do odpowiedzialności karnej oskarżonego, a zatem w postępowaniu prowadzonym w zakresie orze- czenia o karze nie stanowi przeszkody procesowej ne bis in idem; przeszkodę taką tworzy tylko łącznie z prawomocnym orzeczeniem co do kary.

Powtórne rozstrzygnięcie o uznaniu winy oskarżonego, w sytuacji orzekania w trybie określonym w art. 442 § 1 k.p.k. co do kary, gdy nie zachodzą warunki do 8 uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania, stanowi obrazę przepisu art. 442 § 1 zd. drugie a contario k.p.k., a nie uchybienie normie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Skoro zarzut ujęty w kasacji okazał się nietrafny, a nie za- istniały powody do wyjścia poza granice kasacji, to kasację należało oddalić. Już tylko zaś na marginesie tych wywodów należy wskazać, że właściwe określenie w skardze kasacyjnej charakteru zaistniałego uchybienia, a więc jako obrazy art. 442 § 1 k.p.k., nie przesądza skuteczności tego nadzwyczaj- nego środka zaskarżenia, albowiem w takiej sytuacji należałoby wykazać, iż uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na treść wyroku.

Z tych wszystkich powodów Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu a wydatkami postępowania kasacyjnego obciążył Skarb Państwa.