II UK 44/06 · Sąd Najwyższy

art. 328 § 2 k.p.c, art. 3983 § 1 k.p.c, art. 233 § 1 k.p.c, art. 3931 pkt 2 k.p.c, art. 39814 § 1 k.p.c; II UK 44/06 · Sąd Najwyższy: II UK 44/06 Tylko sporadyczna, wymuszona okolicznościami, aktywność zawodowa może usprawiedliwiać zachowanie prawa do zasiłku chorobowego. W innych przypadkach za okres niezdolności do pracy, w czasie której ubezpieczony wy- konuje pracę zarobkową, nie należy się zasiłek lecz wynagrodzenie, przy czym nie jest niezbędne, aby wykonywana praca była niezgodna z celem zwolnienia lekarskiego. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Józef Iwulski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 paździer- nika 2006 r. sprawy z odwołania Zbigniewa W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w T. z udziałem M. SA w T., przy udziale M.C. Sp. z o.o. w T. o zasiłek chorobowy, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 13 paź- dziernika 2005 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 13 października 2005 r. [...] Sąd Okręgowy- Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu oddalił apelację wnioskodawcy Zbigniewa W. od wyroku Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 1 kwietnia 2005 r. wydanego w spra- wie przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w T. przy udziale „M.” SA w T. i „AM C.” Sp. z o.o. w T. o zasiłek chorobowy, wskazując że organ ren- towy trafnie pozbawił wnioskodawcę prawa do zasiłku chorobowego za okres od 24 września do 25 października 2002 r. i od 22 marca 2003 r. do 31 maja 2003 r., naka- zując zwrot kwoty 65.772,77 zł wypłaconej tytułem tego świadczenia w związku z zatrudnieniem w „M." SA w T. Sąd Okręgowy podzielił ustalenia Sądu pierwszej in- 2 stancji poczynione na podstawie zebranego materiału dowodowego, według których wnioskodawca, prowadząc sprawy spółki „AM C.” Sp. z o.o., wykorzystywał zwolnie- nie od pracy niezgodnie z jego przeznaczeniem, wykonując pracę zarobkową, co uzasadniało pozbawienie go prawa do świadczenia w oparciu o art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecz- nego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267). Według ustaleń faktycznych, wnioskodawca w okresie od 24 września do 25 października 2002 r. i od 22 marca 2003 r. do 31 maja 2003 r. pobierał zasiłek cho- robowy w związku z niezdolnością do pracy, przedkładając zwolnienie lekarskie za okres ujęty w decyzji pracodawcy - „M." SA w T. Równolegle był on zatrudniony w „AM C." Sp. z o.o., w której w tym samym okresie przebywał na urlopie wypoczynko- wym, a także był - jak twierdził, zwolniony z obowiązku świadczenia pracy, pobiera- jąc wynagrodzenie. W obu miejscach zatrudnienia pełnił funkcję Wiceprezesa Zarzą- du. Spółka „AM C.” Sp. z o.o. była spółką zależną względem „M." SA - udziałowca posiadającego 52% udziałów. Siedziba „AM C." Sp. z o.o. mieściła się w T., a jej działalność operacyjna koncentrowała się w K. Do obowiązków wnioskodawcy nale- żała kontrola spraw finansowych spółki polegająca na zapoznawaniu się i podpisy- waniu dokumentów do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Urzędu Skarbowego oraz podpisywaniu przelewów bankowych. Przelewy bankowe dotyczyły bieżących kosztów związanych z działalnością spółki oraz realizacją zawartych umów, a także płatności na rzecz podwykonawców. W świetle poczynionych ustaleń, wnioskodawca nie tylko podpisywał przelewy, ale i badał czy stan konta umożliwia zapłatę, a także udzielał porad telefonicznych pracownikom zatrudnionym w K. Odbywały się również raz w miesiącu spotkania w T., na których omawiano bieżące problemy. W okresie objętym decyzją Zbigniew W., cierpiący na poważne schorzenie kardiologiczne, przebywał od 1 - 24 kwietnia 2003 r. w Wojskowym Szpitalu Uzdrowiskowo Rehabi- litacyjnym w C. W trakcie choroby, co prawda nie przebywał w pracy, lecz nadal podpisywał dokumenty rozliczeniowe, tj. deklaracje podatku dochodowego od osób prawnych CIT, deklaracje rozliczeniowe z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych oraz przelewy bankowe. Deklaracje sporządzane były raz w miesiącu, a przelewy stosow- nie do posiadanych środków i potrzeb. Dokumentacja była mu dostarczana w tym celu bądź do domu, bądź do placówki leczącej. Zatem obowiązki Zbigniewa W. w czasie choroby w zasadzie nie były ograniczone. Nadal sprawował kontrolę nad fi- 3 nansami spółki, podpisując potrzebne dokumenty, a także udzielał telefonicznych porad pracownikom w K. Tym samym zakres jego czynności nie uległ zmianie z wy- jątkiem zaniechania comiesięcznych spotkań w T. W skardze kasacyjnej od tego wyroku pełnomocnik wnioskodawcy zarzucił na- ruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r., poprzez ustalenie, że zakresem regulacji wymienionej normy objęte jest podpisywanie przez skarżącego jako członka zarządu spółki kapitałowej doku- mentów formalnych spółki, przelewów bankowych (niesporządzonych przez skarżą- cego), przy czym, wykonując te czynności, pozostawał on bądź to na urlopie wypo- czynkowym, bądź to był zwolniony od obowiązku świadczenia pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia, stanowiącego równowartość najniższego wynagrodzenia za pracę, oraz naruszenie przepisów postępowania - art. 233 § 1 w związku z art. 328 § 2 k.p.c., poprzez dowolne i nie znajdujące oparcia w zebranym materiale do- wodowym oraz nieuzasadnione ustalenie, że skarżący wykorzystywał zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z jego przeznaczeniem. W oparciu o przedstawione za- rzuty, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez uwzględnienie odwołania, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, przy uwzględnieniu kosz- tów postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna podlega oddaleniu jako nieuzasadniona. Ponieważ została ona oparta na obydwu podstawach wymienionych w art. 3983 § 1 k.p.c., przede wszystkim należało odnieść się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania i zbadać czy - gdyby miało miejsce - mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Po- dejmując ocenę zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. trzeba przypomnieć, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, jest sądem prawa, a nie sądem faktu. W związku z tym w judykaturze (w poprzednim stanie prawnym) przyjmowano, że ocenę dowodów można skutecznie podważyć w kasacji wyjątkowo, tj. tylko wówczas, gdyby - świetle dyrektyw płynących z art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 3931 pkt 2 k.p.c. - okazała się rażąco wadliwa albo w sposób oczywisty błędna (por. np. motywy postanowienia z dnia 29 października 1996 r., III CKN 8/96, OSNC 1997 nr 3, poz. 30; wyrok z dnia 18 lutego 1997 r., II UKN 77/96, OSNAPiUS 1997 nr 21, poz. 427; wyrok z dnia 14 4 lutego 1997 r., II UKN 89/96, OSNAPiUS 1997 nr 21, poz. 426). W aktualnym stanie prawnym, stosownie do art. 398 3 § 3 k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów, stąd też zarzuty skargi w tej części uchylają się spod kontroli przez Sąd Najwyższy. Dla porządku należy jedynie wskazać, że Sąd Apelacyjny, podzielając ustalenia dokonane przez Sąd pierwszej instancji, nie naruszył przepisów postępowania, a tym bardziej nie można mówić o takim naruszeniu tych przepisów, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga kasacyjna zawiera także zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. stano- wiącego, że uzasadnienie wyroku powinno zawierać wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a mianowicie ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione, do- wodów, na których się oparł i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiary- godności i mocy dowodowej, oraz wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przyto- czeniem przepisów prawa. W ocenianej sprawie zarzuty skargi kasacyjnej, w tej czę- ści, dotyczyły nie tyle „wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia”, ale właściwie zakwestionowania ustalenia, że wnioskodawca „wykorzystał zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z jego przeznaczeniem”. Zarzuty te w istocie odnoszą się nie do samego uzasadnienia wyroku, ale do przedstawionych w nim ustalonych faktów i dokonanej oceny dowodów, te zaś - jak wyżej wskazano - nie mogą być podstawą skargi kasacyjnej. W świetle ustalonych i wiążących Sąd Najwyższy z mocy art. 398 13 § 2 k.p.c. faktów, wnioskodawca w okresie orzeczonej niezdolności do pracy nie powstrzymy- wał się od aktywności pracowniczej, a zakres jego czynności właściwie nie uległ zmianie z wyjątkiem zaniechania comiesięcznych spotkań w T. Nadal sprawował on kontrolę nad finansami spółki, podpisując potrzebne dokumenty, a także udzielał te- lefonicznych porad pracownikom, tak więc jego obowiązki w czasie choroby w zasa- dzie nie były ograniczone. Do tak ustalonego stanu faktycznego Sąd zastosował prawidłowo prawo materialne, dokonując wykładni art. 17 ustawy z dnia 17 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Zasiłek chorobowy jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego rekompensującym utratę zarobków na skutek choroby. Ryzyko ubezpieczeniowe objęte ubezpieczeniem z tytułu choroby odnosi się do niemożliwości uzyskiwania dochodów w razie jego spełnienia. Zasiłek chorobowy przysługuje zatem tylko wów- czas, gdy choroba uniemożliwia uzyskiwanie dochodu z pracy. Zasadą jest, że wy- 5 nagrodzenie przysługuje z pracę wykonaną (art. 80 k. p.). Stąd też zasiłek nie przy- sługuje - najogólniej mówiąc - za okresy wykonywania pracy, za nie bowiem przysłu- guje nie zasiłek lecz wynagrodzenie. Taka reguła wynika z art. 17 ustawy o świad- czeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyń- stwa, stanowiącego, że ubezpieczony wykonujący w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób nie- zgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia. Nie budzi wątpliwości, że prawo do tego świadczenia podlega utra- cie w przypadku wystąpienia jednej z dwóch niezależnych przesłanek określonych w cytowanym przepisie, a więc wykonywania pracy zarobkowej w okresie orzeczonej niezdolności do pracy lub wykorzystywania zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia. Taka wykładnia jest wskazana między innymi w przywoła- nych w skardze kasacyjnej wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2005 r., I UK 370/04 (OSNP 2005 nr 21, poz. 342) i 20 stycznia 2005 r., I UK 154/04 (OSNP 2005 nr 19, poz. 307). W tezie wyroku z dnia 5 kwietnia 2005 r. wskazano, iż „pracą zarobkową, której wykonywanie w okresie orzeczonej niezdolności do pracy powo- duje utratę prawa do zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pienięż- nych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa jest każda ak- tywność ludzka zmierzająca do osiągnięcia zarobku, w tym pozarolnicza działalność gospodarcza, choćby nawet polegająca na czynnościach nieobciążających w istotny sposób organizmu przedsiębiorcy i zarazem pracownika pozostającego na zwolnie- niu lekarskim”. W drugim z przywołanych orzeczeń Sąd Najwyższy uznał iż „ubezpie- czony traci prawo do zasiłku chorobowego (świadczenia rehabilitacyjnego) w przy- padku wystąpienia jednej z dwóch niezależnych przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpiecze- nia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, a więc wykonywania pracy zarob- kowej w okresie orzeczonej niezdolności do pracy lub wykorzystywania zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia”. Taka interpretacja omawia- nej regulacji wypływa z konieczności ścisłego stosowania przepisów prawa ubezpie- czeń społecznych, w którym przeważa - z uwagi na bezwzględnie obowiązujący cha- rakter norm prawnych - formalistyczne ujęcie uprawnień ubezpieczonych. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd, że przesłanki powodujące utratę prawa do świadczenia mają charakter niezależny, 6 odrębny. Wystarczy więc, że w czasie orzeczonej niezdolności do pracy ubezpie- czony wykonuje pracę zarobkową i nie jest niezbędne, aby była ona niezgodna z celem zwolnienia lekarskiego. Wynika to z jednoznacznej treści przepisu, który wy- raźnie wskazuje na te dwie przesłanki i nie łączy ich w żaden sposób. O zakwalifiko- waniu wykonywania określonych czynności jako „pracy”, nie decyduje charakter sto- sunku prawnego, na podstawie którego są one wykonywane, ale rodzaj tych czynno- ści. Chodzi bowiem nie tylko o wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy lub innego stosunku zatrudnienia, ale wykonywanie różnych czynności na podstawie różnych stosunków prawnych o charakterze cywilnoprawnym, a także prowadzenie własnej działalności gospodarczej, samozatrudnienie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia 2000 r., II UKN 513/99, OSNAPiUS 2001 nr 20, poz. 627; z dnia 19 lipca 2001 r., II UKN 494/00, OSNP 2003 nr 9, poz. 234, wyrok S.A. w Warszawie z dnia 16 maja 1996 r., III AUr 388/96, Prawo Pracy 1997 nr 2, s. 43; wyrok S.A. w Katowicach z dnia 20 stycznia 1999 r., III AUa 945/98, OSA 1999 nr 11-12, poz. 58). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się także, że w pewnych przypadkach wykonywanie niektórych ubocznych czynności związanych z prowadzoną działalno- ścią może nie być kwalifikowane jako wykonywanie pracy. Na przykład wykonywanie „formalnoprawnych czynności do jakich jest zobowiązany ubezpieczony jako praco- dawca” (wyrok z dnia 7 października 2003 r., II UK 76/03, OSNP 2004 nr 14, poz. 247), czy „podpisanie w trakcie zwolnienia lekarskiego dokumentów finansowych” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2002 r., II UKN 710/00, OSNP 2003 nr 20, poz. 498). Jednakże należy zaznaczyć, że chodzi tu o zachowania o charakterze incydentalnym. Tylko sporadyczna, wymuszona okolicznościami aktywność może usprawiedliwiać zachowanie prawa do zasiłku. W innych przypadkach za sporny okres nie należy się zasiłek lecz wynagrodzenie za pracę. W ustalonych okoliczno- ściach sprawy należało w związku z tym uznać, że wnioskodawca wypełnił przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, powodujące utratę prawa do zasiłku chorobowego. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================