II UK 214/02 · Sąd Najwyższy

art. 359 § 1 k.c, art. 39312 k.p.c; II UK 214/02 · Sąd Najwyższy: II UK 214/02 Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest obowiązany do zapłaty odsetek w wysokości określonej przepisami prawa cywilnego wówczas, gdy nie dokona wypłaty świadczeń w terminach przewidzianych w przepisach dotyczących ich przyznawania i wypłacania w następstwie okoliczności, za które ponosi odpo- wiedzialność (art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Zbigniew Myszka. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 września 2002 r. sprawy z wniosku Henryka K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od- działowi w K. o odsetki i datę przyznania zasiłku pielęgnacyjnego, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 28 czerwca 2000 r. [..] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 7 stycznia 1999 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu zmienił decyzję Zachodniej Dyrekcji Kolei Państwowych w P. z dnia 12 sierpnia 1994 r., przywracając Henrykowi K. prawo do renty inwalidzkiej w wysokości odpowiadającej zaliczeniu do drugiej grupy inwalidztwa. Wniosek ubez- pieczonego z dnia 7 stycznia 1999 r. o przyznanie dodatku pielęgnacyjnego przeka- zał organowi rentowemu do rozpoznania. Wykonując ten wyrok, Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 11 lutego 1999 r. wyrównał świadczenie od dnia 1 września 1994 r. z odsetkami za okres od dnia 29 stycznia 1999 r. do dnia 18 lutego 1999 r. w kwocie 93,81 zł, a 2 decyzją z dnia 25 marca 1999 r. przyznał ubezpieczonemu prawo do dodatku pielę- gnacyjnego od dnia 1 stycznia 1999 r. Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 16 grudnia 1999 r. oddalił odwołanie, obej- mujące obydwie decyzje i kwestionujące wysokość odsetek. Przyjął, że w stosun- kach ubezpieczenia społecznego można domagać się jedynie odsetek przysługują- cych w myśl przepisu art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), czyli za czas przekro- czenia przez organ ubezpieczeń społecznych terminu ustalenia prawa do świadcze- nia lub jego wypłaty. Odmówił racji twierdzeniu o przysługiwaniu odsetek od renty inwalidzkiej za okres od dnia 1 września 1994 r. do dnia 28 stycznia 1999 r., jak i od dodatku pielęgnacyjnego, przyznanego w terminie 7 dni od pierwszego orzeczenia Lekarza Orzecznika. Apelację ubezpieczonego od tego wyroku oddalił Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 28 czerwca 2000 r., uznawszy za trafne stanowisko Sądu Okręgo- wego, że organ rentowy obciążają tylko odsetki zwłoki i że ponosi on winę za spóź- nienie w wypłacie renty wyższej grupy od dnia 18 lutego 1999 r. zamiast od dnia 29 stycznia 1999 r., w którym uprawomocnił się wyrok Sądu Okręgowego i kiedy przy- padał termin wyrównania świadczeń; za czas od dnia 29 stycznia do dnia 18 lutego 1999 r. należały się więc odsetki i te zostały zapłacone. Sąd drugiej instancji oddalił także wniosek o przyznanie dodatku pielęgnacyjnego od daty wcześniejszej niż wy- nikająca z wniosku z dnia 7 stycznia 1999 r., uznawszy za nietrafne stwierdzenie ubezpieczonego, że wcześniejsze jego nieprzyznanie było błędem organu rento- wego. W kasacji, wniesionej na podstawie naruszenia prawa materialnego - § 2 ust. 1 i § 2 ust. 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 lutego 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad wypłacania odsetek za opóźnienie w ustaleniu lub wypłacie świadczeń z ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 12, poz. 104), skarżący domagał się uchylenia wyroku Sądu drugiej instancji i przekazania sprawy do po- nownego rozpoznania. Według skarżącego, decyzja z dnia 12 sierpnia 1994 r. o ob- niżeniu wysokości wypłacanych świadczeń do kwot odpowiednich dla trzeciej grupy inwalidztwa była błędna (wadliwa). Jej korekta, dokonana dopiero w wyroku z dnia 7 stycznia 1999 r., nie może polegać wyłącznie na wyrównaniu zaległych kwot, lecz także na świadczeniu odsetek za czas, w którym ubezpieczony z należnego świad- czenia nie korzystał. 3 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarżący, choć nie kwestionuje podstawy prawnej rozstrzygnięcia Sądu dru- giej instancji, roszczenie o zasądzenie odsetek wywodzi z twierdzenia, że pozbawio- no go (wskutek błędnej decyzji) korzystania z należnych świadczeń, które w sposób bezzasadny wzbogaciły ubezpieczyciela. Żądanie opiera więc na zasadzie należącej do prawa cywilnego, w którym odsetki stanowią świadczenie akcesoryjne w formie oznaczonej ułamkowej części długu za określony czas niemożności używania pie- niędzy przez wierzyciela, jednak zarazem pomija, że w prawie cywilnym nie ma ge- neralnej zasady obowiązku świadczenia odsetek, tak jak nie istnieje obowiązek opro- centowania długów pieniężnych. Przepis art. 359 § 1 k.c. stanowi bowiem, że odsetki od sumy głównej należą się tylko wtedy, gdy wynika to z czynności prawnej albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub decyzji innego właściwego organu. W stosunkach opartych na prawie ubezpieczeń społecznych, w którym należy poszukiwać podstawy roszczeń ubezpieczonego, odsetki od opóźnionego świadcze- nia uregulowane są - dla potrzeb tego prawa - wyczerpująco, bez możliwości odwo- ływania się do przepisów prawa cywilnego. Świadczenia należne w tym systemie nie mają charakteru obligacyjnego, więc obowiązek zapłaty odsetek może wynikać tylko z ustawy. W jednym tylko wypadku Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest obowią- zany do wypłaty odsetek w wysokości określonej przepisami prawa cywilnego, wów- czas gdy nie dokona - w następstwie okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność - wypłaty świadczeń w terminach przewidzianych w przepisach dotyczących ich przy- znawania i wypłacania (art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o syste- mie ubezpieczeń społecznych). Chodzi zatem o odsetki za zwłokę w świadczeniu, powstałą na skutek okoliczności, za które ten organ odpowiada, a nie za opóźnienie, w którym nie ma elementu winy. Z tej przyczyny niedopuszczalna jest analogia z art. 476 i 481 k.c. (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11 września 1991 r., II UZP 11/91, OSP 1992 nr 7-8, poz. 147 oraz wyrok tego Sądu z dnia 29 października 1997 r., II UKN 208/97, OSNAPiUS 1998 nr 15, poz. 461). Świadczenia wypłaca się, poczynając od dnia powstania prawa do tych świad- czeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu (art. 129 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). 4 Zasadniczo więc organ rentowy zobowiązany jest do spełnienia świadczenia z ubez- pieczenia społecznego od momentu, w którym powstało prawo do tego świadczenia, jednakże w art. 118 ust. 1 w związku z ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Fun- duszu Ubezpieczeń Społecznych termin wypłaty renty został określony na 30 dni od wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji, ta zaś odpowiada dacie przedstawienia dowodów (art. 118 ust. 3 ustawy). Data powstania prawa do świadczeń jest okolicznością obciążającą dowodowo wnioskodawcę. To on ma wy- kazać, że w określonym dniu spełnił warunki do świadczeń, i dopóty, dopóki na wła- ściwej drodze nie zostanie dowiedzione, że jest osobą uprawnioną do świadczeń, organ ubezpieczeń społecznych nie popada w zwłokę. Chociaż orzeczenie w spra- wie z zakresu ubezpieczeń społecznych ma charakter ustalający i - jak trafnie twier- dzi skarżący - jego prawo do renty inwalidzkiej według drugiej grupy inwalidztwa trwało nieprzerwanie, mimo orzeczenia o zaliczeniu do grupy trzeciej, to obowiązek świadczenia po stronie organu rentowego powstał dopiero od chwili ostatecznego rozstrzygnięcia sporu. Odpowiednie dowody trwania całkowitej niezdolności do pracy zostały zgromadzone dopiero w postępowaniu sądowym zakończonym wyrokiem z dnia 7 stycznia 1999 r. zmieniającym decyzję o obniżeniu świadczeń. W tej sytuacji Sąd drugiej instancji prawidłowo i definitywnie ustalił, że organ rentowy nie miał moż- liwości wypłaty wyższej renty wobec zmiany grupy inwalidztwa oraz że po ustaleniu wadliwości tej oceny wyrównał zaległe świadczenia za wskazany okres. Stwierdzenie błędu organu rentowego w zakresie wypłaty świadczeń, do któ- rych prawo istniało przed ponownym rozpatrzeniem sprawy nie powoduje obowiązku świadczenia odsetek, lecz - z mocy art. 133 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o eme- ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) - wypłatę przyznanych lub podwyższonych świadczeń, poczynając od mie- siąca, w którym powstało prawo do tych świadczeń lub do ich podwyższenia, jednak nie wcześniej niż za okres 3 lat poprzedzających bezpośrednio miesiąc, w którym zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzję z urzędu. Ponieważ kasacja powołuje się tylko na naruszenie przepisów określających zobowiązanie do świadczenia odsetek w zależności od daty ustalenia prawa do świadczeń, należy przypomnieć, że opóźnienie w wypłaceniu świadczeń okresowych liczy się od dnia następującego po ustalonym terminie ich płatności (§ 2 ust. 4 tego rozporządzenia z dnia 1 lutego 1999 r.), zaś odsetki wypłaca się za okres od dnia następującego po upływie wyznaczonego organowi rentowemu terminu na ustalenie 5 prawa do świadczeń lub ich wypłaty (§ 2 ust. 1 rozporządzenia). Uiszczając odsetki za okres od dnia 29 stycznia do dnia 18 lutego 1999 r., Zakład Ubezpieczeń Spo- łecznych wypełnił swoje zobowiązanie. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy oddalił kasację, jako pozbawioną uspra- wiedliwionych podstaw (art. 39312 k.p.c.). ========================================