IV KZ 59/01 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 24 PAŹDZIERNIKA 2001 R. IV KZ 59/01 1. Uznanie wniosku o przywrócenie terminu za bezskuteczny nie mo- że być utożsamiane z odmową przywrócenia terminu. Podjęcie decyzji o odmowie bądź przywróceniu terminu należy do wyłącznej kompetencji są- du (art. 126 § 2 k.p.k.) i może nastąpić dopiero wtedy, gdy spełnione są warunki do merytorycznego rozpoznania wniosku, a więc wówczas, gdy został on skutecznie wniesiony.

2. W przypadku nieusunięcia, w trybie art. 120 k.p.k., braków formal- nych wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia kasacji, decyzja o bezskuteczności wniosku powinna być podjęta w formie zarządzenia pre- zesa sądu (lub osoby wymienionej w art. 93 § 2 k.p.k.), nie zaś w formie postanowienia sądu wydanego w ramach art. 126 § 2 k.p.k.; takie zarzą- dzenie prezesa zamyka drogę do wydania wyroku w trybie kasacji i podle- ga zaskarżeniu (art. 459 § 1 in princ. k.p.k. w zw. z art. 466 k.p.k.). Przewodniczący: sędzia SN E. Gaberle.

Prokurator Prokuratury Krajowej: S. Szustakiewicz. Sąd Najwyższy w sprawie Jarosława S., skazanego za przestępstwo określone w art. 291 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k., po rozpoznaniu zaża- lenia skazanego na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału Karnego Są- du Apelacyjnego w K. z dnia 23 lipca 2001 r. uznające wniosek skazanego o przywrócenie terminu do wniesienia kasacji za bezskuteczny, po wysłu- chaniu wniosku prokuratora p o s t a n o w i ł u t r z y m a ć w m o c y zaskarżone zarządzenie. 2 Z u z a s a d n i e n i a: W dniu 22 listopada 2000 r. skazany Jarosław S. złożył wniosek o do- ręczenie odpisu prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 17 listopada 2000 r. wraz z uzasadnieniem, jak również o wyznaczenie obroń- cy z urzędu w celu sporządzenia kasacji.

Zarządzeniem z dnia 7 marca 2001 r. Prezes Sądu Okręgowego w K. nie uwzględnił wniosku o wyznaczenie obrońcy z urzędu, ponieważ skaza- ny nie wykazał, aby nie był w stanie ponieść kosztów ustanowienia obroń- cy. Odpis tego zarządzenia doręczono skazanemu w dniu 13 marca 2001 r. (...), a w dniu 15 marca 2001 r. skazany złożył ponowny, umotywowany wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu do sporządzenia kasacji. Doręczenie skazanemu odpisu prawomocnego wyroku z uzasadnie- niem nastąpiło w dniu 16 marca 2001 r., natomiast w dniu 17 kwietnia 2001 r. skazany wystąpił z wnioskiem o przywrócenie terminu do złożenia kasa- cji.

Zarządzeniem z dnia 30 maja 2001 r. wezwano skazanego, w trybie art. 120 k.p.k., do uzupełnienia wniosku przez złożenie kasacji sporządzonej i podpisanej przez adwokata. Po otrzymaniu odpisu tego zarządzenia ska- zany złożył kolejny wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu, zarzucając, iż nie uzyskał odpowiedzi na wcześniejsze prośby, w tym także zawartą we wniosku o przywrócenie terminu. W dniu 23 lipca 2001 r. Przewodniczący Wydziału Karnego Sądu Okręgowego w K. wydał zarządzenie, w którym uznał wniosek skazanego o przywrócenie terminu do wniesienia kasacji za bezskuteczny, wobec nie spełnienia żadnego warunku wyznaczonego zarządzeniem z 30 maja 2001 r.

Pismo skazanego z dnia 30 lipca 2001 r. zatytułowane „odwołanie” przedstawiono wraz z aktami sprawy Sądowi Najwyższemu do rozpozna- nia. W odwołaniu tym skazany powtarza zarzuty podniesione w ponawia- 3 nych wnioskach o wyznaczenie obrońcy z urzędu, argumentując, że z uwagi na trudną sytuację majątkową i rodzinną oraz brak pracy w areszcie śledczym, nie jest w stanie ustanowić obrońcy do sporządzenia kasacji; skazany zarzuca ponadto, że wskutek nierozpoznania drugiego wniosku o wyznaczenie obrońcy uniemożliwiono mu wniesienie kasacji w terminie, mimo że wyroki sądów obu instancji zostały wydane „zaocznie” i są do- tknięte innymi, licznymi uchybieniami.

W konsekwencji skazany domaga się przywrócenia terminu do wniesienia kasacji oraz wyznaczenia obrońcy z urzędu, gdyż został pozbawiony prawa do obrony i możliwości wykaza- nia, że jest niewinny. Rozstrzygając jak w części dyspozytywnej postanowienia, Sąd Naj- wyższy miał na uwadze, co następuje: Zacząć należy od podkreślenia, że sąd odwoławczy zasadnie wezwał skazanego do usunięcia braków formalnych wniosku o przywrócenie termi- nu do wniesienia kasacji. Aby bowiem pismo procesowe mogło otrzymać właściwy bieg, musi odpowiadać wymaganiom formalnym, przewidzianym w art. 119 i 120 § 1 k.p.k., a także w przepisach szczególnych.

Takim prze- pisem szczególnym jest art. 126 § 1 k.p.k., który nakłada obowiązek jedno- czesnego dopełnienia czynności, która miała być w terminie wykonana. Warunkiem rozpoznania wniosku skazanego o przywrócenie terminu do wniesienia kasacji było więc złożenie, wraz z tym wnioskiem, skargi kasa- cyjnej, która powinna być sporządzona i podpisana przez obrońcę, gdyż tylko taka kasacja spełnia wymóg określony w art. 526 § 2 k.p.k. Odstąpie- nie od przestrzegania tych warunków oznaczałoby „przedłużenie” terminu określonego w art. 524 § 1 zd. 1 k.p.k., choć możliwości takiej obowiązują- ce przepisy nie przewidują (patrz: uchwała SN z dnia 14 maja 1971 r., VI KZP 92/70, OSNKW, 1971, z. 7-8, poz. 105 i postanowienie SN z dnia 27 lipca 1997 r., II KZ 65/97, OSNKW 1997, z. 9-10 poz. 78). 4 Przedstawienie Sądowi Najwyższemu do rozpoznania pisma skaza- nego zatytułowanego „odwołanie” rodzi konieczność udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy zarządzenie prezesa z dnia 23 lipca 2001 r., uznające wniosek skazanego o przywrócenie terminu za bezskuteczny, zostało wy- dane w formie i trybie wymaganym przez ustawę oraz czy decyzja zawiera- jąca takie rozstrzygnięcie podlega zaskarżeniu.

Odnosząc się kolejno do tych kwestii, zauważyć trzeba, że uznanie wniosku o przywrócenie terminu za bezskuteczny nie może być utożsa- miane z odmową przywrócenia terminu. Podjęcie decyzji o odmowie bądź przywróceniu terminu należy do wyłącznej kompetencji sądu (art. 126 § 2 k.p.k.) i może nastąpić dopiero wtedy, gdy spełnione są warunki do meryto- rycznego rozpoznania wniosku, a więc wówczas, gdy został on skutecznie wniesiony. Ustawowy zwrot o uznaniu pisma „za bezskuteczne” oznacza bowiem, że pismo nie wywołuje skutku, jaki jest z nim związany w razie nieuzupełnienia braku w terminie, czyli nie może zainicjować postępowa- nia, któremu początek daje dopiero skuteczne wniesienie pisma proceso- wego.

A zatem w niniejszej sprawie nie doszło do skutecznego uruchomie- nia postępowania o przywrócenie terminu do wniesienia kasacji i z tego względu nie mogło zapaść orzeczenie sądu, lecz tylko zarządzenie preze- sa, podjęte w ramach dokonywanej z urzędu wstępnej kontroli prawidłowo- ści wniosku zmierzającego do wszczęcia postępowania kasacyjnego, Za- rządzenie o bezskuteczności wniosku ma identyczny charakter, jak zarzą- dzenie prezesa o odmowie przyjęcia środka zaskarżenia z powodu jego braków formalnych z tym zastrzeżeniem tylko, że taka treść rozstrzygnięcia (odmowa przyjęcia, a nie bezskuteczność) została wyraźnie zastrzeżona dla środków odwoławczych (art. 429 § 1 k.p.k.) oraz kasacji (art. 530 § 2 k.p.k.), a w drodze wykładni dokonanej przez Sąd Najwyższy – także dla wniosku o wznowienie postępowania.

Pod względem skutków proceso- wych wszystkie te decyzje są równoważne, gdyż blokują dalszy tok postę- 5 powania, a wyraźnego podkreślenia wymaga tutaj fakt, że każda z decyzji o odmowie przyjęcia środka zaskarżenia może być zweryfikowana przez wniesienie zażalenia. Nie inaczej trzeba rozstrzygnąć kwestię dopuszczalności zażalenia na zarządzenie prezesa uznające za bezskuteczny wniosek skazanego o przywrócenie terminu do wniesienia kasacji. Co oczywiste, przepis art. 120 k.p.k. nie przewiduje zażalenia na wy- daną w tym trybie decyzję, a ze wskazanych przyczyn nieuprawnione było- by odwoływanie się do przepisu art. 126 § 3 k.p.k.

Nie może mieć jednak zastosowania art. 528 § 1 pkt 3 k.p.k., wyłączający dopuszczalność zaża- lenia na postanowienie o odmowie przywrócenia terminu do wniesienia ka- sacji. Jest to przepis szczególny, w którym ustawodawca wprowadził nie- zaskarżalność orzeczenia sądu, a wobec niedopuszczalności rozszerzają- cej interpretacji przepisów szczególnych, nie może on odnosić się do decy- zji innych podmiotów. Poza tym zarządzenie prezesa nie zawiera rozstrzy- gnięcia, o którym mowa w tym przepisie, tj. o odmowie przywrócenia termi- nu, lecz tylko o bezskuteczności złożonego wniosku.

Dopuszczalność wniesienia zażalenia na takie zarządzenie wynika z treści art. 466 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 459 § 1 in princ. k.p.k. Niewątpliwe jest bowiem, że za- rządzenie prezesa sądu zamykające drogę do rozpoznania wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia kasacji zamyka zarazem drogę do wy- dania wyroku w trybie kasacji i art. 459 § 1 in princ. k.p.k. odnosi się rów- nież do takiej sytuacji (por. postanowienie SN z dnia 21 czerwca 1996 r., V KZ 13/96, OSNKW 1996, z. 7-8, poz. 45). Za taką interpretacją wskaza- nych przepisów przemawia również i to, że decyzja sądu określona w art. 528 § 1 pkt 3 k.p.k. może zostać zaskarżona „pośrednio”, tj. przy okazji wniesienia zażalenia na odmowę przyjęcia kasacji (zob.:

S. Zabłocki: Ko- deks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1998, t. II, s. 684-685), podczas gdy zarządzenie o bezskuteczności wniosku nie podlegałoby ta- 6 kiemu zaskarżeniu; nie można wszak odmówić przyjęcia kasacji, której nie złożono. W rezultacie Sąd Najwyższy przyjął, że w przypadku nieusunięcia, w trybie art. 120 k.p.k., braków formalnych wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia kasacji, decyzja o bezskuteczności wniosku powinna być podjęta w formie zarządzenia prezesa sądu (lub osoby wymienionej w art. 93 § 2 k.p.k.), nie zaś w formie postanowienia sądu wydanego w ramach art. 126 § 2 k.p.k. (dlatego też spotykanego w praktyce kierowania tego ro- dzaju spraw na posiedzenie sądu w celu wydania postanowienia nie można uznać za zasadne); takie zarządzenie prezesa zamyka drogę do wydania wyroku w trybie kasacji i podlega zaskarżeniu (art. 459 § 1 in princ. k.p.k. w zw. z art. 466 k.p.k.).

Rozpoznając zatem zażalenie skazanego na zarządzenie z dnia 23 lipca 2001 r. Sąd Najwyższy uznał je za niezasadne. Oczywiste jest bo- wiem, że wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia kasacji nie spełnia wymogu określonego w art. 126 § 1 k.p.k. i brak ten, mimo wezwania, nie został usunięty w terminie przewidzianym w art. 120 § 2 k.p.k. Z tego względu zaskarżone zarządzenie, jako trafne, należało utrzymać w mocy. Rozstrzygnięcie to nie rozwiązuje wszystkich problemów, jakie występowa- ły w niniejszej sprawie. Rzecz w tym, że oprócz pierwszego wniosku o wy- znaczenie obrońcy z urzędu (połączonego z wnioskiem o doręczenie odpi- su wyroku z uzasadnieniem), skazany złożył następne wnioski o wyzna- czenie obrońcy z urzędu e celu sporządzenia kasacji.

Żaden z kolejnych wniosków nie został rozpoznany, w tym także wniosek z dnia 15 marca 2001 r., złożony w terminie umożliwiającym skuteczne wniesienie kasacji. Wniosek ten skazany umotywował, co ma istotne znaczenie, gdyż zarzą- dzeniem z dnia 7 marca 2001 r. odmówiono uwzględnienia pierwszego wniosku z uwagi na niewykazanie przez skazanego, dlaczego nie może ponieść kosztów ustanowienia obrońcy z wyboru. Umotywowanie wniosku 7 wymagało więc rozważenia przytoczonych w nim okoliczności oraz spraw- dzenia niektórych z nich (np. dotyczących zatrudnienia i stanu konta w za- kładzie karnym).

W takiej sytuacji nie do zaakceptowania jest brak właści- wej reakcji sądu, a za taką nie można uznać odręcznej adnotacji z dnia 14 maja 2001 r., uczynionej na kolejnym wniosku o pozostawieniu go bez roz- poznania wobec rozstrzygnięcia kwestii wyznaczenia obrońcy zarządze- niem z dnia 7 marca 2001 r. Dodać przy tym trzeba, że decyzja odmawiająca wyznaczenia obroń- cy z urzędu nie ma waloru prawomocności materialnej, czyli nie wyklucza dopuszczalności ponownego rozstrzygnięcia w tym przedmiocie, gdy od- mowa nastąpiła ze względu na brak względnej przesłanki, wymaganej do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia.

Usunięcie tego braku obliguje do rozpoznania uzupełnionego wniosku, co rzecz jasna nie przesądza o kie- runku rozstrzygnięcia wniosku i tym bardziej o możliwości skutecznego wniesienia kasacji, ale wydanie decyzji, od której możliwość taka zależy, jest bezwzględnie konieczne.